٢٧ ذول قەعدە، ١٤٣٧هـ
قەبارەی نووسین
image image image image image image
ئایا خیلاف له‌ ئیسلامدا بوه‌ته‌ هۆى فراوانكردنى ئیسلام یان بچوككردنه‌وه‌ى ده‌گوترێ‌ بوونی خیلاف له‌ ئیسلامدا بووه‌ته‌ هۆی فراوانكردنی ئیسلام نه‌وه‌ك ته‌سكردنه‌وه‌ و بچووك كردنی، ئایا ئه‌م بۆچوونه‌ چۆن لێكئه‌درێته‌وه‌؟؟ به‌ڵێ وایه‌، بوونی خیلاف له‌ ئیسلامدا مایه‌ی فرانكردنی فیقهی ئیسلامی‌و تازه‌كردنه‌وه‌ی ئیسلامه‌، ئه‌مه‌ش به‌ دوو شێوه‌: شێوه‌ی یه‌كه‌م: جه‌وهه‌ری ئیسلام بریتییه‌ له‌ كردنه‌وه‌ی عه‌قڵ و هاندانی بۆ پرۆژه‌ دروستكردن.. شێوه‌ی دووهه‌م: ئیسلام له‌ هه‌موو شتێكدا كه‌ بڕیارێكی دابێت په‌راوێزێكی بۆ عه‌قڵ هێشتووه‌ته‌وه‌ تا حه‌ره‌كه‌تی تێدا بكات، ئه‌و شته‌ سیاسی بێت یان ئابووری یان جینائی یان سه‌ربازی یان میدیایی…هتد بێت. •سه‌باره‌ت به‌ شێوه‌ی یه‌كه‌م: ده‌قه‌كانی قورئان‌و حه‌دیس باسێكی زۆری بیرو بیركردنه‌وه‌ ئه‌كات‌و خه‌ڵكی هانئه‌دات كه‌ عه‌قڵ بخه‌نه‌ كارو له‌ “ئایه‌ته‌كانی گه‌ردوون و ده‌روون” وورد ببنه‌وه‌‌و یاسای لێده‌ربهێنین‌و ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دین و ژینی خۆیانی پێبه‌رنه‌پێشه‌وه‌ … ئه‌وه‌تا خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رموێت: (الأعراف :١٨٥) واته‌:ئه‌وه‌ بۆ له‌ مه‌له‌كوتی ئاسمانه‌كان‌و زه‌وی ‌وورد نابنه‌وه‌، كێ‌ ده‌ڵێ‌ نزیك نییه‌ “ئه‌جه‌ل”یان هاتبێیته‌ پێشه‌وه‌!! ــ وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (الروم :٢١) واته‌: یه‌كێك له‌ نیشانه‌كانی بوون و ده‌سه‌ڵاتی خوا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ خۆتان هاوسه‌ری بۆ دروستكردوون تا له‌وێدا بحه‌وێنه‌وه‌و سۆزو هۆگری یه‌كتری خستوه‌ته‌ نێوانتان، ئاله‌مه‌دا به‌ڵگه‌یه‌كی زۆر هه‌یه‌ بۆ گه‌لێك كه‌ بیربكه‌نه‌وه‌. ــ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَىٰ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (غافر :٨٢) ــ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا ۖ وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ۖ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (الأنبياء :٣٠) هه‌روه‌ها هه‌موو ئه‌و ئایه‌تانه‌ی كه‌ ئه‌فه‌رمووێت “لعلكم تتفكرون”، “لعلكم تعقلون”، “لعلكم تتذكرون”.. هتد. ـ پێغه‌مبه‌ر(صلی الله علیه وسلم) ده‌فه‌مووێت: “تفكر ساعه‌ خیر من عباده‌ شهر….” هتد. پێغه‌مبه‌ریش (صلی الله علیه وسلم)به‌ زۆر ڕێگا كاری له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ خه‌ڵكی “عه‌قڵ”ی بجوڵێنێت: ــ به‌ پرسیاركردن له‌ سه‌حابه‌ی خۆی…”اتدرون من المفلس”.. تا كۆتایی حه‌دیسه‌كه‌، “من اعجب المۆمن الیكم”… تا كۆتایی حه‌دیسه‌كه‌‌و هه‌روه‌ها، ـ به‌ مه‌ته‌ڵ داهێنان لێیان.. “ئه‌و داره‌ چییه‌ كه‌ هه‌رگیز گه‌ڵای ناوه‌رێت….” تا كۆتایی حه‌دیسه‌كه‌. ــ به‌ مشاوه‌ره‌كردن پێیان له‌ “شه‌ڕ”و “ئاشتی”دا. ـ “اشیروا علی ایها الناس…” ـ”كێ‌ بۆ فڵانه‌ كار به‌كه‌ڵكه‌…”. ــ هانیداون بۆ “ئیجتهادكردن”.. به‌ معاذی كوڕی جه‌به‌لی فه‌رموو: چۆن قه‌زاوه‌ت ده‌كه‌یت له‌ مه‌سه‌له‌یه‌كدا كه‌ نه‌ “قورئان”و نه‌ “حه‌دیسی” له‌ سه‌ر نه‌هاتووه‌ .. معاژ وتی “اجتهد ولا الو” عه‌قڵم ئه‌خه‌مه‌ كار‌و هه‌وڵی خۆم ئه‌ده‌م‌و كه‌مته‌رخه‌می ناكه‌م “پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) قسه‌كه‌ی په‌سه‌ندكردو پشتیوانی لێكرد. به‌رهه‌می ئه‌م هاندان‌و عه‌قڵبازكردنه‌ بریتیبوو له‌وه‌ی زانایانی ئیسلام به‌”ئیجتهاد”و “ئه‌قڵكاری” توانیان ئه‌و باڵه‌خانه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ سیسته‌می “فیقهی ئیسلامی”و “بنه‌ماكانی فیكری ئیسلامی”و “به‌رنامه‌ی ڕه‌وشتی ئیسلامی”و “به‌رنامه‌كانی په‌روه‌رده‌ی ئیسلامی” دروستبكه‌ن كه‌ له‌ مه‌یدانی یه‌كه‌میاندا پیاوانی گه‌وره‌ی وه‌ك: ئه‌بو حه‌نیفه‌و شافعی‌و مالیك‌و ئه‌حمه‌دی كوڕی حه‌نبه‌ل‌و داودی ڤاهیریو ئیبن حه‌زم‌و ماوردی‌و ئیبن ته‌یمیه‌‌و سه‌دان‌و بگره‌ هه‌زارانی تر توانیان ئه‌و سه‌روه‌ته‌ فیقهییه‌ گه‌وره‌یه‌ دروست بكه‌ن كه‌ یه‌كێكی وه‌ك “فه‌مبه‌ری” ڕۆژهه‌ڵاتناسی مه‌جه‌ڕی ئه‌ڵێت: هه‌ر چه‌نده‌ سه‌یری كتێبه‌ فیقهییه‌كانی ئیسلام ئه‌كه‌م زۆر سه‌رنجم ڕائه‌كێشن‌و سه‌یرم له‌وه‌دێت چۆن موسڵمانه‌كان سیسته‌می حوكم‌و به‌رنامه‌ی هه‌موو بواره‌كانی ژیانیان له‌و فقهه‌وه‌ وه‌رناگرن”.(26) له‌ مه‌یدانی دووهه‌مدا پیاوانی وه‌ك “ئه‌شعه‌ری‌و غه‌زالی‌و ماتوریدی‌و ئیبن خه‌لدون‌و باقه‌لانی‌و ئامێدی‌و ئیبن ته‌یمیه‌‌و ئیبن حه‌زم‌و محمد عبده‌‌و ئیقباڵ لاهوری ….هتد”ی دورستكرد سه‌روه‌تێكی فیكری وایان به‌رهه‌مهێنا، به‌هه‌ق ئه‌توانی ناوی “قوتابخانه‌ی بیری ئیسلامی” لێبنێی … له‌ مه‌یدانی سێیه‌میشدا ئه‌و هه‌موو پیاوه‌ی وه‌ك “حه‌سه‌نی به‌صری”و “جنیدی به‌غدادی”‌و “حارسی موحاسیبی”و “عبدالقادری گه‌یلانی”‌و “مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی”‌و “ئیبن قه‌یمی جه‌وزی”‌و “ئیمامی نه‌وه‌وی… هتدی دروست كرد، كه‌ ئه‌و تێورانه‌ی ئه‌وان دایان هێنا بۆ په‌روه‌رده‌ی ده‌روون‌و گیان تائێستاش جێگه‌ی سه‌رنجی خه‌ڵكی خوێنه‌وارو به‌ ویژدانن .. له‌ مه‌یدانی په‌روه‌رده‌ی ئیسلامیشدا ئه‌و هه‌موو “بنه‌ماو به‌رنامه‌” بۆ په‌روه‌رده‌ كردنی “تاك”‌و “خێزان”‌و “كۆمه‌ڵ” دانراوه‌‌و تا ئێستاش به‌شێوه‌ی “حیزب”‌و “كۆمه‌ڵ‌و رێكخراو” په‌یره‌ویان لێئه‌كرێت‌و ئه‌كرێت ناوی قوتابخانه‌ی په‌روه‌رده‌ییان لێبنرێت، ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئیسلام عه‌قڵه‌كان ئه‌جوڵێنێت‌و ده‌رگای حیوارو موناقه‌شه‌و “به‌رهه‌مهێنانی فیكری” به‌ هه‌موو هێزێكه‌وه‌ ئه‌خاته‌ سه‌رپشت ـ پیاوانی گه‌وره‌ی وه‌ك “نورسی”و “حه‌سه‌ن به‌ننا”و “سید قطب”و “نه‌ده‌وی”و “زه‌هاوی”و … هتد. هه‌ندێكن له‌و پیاوانه‌ی له‌ مه‌یدانی “به‌رنامه‌كانی په‌روه‌رده‌ی ئیسلامیدا” ناویان دیارو له‌به‌رچاوه‌ .. (الكتانی) له‌ كتێبی “التراتیب الاداریه‌ فی الحكومه‌ النبویه‌”دا ئه‌ڵێت: یه‌كێك له‌ زانایانی مه‌زهه‌بی شافعی “پێنج سه‌د” حوكمی له‌م حه‌دیسه‌ كورته‌ ده‌رهێناوه‌ “یا أبا عمیر ما فعل النغیر”.. “ئه‌با عومه‌یر” مناڵێكی بوو ته‌ڵحه‌ی ئه‌نصاری بوو، بولبولێكی هه‌بوو له‌ماڵه‌وه‌ ناوی “نوغه‌یر” بوو، پێغه‌مبه‌ر(صلی الله علیه وسلم)یش بۆ دڵدانه‌وه‌ی هه‌موو جارێك كه‌ له‌ مزگه‌وتدا ئه‌یبینی پێی ئه‌فه‌رموو “كاكه‌ عومه‌یر هه‌واڵی نوغه‌یر چییه‌”؟! … ده‌رهێنانی سیسته‌م‌و یاساكان له‌”قورئان‌و حه‌دیس” لێكدانه‌وه‌ی عه‌قڵی و مشت‌ومڕی نێوان زانایان بووه‌و ئه‌و هه‌موو كتێبه‌ قانونییه‌ی به‌رهه‌مهێناوه‌ به‌هۆی ڕه‌خنه‌و لێكدانه‌وه‌ی عه‌قڵییه‌وه‌، كه‌ كۆنگره‌ی لاهای چه‌ند جار له‌ ڕاسپارده‌كانیدا ئه‌وه‌ی ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ “شه‌ریعه‌تی ئیسلامی ده‌وڵه‌مه‌ندترین سه‌رچاوه‌یه‌ بۆ یاسا دانان، چونكه‌ ڕێگه‌ی به‌ ئیجتیهاد داوه‌و ئه‌وه‌ی ئه‌م مه‌زهه‌بی فیقهی نه‌یوتبێت ئه‌وی تریان باسی كردووه‌.(27) پێنجه‌م: ئیتر بائه‌وه‌ بوه‌ستێت كه‌ له‌ سه‌ده‌ زێڕینه‌كانی ئیسلامدا عه‌قڵی ئیسلامی چ به‌رهه‌مێكی گه‌وره‌ی پێشكه‌ش به‌ مرۆڤایه‌تی كرد له‌ هه‌ردوو مه‌یدانه‌ گه‌وره‌كه‌ی شارستانێتیدا، “مه‌یدانی مه‌عریفه‌”و “مه‌یدانی ته‌مه‌ددون”و ئاوه‌دانی، ئه‌وه‌ش كه‌ هه‌ر بۆ باس ئه‌شێت ئه‌وه‌یه‌ ئه‌نجامی ئه‌م عه‌قڵكارییه‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ موسڵمانان به‌ر له‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكانی تر گه‌یشتنه‌ دۆزینه‌وه‌ی سه‌ره‌تاكانی زانسته‌ ئایینی و مرۆییه‌كانیش، بۆ نموونه‌ بیرمه‌ندێكی گه‌وره‌ی وه‌ك ئه‌نوه‌رلجوندی پاش پشكنین و توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد ئه‌ڵێت: v”هیچ زانستێك نییه‌ له‌م زانستانه‌ی كه‌ ئێستا ئه‌خوێنرێن له‌ قوتابخانه‌و دانیشتگاكاندا، مسوڵمانان سه‌ره‌تاكانیان نه‌وتبێت‌و دوای ئه‌وان په‌ره‌ی پێنه‌درابێت”.(28) v”مسوڵمانه‌كان یه‌كه‌م كه‌س بوون كه‌ بنه‌ماكانی “المنهج العلمی التجربی”یان دانا پاش ئه‌وه‌ی به‌ ڕه‌خنه‌ی زانستی فه‌لسه‌فه‌ تیۆرییه‌كه‌ی یۆنانیان ڕه‌ت دایه‌وه‌”.(29) vمسوڵمانان یه‌كه‌م كه‌س بوون كه‌ تیۆره‌كانی ئیغریقییان ره‌تكرده‌ووه‌ ده‌رباره‌ی فه‌له‌ك‌و ده‌ریاكان‌و ئه‌وان بوون جادوگه‌ریی‌و ئه‌فسانه‌یان به‌تاڵكرده‌وه‌‌و له‌ جێگه‌یدا باڵه‌خانه‌یه‌كی زانستی گه‌وره‌یان بینا كرد به‌ تایبه‌تی له‌ بواری (ته‌ندروستی)دا.(30) v”فیكری ئیسلامی” خاوه‌نی بنه‌ماو ڕێساو یاسای تایبه‌تی خۆیه‌تی له‌ بواره‌كانی زانسته‌ سیاسیه‌كان‌و زانستی ئابوریو مێژوو زانستی ده‌روونی دا، به‌پێی ئه‌و ئیجتهادو بۆچوونانه‌ی “ماوردی”و “فارابی”و “ئیبن خلدون”‌و “بێرونی”و “غزالی”و “ئیبن سینا” دایان هێنا.. vئه‌و بۆچوونه‌ ئیسلامیانه‌ی كه‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی ڕۆژئاوا لێزانانه‌ له‌ناو زانست‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانی خۆیاندا تواندویانه‌ته‌وه‌و سه‌رله‌نوێ‌ دایانڕشتووه‌ته‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌سڵیه‌كانی خۆیان دووریان خستۆته‌وه‌. له‌ بواری (فیكرو ته‌شریع‌و یاسا)دا، فیكری ئیسلامی باڵای له‌ باڵای هه‌مووان به‌رزتره‌و .. تائێستاش مه‌شخه‌ڵه‌ له‌ڕێگه‌دا (31)، ئه‌گه‌ر بڵێین فیكری ئیسلامی هه‌ندێ‌ زیاده‌كاری بنه‌ڕه‌تی زیادكردووه‌ بۆ بیری نوێ‌و هاوچه‌رخی ئێستا ئه‌وه‌ به‌بێ‌ گومان زیاده‌ڕه‌وی ناكه‌ی” . (32) vئه‌و بنه‌مایانه‌ی (ئیبن خه‌لدون) ده‌رباره‌ی زانسته‌كانی عیمران‌و ئاوه‌دانی دایهێناون تائیستاش بناغه‌ن بۆ زانسته‌كانی (مێژوو)و (ئابوری)و “سیاسه‌ت‌و ئیداره.(33) vغه‌زالی چه‌ند سه‌ده‌ پێش دیكارت باس له‌”بنه‌ماكانی فه‌لسه‌فه‌ی شه‌ك” ئه‌كات‌و ئه‌ڵێت “فمن لم یشك لم ینظر ومن لم ینظر لم یبصر ومن لم یبصر بقی فی العمی والضلال..(34) واته‌: هه‌ركه‌س گومان نه‌بات ناگه‌ڕێت بۆ به‌ڵگه‌و هه‌ر كه‌س نه‌گه‌ڕێـت بۆ به‌ڵگه‌ هیچی لێ حاڵی نابێت‌و هه‌ر كه‌سیش له‌ شت حاڵی نه‌بێت له‌ناو كوێریو لاڕێدا ئه‌مێنێته‌وه‌.. •سه‌باره‌ت به‌ شێوه‌ی دووهه‌میش كه‌ ئیسلام په‌راوێزێكی بۆ هه‌موو بڕیارێكی داناوه‌، من ته‌نیا یه‌ك نمونه‌ باسئه‌كه‌م له‌ كایه‌ی سیاسه‌تكردندا تا بزانرێت ئه‌و په‌راوێزانه‌ چه‌نده‌ رۆڵی بینیوه‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئیسلام و فیقهی ئیسلامیدا… ئه‌وه‌ی زانراوه‌ ئیسلام درێژه‌ی سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتی دانه‌ناوه‌ به‌ڵكو بنچینه‌كانی حوكمكردن (اصول الحكم)ی داناوه‌و ئه‌بێت ده‌وڵه‌ت و حوكم له‌سه‌ر ئه‌و پره‌نسیپ‌و بنه‌مایانه‌ دابمه‌زرێت‌و به‌ڕێوه‌ ببرێت، ئیتر دوای ئه‌وه‌ درێژه‌ی حكومه‌تداری داوه‌ته‌ ده‌ست عه‌قڵی پێگه‌یشتووی زانایان له‌ هه‌موو چه‌رخێكدا… با ئه‌مه‌ به‌ نمونه‌ بڵێین: ئیسلام بڕیاری داوه‌ حوكم ئه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مانه‌ بوه‌ستێت: 1ـ ته‌نیا خوا (حاكمه‌) (إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ) واته‌ بڕیارێك كه‌ خه‌ڵكی ئه‌بێت جێبه‌جێی بكه‌ن‌و نه‌گۆڕبێت ته‌نها هی خوایه‌،چونكه‌ ئه‌وه‌ مایه‌ی پاراستنی شته‌ پێویست و گرنگه‌كانی مرۆڤه‌. 2ـ سه‌رۆك‌و گه‌وره‌ی وڵات ئه‌بێت به‌ ڕه‌زامه‌ندی گه‌لی موسڵمان دابنرێت. ـ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: (ۆأُوْلِی اڵاَمْڕ مِنكُمْ). ـ پێغه‌مبه‌ر ده‌فه‌رموێت: (من بایع اماما من غیر مشوره‌ فلا یبایع علیه هو ومن بایع). ـ عومه‌ر (ڕه‌زای خوای لێ بێت) ئه‌فه‌رموێت: “انما كانت بیعه‌ ابی بكر فلته‌ وقی الله شرها”. ـ عه‌لی (ڕه‌زای خوای لێ بێت) ئه‌فه‌رموێت: “انه بایعنی القوم الذین بایعوا أبابكر وعمر وعثمان علی ما بایعوهم علیه، فلیس للشاهد ان یختار ولا للغائب ان یرد وانما الشوری للمهاجرین والانصار، فان اجتمعوا علی رجل وسموه اماما كان ذلك لله رضی”.(35) 3ـ كاروباری ده‌وڵه‌ت پێویسته‌ به‌ “شورا” بڕوات به‌ڕێوه‌. ـ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رموێت (ۆأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ)، هه‌روه‌ها ئه‌فه‌رموێت: (ۆشَاوِرْهُمْ فِی اڵاَمْڕ).(36) 4ـ حوكم پێویسته‌ “دادگه‌ریی” به‌رقه‌رار بكات. ـ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رموێت: (وإذا حَكَمْتُم بَیْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُواْ بِالْعَدْلِ). ـ پێغه‌مبه‌ر ئه‌فه‌رموێت: (مامن راع یسترعیه الله رعیه‌ فیموت یوم یموت وهو غاش لرعیه‌ لم یرح رائحه‌ الجنه‌). 5ـ شه‌ریعه‌ت سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی ته‌شریعه‌و نابێت یاسایه‌ك ده‌ربكرێت له‌گه‌ڵ شه‌رعدا پێچه‌وانه‌ بێت. ـ خوای گه‌وره‌ ئه‌فه‌رموێت: (المائدة :٥٠)، هه‌روه‌ها ئه‌فه‌رموێت: (المائدة :٥٠) (النساء :٦٥) ـ پێغه‌مبه‌ریش(صلی الله علیه وسلم) ئه‌فه‌رموێت: (ان الله لم یجعل شفا‌و امتی فیما حرم علیها). 6ـ دادگا سه‌ربه‌خۆو ئازادبێت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌سی تر بۆی نه‌بێت ده‌ست بخاته‌ كاورباری ده‌وڵه‌ت. یاسا له‌ سه‌روو هه‌موو شتێكه‌وه‌ بێت. ئیتر دوای ئه‌مه‌ عه‌قڵه‌كان ئازادن له‌ ئالیه‌ت دۆزینه‌وه‌دا بۆ هه‌موو ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی (داد)ی پێ به‌رقه‌رار بكه‌ن، یان (شورا)ی پێ جێبه‌جێبكه‌ن، یان (یاسادانان)ی پێئه‌نجامبده‌ن.. هتد. ئیسلام په‌راوێزێكی زۆری له‌ پرسه‌كانی ده‌وڵه‌تی جێهێشتووه‌ بۆ خه‌ڵك‌و عه‌قڵا‌و به‌رژه‌وه‌ندی ڕۆژو خه‌ڵكی ئه‌و ڕۆژه‌ بۆ نموونه‌: ـ ناوی سه‌رۆكی وڵات، دروسته‌ ناوی خه‌لیفه‌ بێت، یان سه‌رۆكی وڵات بێت. یان ئه‌میر یان سوڵتان یان ڕابه‌ر.. هتد، ئیسلام هیچ ناوێكی (ته‌وقیف) نه‌كردووه‌، كه‌ حه‌تمه‌ن ئه‌بێت ئه‌و ناوه‌ بێت‌و ناوێكی تر به‌ دروست نه‌زانێت. ـ ئیسلام ڕێگه‌یه‌كی تایبه‌تی دانه‌ناوه‌ بۆ دانانی خه‌لیفه‌، ئه‌كرێ‌ به‌ “هه‌ڵبژاردنی گشتی” بێت ئه‌كرێ‌ نوێنه‌رانی خه‌ڵك هه‌ڵی بژێرن، ئه‌كرێ‌ ڕیفراندۆم بۆیه‌ك كاندید بكرێ‌ یان بۆ یه‌كێك زیاترو كێبه‌ركێ‌ دابنرێ‌و تا دێته‌ سه‌ر یه‌كێكیان، وه‌ هه‌روه‌ها.(37) ـ ته‌مه‌نی سه‌رۆكی وڵات له‌ ئیسلامدا دیاری نه‌كراوه‌، ئه‌كرێ‌ تا مردن بێت، ئه‌كرێت بۆ ماوه‌یه‌ك بێت‌و كه‌ماوه‌كه‌ی ته‌واو بوو جارێكی تر ده‌رگای كێبه‌ركێ‌ بكرێته‌وه‌ له‌ ئه‌وو له‌ غه‌یری ئه‌و. ـ ئیسلام ناوێكی تایبه‌تی دانه‌ناوه‌ بۆ جۆری حوكم نه‌ جمهوری نه‌ پاشای‌و نه‌ عه‌لمانی(38)،نه‌ كه‌هه‌نوتی،به‌ڵكو ئیسلام نه‌ (عه‌لمانییه‌) كه‌ دین له‌ ده‌وڵه‌ت جیابكاته‌وه‌، نه‌ ده‌وڵه‌تی دینیشه‌ سوڵته‌ی ئیلاهی بداته‌ خه‌لیفه‌و قسه‌ی ئه‌و قسه‌ی خوا بێت. ئه‌بوبه‌كر پاش ئه‌وه‌ی بوو به‌ خه‌لیفه‌ وتارێكی داو فه‌رمووی:( أما بعد فَإِنِّی ولیتكُمْ ولست بِخَیْڕكُمْ أَلا وإِن أقواكم عِنْدِی الضعِیف حَتَّی اخذ ڵهُ الْحق وإِن أَضعَفكُم عِنْدِی الْقوی حَتَّی اخذ مِنْهُ الْحق إِنَّمَا أَنا مُتبع ولست بِمُبْتَدعٍ فَإِن أَنا أَحْسَنت فَأَعِینُونِی وإِن زِغْت فقومونی أَقُول قولی هَذا ۆأَسْتَغْفِر الله لی ولكم). ـ خه‌لیفه‌ له‌ ئیسلامدا ئه‌كرێ‌ مه‌رجی بۆ دابنرێ، ئه‌و مه‌رجانه‌ی تێدا بوو سه‌رۆك بێت‌و ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌كانی تێدا نه‌ما ئه‌وه‌ له‌سه‌ر كار لاببرێت یه‌كێكی تر دابنرێت.. ـ ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ت ئه‌كرێت كه‌م بن، ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی له‌وه‌دابوو زۆر بكرێت ئه‌وه‌ زیاد بكرێت، هه‌ر ناوێك بنرێت له‌و ده‌زگایانه‌ ئیسلام ڕێگه‌ ناگرێت، مه‌گه‌ر ناوه‌كه‌ (عه‌به‌س)و (ناجوان) بێت، ئه‌كرێ وه‌زاره‌تێك ناوی “وزاره‌ المڤالم” بێت ئه‌شكرێ‌ ناوی (وه‌زاره‌تی داد) بێت.. ئه‌كرێ‌ كاورباری (زانست‌و زانیاری) ناوی بنرێت “تربیه‌ وتعلیم” ئه‌كری ناوی “وه‌زاره‌تی بیرو ڕۆشنبیری” بێت ئه‌كرێ‌ ناوێكی تریشی ببێت. ـ هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی شورا، ئه‌كرێ‌ دوو ئه‌نجومه‌ن بێت: یه‌كه‌میان كاریان “یاسا دانان” بێت‌و دووه‌میان كاریان “چاره‌سه‌ركردنی گرفتی ده‌وڵه‌ت‌و میلله‌ت” بێت، یه‌كه‌میان ته‌نیا له‌ زانایان‌و پسپۆڕانی ئه‌هلی (ته‌خه‌صوص) دروست بكرێت‌و دووهه‌میان له‌ نوێنه‌رانی میلله‌ت‌و حزبه‌كان‌و ناوچه‌ جیاجیاكان دروست بكرێت كه‌ هه‌ریه‌كیان كێشه‌و گیروگرفتی میلله‌ت‌و ناوچه‌ی خۆی بنووسێت، ئه‌نجومه‌نیش ڕێگه‌چاره‌یان بۆ دابنێ‌، ئه‌شكرێ‌ به‌ هه‌ر جۆرێكی تر بێت كه‌ ئه‌و ڕۆژو سه‌رده‌مه‌ ئه‌یخوازێت، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ “داد” به‌رقه‌رار بكه‌ن.. به‌هه‌رحاڵا ئیسلام له‌ مه‌سه‌له‌ی حكومه‌ت داناندا ڕێگه‌ به‌ “ئیقتباس” ئه‌دات‌و هانی سه‌رۆك‌و ئه‌ندامانی شوراو هه‌موو موسڵمانان ئه‌دات كه‌ “ئیقتباس” بكه‌ن بۆ پێشخستنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان.. ـ پێغه‌مبه‌ر h ئه‌فه‌رموێت: (الحكمه‌ ضاله‌ المۆمن انی وجدها فهو احق بها). ـ هه‌روه‌ها ئه‌فه‌رموێت: (علیكم بسنتی وسنه‌ الخلفا‌و الراشدین المهدیین). ـ پێغه‌مبه‌ری خوا h (رسائل مختومه‌)ی له‌ ڕۆم‌و فارس وه‌رگرتووه‌، عومه‌ر یاسای “ده‌واوین”ی له‌ فارس وه‌رگرت.. هه‌روه‌ها. لێره‌دا خاڵێك زۆر گرنگه‌و هه‌ڵه‌یه‌ك هه‌یه‌ پێویسته‌ ڕاستیبكه‌ینه‌وه‌..ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بۆچی ئیسلام درێژه‌ی مه‌سه‌له‌كانی ده‌وڵه‌تی دانه‌ناوه‌؟ له‌ وه‌ڵامدا به‌كورتی ئه‌ڵێین له‌به‌ر سێ‌ هۆ: 1ـ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ئیسلام ئه‌و درێژه‌یه‌ دابنێ‌ ئه‌وه‌ ئه‌و درێژه‌یه‌ ئه‌بوویه‌ (دین)و لادان لێی بێدینی ئه‌بوو. 2ـ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی درێژه‌ی حوكم له‌و ڕۆژه‌داو به‌و كۆمه‌ڵگه‌ بچووك‌و سه‌ره‌تاییه‌ جێبه‌جێ نه‌ئه‌بوو، ئه‌وه‌ش جۆرێك له‌ “بێ موبالاتی” دروستئه‌كرد به‌رانبه‌ر یاساو ڕێنماییه‌ ئیسلامییه‌كان. 3ـ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌یدانی له‌ (عه‌قڵ) ته‌سك ئه‌كرده‌وه‌و په‌راوێزی بۆ حه‌ره‌كه‌تكردن نه‌ئه‌هێڵاو له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ گه‌شه‌ به‌خۆی‌و كۆمه‌ڵگه‌ بدات، خۆشی‌و كۆمه‌ڵگه‌ی تووشی قه‌یران‌و قه‌تیسبوون ئه‌كرد، به‌ڵام ئیسلام وه‌ك وتمان بناغه‌كانی (حكم)ی داناوه‌و درێژه‌ی یاساكان و ئالیه‌ته‌كانی جێهێڵاوه‌ بۆ خه‌ڵك‌و عه‌قڵی عاقڵان، ئه‌گه‌ر سه‌یرێكی ئه‌و سه‌روه‌ته‌ فیكری‌و فقهییه‌ گه‌وره‌یه‌ش بكرێت ڕاستی ئه‌م خاڵه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ عه‌قڵه‌یته‌كان چه‌ند گه‌شه‌یان كردووه‌ له‌ ژێر ڕۆشنایی ئه‌و یاساو ڕێنماییانه‌دان..ئه‌م گه‌شه‌و فراوانبوونه‌ی فیكرو فیقهی ئیسلامیه‌ چۆن له‌ كایه‌ی سیاسیدا روویداوه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ كایه‌ی ئابووری و سه‌ربازی و سیستمی سزاو سیسته‌مه‌كانی په‌روه‌رده‌و فێركردن و میدیای ئیسلامیدا روویانداوه(40). له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌ڵێین بوونی جیاوازی ئیسلام تازه‌ئه‌كاته‌وه‌و فیقهی ئیسلامی فراوان ئه‌كات.. تێبینی:ئه‌م بابه‌ته‌ به‌شێكه‌ له‌ چاوپێكه‌وتنێكی درێژی به‌ڕێز (م/ئیكرام كه‌ریم) كه‌(زانا محسن)له‌ گه‌ڵیدا سازی كردووه‌..
هەوڵەكانی ئەمڕۆ بۆ زیندووكردنەوەی فەرهەنگی فەلسەفەی باتینی و تەصەوفی فەلسەفى چەمك و واتای دنیاپەرستی و پاككردنەوەی دەروون لە چەمك و واتای قورئانەوە هاتووە، لە بنیادنانی بیروباوەڕی ئەخلاقەوە كە پایەی سێیەمی بیروباوەڕی ئیسلامە (شەریعەت، موعامەلات، ئەخلاق) موسڵمانان لەڕێی ژیانی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و ڕێبازی ڕەسەنی پەروەردەی ئیسلامیەوە ئەمەیان وەرگرتووە، بەڵام دواتر فەلسەفە یۆنانی و فارسی و هیندیەكان وەرگێڕدران چەند چەمك و واتایەكی ساختە برانە ناو بیروباوەڕی ئەخلاقی ئیسلامیەوە، دیارترینی ئەو چەمك و واتا هاوردانە: (وەحدەتولوجود و ئیتیحاد و حلول و ئیشراق) بانگەوازە وێرانكەرە نوێكراوەكان كاردەكەن تا ئەو ژەهرانە نیشان بدەن و بەجۆرێ‌ بانگەوازیان بۆ بكەن كە چەمك و واتای ئیسلامی ساختە بكەن بەرامبەر بە بڕیاری موسڵمانە كۆنەكانی وەك جونەید و كەسانی تر كە دەڵێن (مەزهەبی ئەوانە بەستراوە بە بنەڕەتەكانەوە -قورئان و سوننەت- جونەید لە سنوری فەرمان بە چاكەو ڕێگری لە خراپەدا بیرەكاتەوە، پێی وایە هەركەس لەگەڵا خوادا بانگەواز بۆ بارێ‌ بكات كە لە سنوری زانستی شەرع دەریبكات ئێمە دانی پێدا نانێین. وەحدەتولوجود: مەترسیدارترین شتێ‌ كە بیرۆكەی وەحدەتولوجود لەگەڵا بیروباوەڕی ئیسلامیدا پێچەوانەو نەیارە مەسەلەی بیروباوەڕی یەكخواپەرستی پوختە كە خوا پێغەمبەران و كتێبەكانی بۆ ناردووە چونكە باس لە خوایەتی دروستكراوەكان دەكات و بوون بە خوا دەزانێ‌، لە كاتێكدا ئیسلام خوای دروستكەری بێ‌ وێنەو هاوشێوە لەگەڵا بوونی دروستكراو جیادەكاتەوە. ئیسلام پێی وایە بوون دوو جۆرە: واجبولوجود و مومكینولوجود، واجبولوجود خوای دروستكەری تاك و تەنهایە، مومكینولوجود ئەو بوونانەن كە بە ڕاستەوخۆ بە پێنج هەستەكەمان هەستیان پێ‌ دەكەین. بەڵام دەستەی وەحدەتولوجود دەڵێن ئەو دووانە هەردووكیان یەكن، واتە بوون خوایە، ئەمەش لەبیری ئیسلامیدا ناڕەسەنەو لە فەلسەفەی ترەوە وەرگیراوەو بەدەرە لە چەمكی پوختی یەكخواپەرستی كە خوا بە ئایین و هەموو پێغەمبەرەكاندا ناردوویەتی و لە ئیسلام و قورئاندا بەتەواوترین شێوە ڕوون كراوەتەوە. ئیسلام نكوڵی دەكات لە بیروباوەڕی ئیتیحادوحلول و نكوڵی دەكات لەوەی خالق لە مەخلوقدا بتوێتەوە بان مەخلوق لە خالقدا ڕۆبچێ‌ و نغرۆبێ‌، بەڵكو ئیسلام سروشتی هەركامیان جیا دەكاتەوە، ئیسلام ڕازی نیە بە وەحدەتولوجود چونكە دەرچوونە لە بیروباوەڕی بنەڕەتی (لا إلە إلا الله) و چوونە بۆ ئەوەی هەندێ‌ فەیلەسوف دەیڵێن: لە ڕاستیدا هیچ بوونێ‌ نیە جگە لە خوا، هەركامیان دەگاتە چەند ئەنجامێكی تەواو جیا لەیەك، دیارە بیرۆكەی وەحدەتولوجود (یەكبوونی بوون) سەرەتا لە فەلسەفەی یۆنانیدا هەبووەو لەگەڵا ئەو فیترەتەی ئیسلامدا ناگونجێ‌ كە شوێنكەوتووانی هاندەدات لەسەر بیركردنەوە لە دروستكراوانی خواو ڕێ‌ نادات بیر بكەیتەوە لە زاتی خوا، پێی وایە بوون یان كەون ناكرێ‌ خۆی بەدیهاتبێ‌، بێگومان زۆر توێژەر -بێ‌ بەخششی ڕێنموونی سروش و پەیامە دابەزیوەكان- لەپشت ڕاستیە كەونیەكانەوە ماوەی زۆریان بڕیوە كەچی نەگەیشتن بە ڕێنموونی، ئامانجیان ئەوە بوو بگەن بە تێگەیشتن لە خواو لەودیو سروشت لەڕێی هەستە كورتەكانیان و بە عەقڵی سنورداری مرۆیی ئەوە بكەن، ڕەچاوی ئەوەیان نەكردووە ئەو پێناوانەی هەست و عەقڵا بێتوانان لە گەیشتن بەو نیازە گەورەیە كە تەنها لەڕێی بوون بە پەیام و سروشی خوایی پێی دەگەین، ئەو سروش و پەیامەی كە خوا ناردوویەتی بۆ پێغەمبەركانی و لەو بوارەدا دڵنیایی تەواو دەبەخشێ‌ بە مرۆڤ و بێباكی دەكات لە هەر هەوڵێ‌ كە ناگات بە شتێ‌، ئەو قسەی دەڵێت خوا خودی بوونە ئەمە تێگەیشتنێكی ماددی و تەواو دەنوێنێ‌ بۆ زاتی خواو لەگەڵا عەقڵا و فیترەت و پەیامی خواییدا ناگونجێ‌ كە بە سروش ناردوویەتی تا سوكنایی لەو بوارەدا ببەخشێتە دەروونی مرۆیی تا پێویستی نەبێ‌ بە گەڕان بەدوای شتێكدا كە پێی ناگات، ڕێگەشی بۆ فراوان بكات تا ڕامان و بیركردنەوەی لەبواری تردا بەكاربهێنێ‌، بواری بنیاد و دۆزینەوەی نهێنیەكانی ماددەو ئەوەی لە زەویدا هەیەو ئاو و شاخ و كانزا و بەخششی تر كە بە مرۆڤی دەبەخشێ‌، هانیدەدات لەسەر گەڕان بەدوای ئەوانەدا، ئەمەش بەو جۆرەی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم نیشانی داوە (تفكروا فی خلق الله ولا تفكروا فی ذات الله فتهلكوا) (بیربكەنەوە لە دروستكراوەكانی خواو بیر مەكەنەوە لە زاتی خوا ئەگەر نا لەناو دەچن). مەترسیدارترین شتێ‌ بیردۆزەی وەحدەتولوجود سەبارەت بە بانگەشەی خوابوونی كەون پێی گەیشتووە ئەوەیە تەكلیف و ئەركی سەرشان و بەرپرسیارێتی تاكەكەسی و پەیوەستی و پابەندبوونی ئەخلاقی ناهێڵێ‌، چونكە مەزهەبی وەحدەتولوجود لە زاتی خۆیدا لەگەڵا ئایینی حەقی دابەزیودا ناگونجێ‌، چونكە ئیسلام داوا دەكات بەتەواوەتی جیاكاری بكرێ‌ لەنێوان خواو جیهاندا. عەقڵی ساغیش ئەوە وەرناگرێ‌ خوا هەمان ئەو بوونەو جیهانە بێ‌ كە ئاژەڵا و داروبەردیشی تێدایە، بۆیە وەحدەتولوجود هەڕەشە دەكات لە بەهایەكی باڵای ئیسلام كە ئەویش بریتیە لە ئەخلاق. بۆیە وەحدەتولوجود لەگەڵا ئەو بنەڕەتە ئەخلاقیەی ژیاندا ناگونجێ‌ كە لەسەر بنەڕەتێكی پتەو وەستاوە، تا خوا -خوا بەدوورە لەوەی بەرامبەری دەیڵێن- مرۆڤ بكاتە ڕووخسار بۆ خۆی ئیتر چۆن ئەو مرۆڤە خۆی بەرپرسیار دەبێ‌ لە ئەنجامەكانی كارەكەی؟ لێرەوە ئەو بانگەشە مەترسیدارە دەردەكەوێ‌ كە دەیەوێ‌ لەگەڵا بنەڕەتی ئیسلامدا نەیاری بكات ئەویش نەهێشتنی ئەرك و بەرپرسیارێتیە یان بێرەوشتییەكە كە خوا حەرامی كردووە یان تێپەڕاندنی سنووری خوایە، بێگومان ئەوانەی وەحدەتولوجود دەیڵێن بە تەواوەتی پێچەوانەی بیروباوەڕی ئیسلامن. ئێمەش پێویستمان بەوەیە هۆشیار بین لە هەوڵەكانی ئەو چەمكانەی دەڵێن: هەموو لە یەكدایەو یەكیش لە هەموودایە یان دەڵێت هیچ بوونێ‌ نیە جگە لەخواو هەموو بوونەكان ڕووخساری خوان، هەموو ئەم قسانە بەتەواوەتی لەگەڵا ئەو یەكخواپەرستیەدا پێچەوانەن كە قورئان باسی دەكات و موسڵمانان لێی تێگەیشتوون. بیرۆكەی وەحدەتولوجود كە لەگەڵا سروش و عەقڵا و فیترەتیشدا ناگونجێ‌، ژمارەیەك لە فەیلەسوفانیش وای دادەنێن تا ئەوەی شۆبنهور دەڵێت: وەحدەتولوجود وێنەیەكی كورت كراوەی مەزهەبی ملهوڕیە، چونكە حەقیقەتی مەزهەبی وەحدەتولوجود لەوەدا بەرتەسك بووەتەوە نەگونجانی دوو فاقی نێوان خواو بوون داڕمێنێ‌ و بڕیاری ئەوە بدات بوون بەهۆی هێزە باتینیە تایبەتیەكەیەوە هەیە، بۆیە ئەو بیرۆكەی دەستەی وەحدەتولوجود دەیڵێن گوایە خواو بوون یەك شتن ئەمە پێناوێكی كورتكراوەی بێباك بوون لە خوا یان چاو داخستن لە كاری خوایە، دیاریشە فەیلەسوفە یۆنانیەكان هەر لە تالیسەوە كە یەكەم فەیلەسووفیان بوو تا ئەرستۆ باس لەوە دەكەن خوا تێكەڵا بە جیهان بووە یان جیهان تێكەڵا بە خوا بووە. لە سەردەمی نوێشدا ژمارەیەك لە ڕۆژئاواگەراكان و بانگخوازانی شاڵاوی ڕۆشنبیری شانازی بەوەوە دەكەن كە بڕوایان هەیە بەو بیروباوەڕە ناڕەواو خراپەو لەنێو گەنجانی موسڵماندا دەكەونە نرخپێدانی و بازاڕ بۆ گەرمكردنی. حلول (توانەوە): چەمكی حلول جیاوازە لە چەمكی وەحدەتولوجود، ڕەوتی وەحدەتولوجود باس لە یەكبوونی خۆیی بۆ هەموو شتەكان دەكات لەگەڵا فرەیی وێنەیان لە ڕوخساردا، ئەمە ساختەیە كە ئیسلام قبووڵی ناكات، مەزهەبی حلول باس لە بوونی دوو ڕاستی جیا دەكات: ڕاستی خوایی و ڕاستی مرۆیی و وەستانی یەكەم بە دووەم لەژێر چەند بارێكی تایبەتدا، لویس ماسنیۆن پێی وایە حلول مۆركێكی مەسیحی هەیەو بنەڕەتی یۆنانی و هیندی هەیەو لەناوبەری ئەو تەنهاییەی خوایە كە قورئان باسی دەكات. ئیمامی غەزالی دەڵێت: ناكرێ‌ حلول بۆ نێوان دوو بەندە وێنا بكرێ‌ ئیتر چۆن دەكرێ‌ لەنێوان خواو بەندەدا وێنا بكرێ‌، ئەگەر كەسێ‌ بڕوای وابێ‌ ئەوە بۆ یەك دەروون گونجاوە چۆن بڕوای پێیە بۆ هەموو دەروونەكان ببێ‌؟ ئەوكات هەموو جیهان دەبێتە چەندین خواوەند، هەروەها دەڵێت: بۆیە ناگونجێ‌ خوای گەورە لە دەرووندا بتوێتەوە و وەك مۆركی مەی لە شیردا لەخۆبگرێ‌ چونكە ئەوە سیفەتی جەستەیە. توێژەران باس لە دووری و بێگەردی خوا دەكەن لە حلول و توانەوەو لەبەر چەندین هۆكار حلول بۆ خوای گەورە نەگونجاو و نەشیاوە، چونكە دێرین جیایە لە تازەو داهاتوو چونكە ماهیەتی هەركامیان جیایە، ئەم جیاوازیەش نەگونجانی توانەوەی دێرین لە داهاتوودا دەخوازێ‌ و دەسەپێنێ‌، پاشان خوا واجبولوجودەو ئەو وەسفەش لەگەڵ حلولدا ناگونجێ‌ چونكە لەباری داهاتن و نوێبوونیدا حاڵەكە پاشكۆی ئەوەیە كە تیایدا دەتوێتەوە هەروەك هۆكارە و پێكاریگەربوویەتی، بەڵكو نەگونجاو دەبێ‌ بەبێ‌ وێنای مەحەل وێنای حال بكرێ‌، بۆیە ئەم جارەش حلول ناگونجێ‌ وەك چۆن لە یەكەمیشدا مەحاڵا نەگونجاو بوو، پاشان خوا واجبولوجودە، واجبیش ڕووكەش و كرۆكیش نیە، ئەگەر توانەوەكە توانەوەی ڕووكەش بێ‌ لە كرۆكدا ئەمە بۆ خوا ناگونجێ‌ چونكە خوا ڕووكەش نیە، ئەگەریش توانەوەی كرۆك بێ‌ ئەمەش ناگونجێ‌ چونكە خوا كرۆك نیە. نووسینەكانی حلول و وەحدەتولوجود نووسینی سەردەمانی لاوازی و دواكەوتەیی بوون، ڕۆژهەڵاتناسان ئاوڕیان لێداونەتەوەو هەوڵیانداوە زیندوویان بكەنەوەو بڵاویان بكەنەوە، ئەمەش بۆ دروستكردنی سەرچاوەو دەروازەیەك بۆ بانگەوازە نوێكراوە بێڕەوشتیەكان بەتایبەت وجودی و فەردیەكان و جگە لەوانەش، هەروەها هەوڵێ‌ بۆ داڕماندنی یاسایەكی بنەڕەتی و ڕەسەن كە بریتیە لە یاسای زیندووبوونەوەو پاداشت وەرگرتنەوە. هەروەها بۆ بەردەوام بانگەواز كردن بۆ نەهێشتنی ئەرك و بەرپرسیارێتی و پابەندی ئەخلاقی. هەموو ئەمانە پێشەكین بۆ ئەو لێكهەڵوەشاندنە كە ئامانجی كار كردنە سەر فەرزی جیهادی ڕێی خوایە، دیارە بڕوابوون بە حلول بەرپرسیارێتی و پابەندی سنووری خوا دەبەزێنێ‌ و موسڵمانان لە دەرەوەی بازنەی بەها بنەڕەتیەكاندا پاڵا پێوە دەنێ‌ و پایە دەروونیەكانیان لە پاڵنان بەرەو خۆشگوزەرانی و لێكهەڵوەشان و ئارەزوو بازیدا دادەڕمێنێ‌، ئەمەش لەڕێی تێركردنی ئارەزووەكان یان لەڕێی پاشەكشە لە ژیان وەك ڕەهبانیەت و دژایەتی بنەمای ڕۆح و پێكهێنانی خێزان و دوورگرتن لە بنیادی ژیان و دژایەتی كردنی ئارەزووەكانی كۆمەڵگاكان. ئیتیحاد: ئەم بیرەش لەو دوو بیرەی تر خراپترو شێواوترە چونكە ئەو كەسەی دەڵێت (بەندە دەبێتە خودی خوا) وتەكەی لەگەڵا خۆیدا ناگونجێ‌ بەڵكو پێویستە زمان بەرامبەر مافی خوا پاك ڕاگیرێ‌، ئیمامی غەزالی لە سێ‌ گریمانە یان ئەگەردا خراپی و شێواوی ئەو بیرە بە بەڵگە دەهێنێ‌: یەكەم: یان هەر یەك لەو دوو زاتە بە بوونی بمێننەوە. دووەم: یان یەكێكیان لەناوچێ‌ و ئەوی تریان بمێنێتەوە. سێیەم: یان هەردووكیان لەناوبچن. لە باری یەكەمدا: ئیتیحاد بوونی نابێ‌، لە دووەمدا: چۆن دەكرێ‌ بوترێ‌ ئیتحادێ‌ هەیە لەنێوان بوویەك و نەبوویەكدا. سێیەم: هیچ جێیەك بۆ قسەكردن لەوە نەماوە بوترێ‌ ئیتیحاد هەیە، بەڵكو باشتر وایە قسە لەسەر نەبوون بكەین، بۆیە لە هەموو ئەگەرەكاندا نەگونجانی ڕوون هەیە دەوترێ‌: وەك چۆن خوا بەدوورە لە حلوول بەدووریشە لە ئیتیحاد، چونكە ئەگەر وا ڕووبدات واجبولوجود لەگەڵا جگە لە خۆیدا ببێتە یەك لەمەوە دوو بار ڕوودەدات: یان هەردووكیان پێكەوە دەمێننەوە، یان هەردووكیان لەناودەچن و سێیەمی لێ‌ دەردەچێ‌ یان نەبوون تووشی یەكێكیان دەبێ‌ و ئەوی تریان دەمێنێتەوە، لەماوەیاندا دوو بوون هەن. جا لەم بارەدا ئەو دووانە جیاوازو لەیەك جیان، ئەو جیاوازیەش لەگەڵا ئیتیحاددا ناگونجێ‌ چونكە ئیتیحاد دەبێ‌ یەك بێ‌، نەبوونی هەردووكیشیان ئیتیحاد لەكار دەخات چونكە نەبوو لەگەڵا نەبوودا یەكناگرێ‌، لەباری بوونی یەكیان ئەوە هەمدی ئیتیحاد ناییەتە دی. هەروەها چەند بانگەوازێكی تر هەن دەبێ‌ بەرامبەریان وریابین چونكە لەگەڵا چەمك و واتای یەكخواپەرستی پوختدا ناگونجێن، دیارترینیان: تەناسوخ، ئەرڤانا، ئیشراق.سەبارەت بە تەناسوخ ئەمە بەرهەمی بیری بتپەرستی كۆنە كە بۆ لێدانی چەمك و واتای دروستی ئیسلام زیندوو دەكرێتەوە، ئەم چەمكە لەگەڵا فیترەت و عەقڵا و ئایینیشدا ناگونجێ‌ و لەگەڵا حەقیقەتی چەسپاو سەبارەت بە بەرپرسیارێتی مرۆڤ و پابەندیە ئەخلاقیەكەی گونجاو نیە، ئەمە وێڕای ساكاری و بێ‌ بنەمایی وتەی گواستنەوەی ڕۆح لە جەستەیەكەوە بۆ جەستەیەكی تر، زانایان پیلانی توانای دەروون بۆ گواستنەوە لە جەستەیەكەوە بۆ جەستەیەكی تر ئاشكرا دەكەن چونكە ئەوە لەگەڵا مانەوەی تاكبوونی دەرووندا ناگونجێ‌. سەبارەت بە ئەرڤانا لە ڕاستیدا بوونێكی ئیجابی نیە، بەڵكو دەربازبوونە لە بوونێكی ناخۆش بە واتای فەنابوون و جیابوونەوە لە جیهان و بزاڤی ژیان، ئەمەش لەگەڵا پەیامی ئیسلامدا ناگونجێ‌، دكتۆر عەبدوڕەحمان مەرحەبا ڕاست دەكات دەڵێت: فەلسەفەی هیندی مرۆڤی تێكشكاند و بانگەواز دەكات بۆ بەخواكردنی مرۆڤ. سەبارەت بە ئیشراق: ڕەوتێكی گومڕاكەرە كە لەسەر ئەوە وەستاوە سەرچاوەی بوون بە ڕووناكی دەزانێ‌، ئەمەش لە دەرەوەی پەیامی ئیسلامەو لەگەڵا یەكخواپەرستی پوختدا ناگونجێ‌، بیرۆكەی ڕووناكی و تاریكی وەرگیراوە لە مانەوی و مەزدەكی و زەردەشتیەوە، ئێستاش لە سەردەمی نوێدا هەوڵا دەدەن نوێی بكەنەوە.
ئایا "سيد قطب" نوێژی جومعه‌ی ده‌كرد؟!!   بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله وكفى والصلاة والسلام على نبيه المصطفى. أما بعد: ئایا "سيد قطب" نوێژی جومعه‌ی ده‌كرد؟!! پێش ئه‌وه‌ی بێینه‌ سه‌ر وەڵامی ئه‌و پرسیاره‌؛ گرنگه‌ باس له ‌پێشه‌كییه‌ك بكه‌ین، خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێت: [الأنعام: ١٥٢، ١٥٣] جەنابی مامۆستا (‌أحمد کاکە محمود) لە تەفسیری ئەو ئایەتانەدا دەفەرموێت: شه‌شه‌م: هه‌رگیز نزیكی ماڵ و دارایی هه‌تیوانان مه‌كه‌ونه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی چاك و جوان نه‌بێ، تا بۆخۆی ده‌گاته‌ حاڵه‌تی بەهێزیی و توانایی خۆی و، باڵغ و كامڵ ئه‌بێت، ئه‌وسا ئیتر ئه‌گه‌ر له‌ژێر ده‌ستی ئێوه‌شدا بوو، بیده‌نه‌وه‌ ده‌ستی خۆی. حه‌وته‌م: با لێوانه‌ و كێشانه‌تان دادگه‌رانه‌ بێ، واته‌: مامه‌ڵه‌تان ڕێك و پێك و، دوور له‌ گزیی و خیانه‌ت بێت خۆ ئێمه‌ش له‌توانا به‌ده‌ر، ته‌كلیف و داوا له‌ هیچ كه‌سێك ناكه‌ین بۆ عه‌داڵه‌ت و دادگه‌ریی. هه‌شته‌م: هه‌ركه‌ قسه‌یه‌كتان كرد، یان بڕیارێكتاندا، ده‌بێ دادگه‌ربن تێیدا، ئه‌گه‌رچی ئه‌و بڕیاره‌ دژی خزمانی نزیكی خۆشتان بێ. . نۆیه‌م: ده‌بێ به‌رامبه‌ر به‌په‌یمان و ئامۆژگارییه‌كانی خوا به‌ ئه‌مه‌ك و به‌وه‌فا بن، واته‌: هه‌ر مامه‌ڵه‌ و ڕێكه‌وتنامه‌یه‌كتان هه‌بوو، به‌جوانی جێبه‌جێی بكه‌ن و، له‌به‌ر ئه‌م و ئه‌و، قورئان و فه‌رمووده‌كان پشتگوێ مه‌خه‌ن خوا ئه‌مانه‌ی به‌ئێوه‌ ڕاسپاردووه ‌و ئامۆژگاریی و، وه‌سیه‌تی پێكردوون، ده‌سا ئاگاتان له‌خۆتان بێت به‌ڵكو هه‌ر له‌بیرتان بن و ئامۆژگارییان پێوه‌رگرن. هەروەها خوای پەروەردگار دەفەرموێت: [النساء: 135] ئه‌ی ئه‌وكه‌سانه‌ی باوه‌ڕتان هه‌یه‌! به‌دادپه‌روه‌ری و یه‌كسانی هه‌ڵسن بۆ ئه‌نجامدانی كاری مه‌ردم، به‌شێوه‌یه‌ك هیچ كات سته‌متان لێنه‌وه‌شێته‌وه‌ هه‌میشه‌ش شایه‌دی له‌سه‌ر هه‌ق بده‌ن بۆ خوا، ئه‌گه‌رچی ئه‌و شایه‌تییه‌ش به‌زیانی خۆتان و، دایك و باوك و خزمانیشتان بێت، ده‌بێ ئێوه‌ هه‌ر به‌ڕێكی جێبه‌جێی بكه‌ن بێ لادان ئه‌گه‌ر شایه‌تی بۆدراو ده‌وڵه‌مه‌ند بێ یان هه‌ژار، دڵنیابن خوا باشتره‌ بۆیان له‌ئێوه‌، چونكه‌ ئه‌وخۆی چاك ئه‌زانێ به‌رژه‌وه‌ندییان له ‌چیدایه‌ كه‌وابوو مه‌كه‌ونه‌ شوێنی هه‌واو ئاره‌زووتان تا له‌هه‌ق لابده‌ن، واته‌: خزمایه‌تی تینتان تێنه‌كات بۆ شاردنه‌وه‌ی شایه‌دییه‌كه‌ به‌هه‌ق خۆئه‌گه‌ر زمان بڵێچن به‌یه‌كا و له‌هه‌ق مل بابده‌ن، یان خۆتانی لێ لابده‌ن و هه‌قه‌كه‌ بگۆڕن بێگومان خۆتان چاك ئه‌زانن كه‌خوا به‌وكاره‌ ده‌یكه‌ن هه‌میشه‌ ئاگایه‌. [المائدة: 8]. ئه‌ی گه‌لی خاوه‌ن باوه‌ڕ! هه‌میشه ‌و به‌رده‌وام هه‌وڵ بده‌ن كه‌ له‌به‌ر خوا دادگه‌ر و ڕاست و، پابه‌ندی گشت بڕیار و فه‌رمانه‌كانی بن به‌ دادگه‌رانه‌ شایه‌تی بده‌ن.... خه‌شم و قین و دوژمنایه‌تی هیچ كه‌س و هیچ لایه‌ك، واتان لێ نه‌كات به‌عه‌داڵه‌ت ڕه‌فتار نه‌كه‌ن ده‌بێ له‌گه‌ڵ مه‌ردم دادگه‌ر بن، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان ناعه‌داله‌ت و ناڕێكیش بن، چونكه‌ بێگومان ڕه‌فتاری دادگه‌ریی و یه‌كسانی به‌ ته‌قواوه‌ نزیكتره‌ و پارێزگاری سنووره‌كانی خوای پێده‌كرێت و هه‌ر له‌خوا بترسن، چونكه‌ به‌ڕاستی هه‌ركارێ بكه‌ن، خوا ئاگاداره‌ لێی. [ته‌فسیری ڕامان]. هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان - صلى الله عليه وسلم- ده‌فه‌رموێت: [من حالت شفاعته دون حد من حدود الله فقد ضاد الله في أمره، ومن مات وعليه دين فليس ثم دينار ولا درهم ولكنها الحسنات والسيئات، ومن خاصم في باطل وهو يعلم لم يزل في سخط الله حتى ينزع، ومن قال في مؤمن ما ليس فيه حبس في ردغة الخبال حتى يأتي بالمخرج مما قال. سلسلة الأحاديث الصحيحة وشيء من فقهها وفوائدها] (1/ 798). قسه ‌و پاڕانه‌وه‌ی هه‌ركه‌سێك ببێته‌ به‌ربه‌ست له‌پێش حه‌دێك له ‌حه‌ده‌كانی خوای په‌روه‌ردگار ئه‌وه‌ دژی فه‌رمانی خوا وه‌ستاوه‌، وه‌ئه‌وه‌ی بمرێ و قه‌رزی له‌سه‌ربێ، ئه‌وه‌ دینار و درهه‌م ڕۆڵی نامێنێ به‌چاكه‌ و خراپه‌ قه‌رزه‌كان ده‌درێته‌وه‌، وه ‌ئه‌وه‌ی ڕكابه‌رایه‌تی له‌سه‌ر باتیل بكات ده‌شزانێ كه ‌باتیله‌ ئه‌وه‌ له‌ ژێر غه‌زه‌بی خوایه‌ تا واز دێنێ، وه‌ هه‌ر كه‌سێك قسه‌یه‌ك بداته‌ پاڵ موسڵمانێك كه‌لێی نه‌بێت، به‌ند ده‌كرێ له (ردغة الخبال) كه‌ مه‌به‌ست ئه‌و ئاوه‌یه‌ له‌برینی ئه‌هلی دۆزه‌خ ده‌ڕوات. زانایان وەڵامی یه‌كتریان داوه‌ته‌وه‌، وەڵامی ئه‌هلی بید‌عەشیان داوه‌ته‌وه،‌ خه‌ڵكیشیان هه‌ڵسه‌نگاندوه‌ دادوه‌ریانه‌ش حوكمیان به‌سه‌ر داون. ئه‌وكه‌سه‌ی شایسته‌ی ئه‌وه‌ بوبێ پێی بڵێن بیدعه‌چی پێیان گوتووه‌ بیدعه‌چی؛ بەڵام پێش ئه‌وه‌ی باسی كه‌سێكیان كردبێ پابه‌ندی ئه‌و یاسا و بڕگانه‌ بوون له‌ زانستی (الجرح والتعديل) هه‌ڵسه‌نگاندن باسی لێوه‌ كراوه‌ خۆیان بۆ خوای گه‌وره‌ یه‌كلاكردۆته‌وه‌ قسه‌كردنیشیان له‌سه‌ر هه‌ركه‌سێك دوور بووه‌ له‌ هه‌واو هه‌وه‌س، ئه‌وه‌شه‌ ئه‌هلی سونه‌ت و جه‌ماعه‌ت له‌باقی گروپ و تاقمه‌كانی تر جودا ده‌كاته‌وه‌. دوای ئه‌و پێشه‌كییه‌ ده‌ڵێن: یه‌كێك له‌گه‌وره‌ترینی كێشه‌كانی نێوان موسڵمانان ته‌قلیدی كوێرانه‌ و ده‌مارگیرییه‌ بۆ كه‌س و مه‌زهه‌ب و حیزب و مامۆستا و شه‌یخ، ده‌مارگیرییەك ئاڕاسته‌ی وزه ‌و تواناكان له‌گه‌ڕان به‌دوای ڕاستی و گه‌یشتن پێ بگۆڕێ بۆ بزركردنی و شێواندنی. نمونه‌یه‌كی زیندوو له‌سه‌ر ئه‌و ده‌مارگیرییه‌ ئه‌و نوسینانه‌یه‌ کە له‌سه‌ر (سيد قطب)خاوه‌نی ته‌فسیری(في ظلال القران)ده‌نوسرێ، یا به‌واتایه‌كی تر بڵێین ئه‌و نووسینانه‌ی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ وه‌رده‌گێردرێته‌ سه‌ر زمانی كوردی، بابای وه‌رگێر به‌ویست و بێ ویست زۆرجار ده‌بێته‌ درێژه‌پێده‌ری ململانێیه‌ك مه‌به‌ست لێی خستنی "سيد قطب"ه – رحمه الله-‌ زیاتر له‌وه‌ی خستنه‌ ڕووی یا ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كانی بۆئه‌وه‌ی موسڵمانان وریا بن و هه‌مان هه‌ڵه‌ی ئه‌و پیاوه‌ دووباره‌ نه‌كه‌نه‌وە. حاڵی(سيد قطب) حاڵی سه‌دان نووسه‌ر و زانا و بیرمه‌ندی ئیسلامییە به‌پێی توانا و زانستی خۆی خزمه‌تی ئه‌و ئیسلامه‌ی كردووه‌ و بێگومان مه‌عصوم نییه‌ و كه‌سیش ناتوانێ بڵێ نووسینه‌كانی سه‌ید _ ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ_ هه‌مووی ڕاستن، بەڵام كێشه‌ له‌وه‌ دایه‌ په‌نا ببردرێته‌ به‌ر هه‌موو هۆكاریك بۆ خستن و ناشرین كردنی ئه‌و پیاوه‌ _ ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ_ زانستی(الجرح والتعديل) بۆ خزمه‌تی شه‌ریعه‌ت هاتووه‌، بەڵام خه‌ڵكێك به‌ نه‌زانی به‌كاری بهێنن و بیكه‌نه‌ هۆكاری ته‌فره‌قه ‌و دووبه‌ره‌كی. ئیمام (الذهبي) ده‌رباره‌ی ئه‌و جۆره‌ كه‌سه‌ ده‌فه‌رموێت: (ولا سبيل إلى أن يصير العارف الذي يزكى نقله الأخبار ويجرحهم جهبذا إلا بإدمان الطلب والفحص عن هذا الشأن وكثرة المذاكرة والسهر والتيقظ والفهم مع التقوى والدين المتين والإنصاف والتردد إلى مجالس العلماء والتحري والإتقان وإلا تفعل: فدع عنك الكتابة لست منها ... ولو سودت وجهك بالمداد قال الله تعالى عز وجل: [النحل: 43] فإن آنست يا هذا من نفسك فهما وصدقا ودينا وورعا وإلا فلا تتعن وإن غلب عليك الهوى والعصبية لرأى والمذهب فبالله لا تتعب وإن عرفت إنك مخلط مخبط مهمل لحدود الله فأرحنا منك فبعد قليل ينكشف البهرج وينكب الزغل ولا يحيق المكر السيء إلا بأهله فقد نصحتك فعلم الحديث صلف فأين علم الحديث؟ وأين أهله؟ كدت أن لا أراهم إلا في كتاب أو تحت تراب. تذكرة الحفاظ = طبقات الحفاظ للذهبي (1/ 10) ڕه‌حمه‌تی خوا له ‌ئیمام (الذهبي) بێت زۆرن ئه‌وانه‌ی به‌ نووسینه‌كانیان له‌زیان زیاتر هیچی تر به‌ موسڵمانان ناگه‌یه‌نن. یه‌كێك له‌و هه‌واڵه‌ بێ بنه‌مایانه‌ ئه‌وه‌یه‌ گوایه‌ (سيد قطب) نوێژی جومعه‌ی نه‌كردووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی پێی وابووه‌ له‌گه‌ڵ نه‌مانی خیلافه‌ت فه‌ڕزییه‌تی نوێژی جومعه‌ش نه‌ماوه‌، ئه‌و هه‌واڵه‌ خۆی له‌ نووسینه‌ عه‌ره‌بییه‌كان وه‌رگیراوه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌ری ده‌گێرنه‌ سه‌ر زمانی كوردی ناگەڕێنەوە سەر سەرچاوەکان، جالێره‌دا مه‌رج نییه‌ هه‌رچی به‌عه‌ره‌بی نوسرا یا گوترا (سماحة الشيخ) فه‌رمووی ئه‌وه‌ قسه‌كانی به‌ته‌واوی وه‌ربگێرێت. پێم گرنگبوو له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر گه‌شتێكی هێمنانه‌ بكه‌ین و بزانین ئه‌و هه‌واڵه‌‌ له‌كوێ سه‌رچاوه‌ی گرتووە. هه‌موو ئه‌وانه‌ی ئه‌و تۆمه‌ته‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ (سيد قطب) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ سه‌رچاوه‌كه‌یان كتێبه‌كه‌ی (علي عشماوي) یه‌ کە خاوه‌نی كتێبی (التاريخ السري لجماعة الاخوان المسلمين/ مذكرات علي عشماوي) ئه‌و كه‌سه‌ له ‌لاپه‌ڕه‌ (209) ده‌ڵێت: (...وجاء وقت صلاة الجمعة فقلت له: دعنا نقم ونصلي وكانت المفاجاة ان علمت ولآول مرة انه لايصلي الجمعة وقال انه يرى فقهيا ان صلاة الجمعة تسقط اذا سقطت الخلافة وانه لاجمعة الا بخلافة وكان هذا الراي غريبا علي ولكني قبلته لانه فيما احسب اعلم مني). واته‌: كاتی نوێژی جومعه‌ هات پێم گوت: هه‌سته‌ با نوێژی جومعه‌ بكه‌ین ئه‌و كاته‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ژیانم زانیم كه‌ نوێژی جومعه‌ ناكات و گوتی له‌ڕووی فیقهیه‌وه‌ من وای ده‌بینم جومعه‌ نامێنێ گه‌ر خیلافه‌ت نه‌ما، ئینجا عه‌شماوی ده‌ڵێت: ئه‌و بۆچوونه‌ لای من سه‌یر بوو، بەڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من واده‌زانم ئه‌و له‌من شاره‌زایی زیاتره‌ بۆیه‌ قسه‌م نه‌كرد. ئه‌و خه‌به‌ره‌ ته‌نها له‌و سه‌رچاوه‌یه‌وه‌ هاتووه‌ هه‌موو نووسینه‌ عه‌ره‌بی و كوردییەکان كه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ نه‌قڵ ده‌كه‌ن ئاماژه‌ به‌ كتێبه‌كه‌ی (علي عشماوي) ده‌كه‌ن. جالێره‌دا كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵكانێك خۆیان بەهه‌ڵگری دروشمی (الجرح والتعديل) بێت، له‌سه‌رچاوه‌ نه‌كۆڵنه‌وه ‌و هه‌واڵه‌كه‌ نه‌قڵ بكه‌ن ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ی ناشرینكردنی (سيد قطب) ی تێدایە. تا ئێستا نه‌مانزانیوه‌ هیچ سه‌رچاوه‌ی تر باسی ئه‌وه‌ی كردبێ كه (سيد قطب) نوێژی هه‌ینی نه‌كردبێت،‌ به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه ‌(سيد قطب) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ كه‌ ده‌بوایه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ سه‌ره‌تا بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر كتێبه‌كانی، خۆی باسی نوێژی هه‌ینی ده‌كا و ده‌فه‌رموێت: (...إن الأداء القرآني يمتاز ويتميز من الأداء البشري.. إن له سلطاناً عجيباً على القلوب ليس للأداء البشري حتى ليبلغ أحياناً أن يؤثر بتلاوته المجردة على الذين لا يعرفون من العربية حرفاً.. وهناك حوادث عجيبة لا يمكن تفسيرها بغير هذا الذي نقول- وإن لم تكن هي القاعدة- ولكن وقوعها يحتاج إلى تفسير وتعليل..). ئینجا باسی ئه‌وه‌ ده‌كا ئه‌و كاته‌ی له‌سه‌ر كه‌شتی بوون، به‌ره‌و ئه‌مریكا کەوتبونەڕێ له‌گه‌ڵ چه‌ند برایه‌ك نوێژی جومعه‌یان لەسەر ئەو کەشتییە کرد و خۆی ئیمامەتی بۆکردوون دەفەرموێت: (...ولن أذكر نماذج مما وقع لغيري ولكني أذكر حادثاً وقع لي وكان عليه معي شهود ستة، وذلك منذ حوالي خمسة عشر عاماً.. كنا ستة نفر من المنتسبين إلى الإسلام على ظهر سفينة مصرية تمخر بنا عباب المحيط الأطلسي إلى نيويورك من بين عشرين ومائة راكب وراكبة أجانب ليس فيهم مسلم.. وخطر لنا أن نقيم صلاة الجمعة في المحيط على ظهر السفينة! والله يعلم- أنه لم يكن بنا أن نقيم الصلاة ذاتها أكثر مما كان بنا حماسة دينية إزاء مبشر كان يزاول عمله على ظهر السفينة وحاول أن يزاول تبشيره معنا! .. وقد يسر لنا قائد السفينة- وكان إنجليزياً- أن نقيم صلاتنا وسمح لبحارة السفينة وطهاتها وخدمها- وكلهم نوبيون مسلمون- أن يصلي منهم معنا من لا يكون في «الخدمة» وقت الصلاة! وقد فرحوا بهذا فرحاً شديداً، إذ كانت المرة الأولى التي تقام فيها صلاة الجمعة على ظهر السفينة.. وقمت بخطبة الجمعة وإمامة الصلاة والركاب الأجانب- معظمهم- متحلقون يرقبون صلاتنا! ... في ظلال القرآن (3/ 1786). لێره‌دا (سيد قطب) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ، باس له‌وه‌ ده‌كا كه‌ ئه‌و نوێژی جومعه‌ی بۆ ئه‌و خه‌ڵكه‌ كردووه،‌ كه‌وابوو قسه‌كانی خۆی هه‌موو ئه‌وتۆمه‌تانه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ كه ده‌ڵێن نوێژی هه‌ینی نه‌كردووه‌. دووه‌م: (علي عشماوي) كێیه‌؟ گرنگه‌ لێرەدا‌ بزانین هه‌ڵگرانی دروشمی (الجرح والتعديل) ئه‌و هه‌واڵه‌یان له‌كێ نه‌قڵ كردووه ‌و، (علي عشماوي) كێیه‌؟ (زينب الغزالي) ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت له‌ كتێبی (أيام من حياتي) لاپه‌ڕه‌ (١٣٧) (الباب الرابع شموخ الايمان وذلة الباطل) باس له‌ ژیانی خۆی ده‌كا له‌زیندانه‌كانی تاغوت (جمال عبدالناصر)، ئینجا باس له‌و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌یه ‌ده‌كا كه‌ موسڵمانان چێشتیان له‌سه‌ر ده‌ستی داروده‌سته‌ی ئه‌و تاغوته‌ و ده‌فه‌رموێت: (...اعادوني الى مكتب شمس بدران،فاشار بطرف اصبعه في حركة تمثيلية الى كرسي امام مكتبة فجلست ثم اخذ جلال الديب وحسن خليل يحاولان اقناعي بان اكتب مايريده الباشا ويكرران بان ذلك في مصلحتي قلت لهما لن اكتب شيئا لااعرفه فقال لي اننا عرفنا كل شيء واعترف الاخوان بكل شي ء اقرا لها الملفات ملف عبدالفتاح اسماعيل وملف مجدي عبدالعزيز واحمد عبدالمجيد وملف سيد قطب وملف محمد هواش وصبري عرفة وعبدالمجيد الشاذلي وفاروق المنشاوي ومرسي مصطفى مرسي على حد زعمهم). (...منیان گێڕایه‌وه‌ لای (شمس بدران) (ئه‌و پیاوه‌ تاوانبار و خوێن ڕێژەكەی (جمال عبدالناصر)ه‌، وە به‌رپرسی لێكۆڵینه‌وه‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ موسڵمانان) ده‌ڵێت: كورسییەكیان بۆ هێنام و دانیشتم، داوایان لێكردم ئه‌وه‌ بنوسم كه‌ ئه‌وان مه‌به‌ستیانه ‌و. منیش گوتم: شتێك نانوسم نه‌یزانم. ده‌ڵێت: (شمس بدران) گووتی ئێمه‌ هه‌موو شتێكمان زانیوه ‌و ئه‌و خه‌ڵكه‌ دانیان به ‌ڕاستییه‌كان ناوه‌. ئه‌وه‌بوو گووتی مه‌له‌فه‌كان بهێنن مه‌له‌فی (عبدالفتاح اسماعيل وملف مجدي عبدالعزيز واحمد عبدالمجيد وملف سيد قطب وملف محمد هواش وصبري عرفة وعبدالمجيد الشاذلي وفاروق المنشاوي ومرسي مصطفى مرسي على حد زعمهم). قسه‌كانیان خوێندە‌وه‌ ئینجا هاتنه‌ سه‌ر قسه‌ی (علي عشماوي). (زينب الغزالي) کە قسەکانی عەشماویم بیست، واقم وڕما له‌و قسانه‌ی كردبووی. ئینجا ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت ده‌فه‌رموێت: زانیم ئه‌و قسانه‌ هه‌مووی درۆیه‌ و ئه‌وانه‌ قسه‌ی(علي عشماوي) یه‌ نه‌وه‌ك قسه‌ی ئه‌و برایانه‌. [قلت كل ماسجل هنا لعلي عشماوي اعتقد انه هو الباطل اما بقية اخواني فهم اهل الدعوة واهل الحق والمسطر هذا مزور عليهم قال شمس علقها ياصفوت وانت يا حمزة هات علي عشماوي وحضر الكلاب وجاء علي عشماوي كان علي عشماوي يلبس [بيجامه] من الحرير المهفف نظيفة انيقة شعره ممشط لايبدو عليه اثر للتعذيب فلما رايته استعرضت في ذهني حالة الاخرين وحالتي علمت بل تيقنت ان هذا المخلوق خان امانة الله وشهد على اخوانه زورا فهوى في مهاوي الفساق، الفجار الظالمين واصبح من رجال شمس بدران وذنبا من اذناب جمال عبدالناصر الذين لايعرفون قيما ولا اخلاقا ولادينا]. (زينب الغزالي) ده‌ڵێت: (شمس بدران) فه‌رمانی ده‌ركرد و گووتی هه‌ڵیواسن و بڕۆن (علي عشماوي) بهێنن و سه‌گه‌گانیش بهێنن (واته‌ ده‌ستیان كرده‌وه‌ به ‌ئازاردانی زينب الغزالي) ئا له‌وكاته ‌(علي عشماوي) یان هێنایه‌ ژووره‌وه‌ و ئه‌وكات زانیم ئه‌و پیسه‌ ئیعترافی به‌درۆ له‌سه‌ر ئه‌و برایانه‌ كردووه ‌و خیانه‌تی له ‌ئه‌مانه‌ت كرد و، بووه‌ به‌پیاوی (شمس بدران) و كلكی (جمال عبدالناصر). خوێنه‌ری خۆشه‌ویست ئه‌وه‌ ئه‌و جاسوسه‌یه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا ئه‌و بوختانه‌ی بۆ (سيد قطب) هه‌ڵبه‌ستووه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ خه‌ڵكیش كوێرانه‌ قسه‌كه‌ی نه‌قڵ ده‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستیان ناشرین كردنی (سيد قطب)ه،‌ و هیچی ترنا. خوای پەروەردگار دەفەرموێت: [الحجرات]. ئایا بەچ بەڵگەیەك (سید قطب) بێبەش دەکەن لەو تەبەیونە؟ ئینجا کەی کەسێکی وەکو (علی عشماوي) بەسەرچاوەی هەواڵ وەردەگیرێ، کە زۆر بەداخەوە خەڵکێك لەسەر (سید قطب) یان نووسیوە کە نوێژی جومعەی نەکردووە و بێشەرمانەش نووسیویانە سەرچاوە کتێبەکەی(علی عشماوی). لێرەدا ئەوانەی ئەو نووسینەیان بڵاوکردۆتەوە لەسەر (سید ‌قطب) عەشماویان بەسەرچاوە وەرگرتووە لەدوو حاڵەت دەرناچن: یان ئەوەتا جاهلن بە حاڵی (علی عشماوی)!!! ئەوە ئەو کات قسەکەی ئیمام (الذهبي) دەیانگرێتەوە کە لەسەرەوە ئاماژەمان پێیکرد و خۆزیا چیتر نەنوسن با موسڵمان ئەزییەت لە نوسینەکانیان نەبینێت. یان ئەوەتا بەبێ بەڵگە لەسەر (سەید) دەنووسن و تەنها مەبەستیان تانە و تەشەرە لەو پیاوە، ئا لەو حاڵەتەش دەڵێین: گەر (سەید) مردبێت ئەوا خوای سەید زیندووە ناحەزانی باوەڵامێك بۆ ڕۆژی دوایی ئامادە بکەن.
شێواندنی چەمكە كۆمەڵایەتیەكان (نەفس، ئەخلاق، كۆمەڵگە)  یەكێ‌ لە مەترسیدارترین هەوڵەكانی ڕەوتە هەناردەكان داڕماندنی چەمك و واتاكانی نەفس و ئەخلاق و كۆمەڵگەن كە ئیسلام لە ڕوانگەی چەند ئایەتێكی ڕوونی قورئان و لە سوننەتی پێغەمبەرەوە صلى الله عليه وسلم دایناون، ئەمەش بە بازاڕ گەرمكردن بۆ چەند چەمك و واتایەكی ساختەی ماددی كە بەرهەمی فەلسەفەی ماددیەو لەسەر ئەو ڕوانینە وەستاوە مرۆڤ ئاژەڵەو ملكەچی ئارەزووەكانی سك و سێكسە. چەمك و واتاكانی زانستە كۆمەڵایەتیەكان لە دەیەكانی ڕابردوودا لەڕێی دەسەڵاتی جوولەكە بەسەر زانكۆكاندا دەركەوتن، ئەمەش بە خستنەڕووی واتا وەرگیراوەكانی ناو تلموودو پرۆتۆكۆلاتەكان كە ئامانجیان داڕماندنی مرۆڤ و ملكەچكردنیەتی بۆ ئەو ویستانەی كە هێزە دەستڕۆكان هەنگاو دەنێن بۆ بەدیهێنانی. ئەو چەمكانە گوازرانەوە بۆ ئاسۆی بیری ئیسلامی كاتێ‌ ئەوانە لە زانكۆكاندا كران بە وانەی خوێندراو. لە كاتێكدا لە ڕاستیدا ئەوانە چەند ئەگەرێكی دەستكردەی عەقڵێكی مرۆیی و چەند بارێكی پێشتریان. لێرەوە هەڵەیە وەك ڕاستی زانستی سەیریان بكەین، وێڕای ئەمەش ئەوانە بەتەواوەتی پێچەوانەی چەمك و واتای ئیسلامن سەبارەت بە نەفس و ئەخلاق و كۆمەڵگە كە لەسەر دیدی ڕەسەنی ئەخلاقی و تەواوكاری بەها ماددی و ڕۆحیەكان و بیروباوەڕی یەكخواپەرستی پوخت وەستاوە، بڕوا بوون بە خوا كە دروستكەرو ڕۆزی بەخشە. مەترسیدارترین شتی ناو ئەو بیردۆزانە ئەوەیە تەواو ماددین و هەوڵا دەدات نەفسی مرۆیی لەناو بەرێ‌ و پێی وایە سەرچاوەی هەڵسوكەوتەكانی مرۆڤ ئارەزووە. هەروەها ئاژەڵبوونی مرۆڤ بەرزڕادەگرێ‌ و نكوڵی لە ڕۆحانی بوونی دەكات، بە هەموو ئەمانەش هەوڵا دەدات ململانێیەكی سەختی نێوان باوك و دایك لە بازنەی خێزاندا دروست بكات تا زاڵبوونی پیاو بەسەر خێزاندا لەناو بەرێ‌ و سەركردایەتی پیاو لە خێزاندا داڕمێنێ‌، بە هەموو ئەمانەش كرۆكی بیری تلمودی جوولەكەیی لەناوبەری هەموو بەهاكان دەنوێنێ‌ و ئامانجی دروست كردنی چەند نەوەیەكی ماندووی لێكهەڵوەشاوە كە نەتوانێ‌ تواناو پیرۆزیەكانی گەلان بپارێزێ‌، ئەو مرۆڤەی خوا ڕێزی لێناوەو لەسەر زەویدا جێگیری كردووەو بەسەر زۆربەی دروستكراواندا فەزڵداری كردووە لەو بیردۆزەدا بەهای بەفیڕۆچووە و ئاژەڵێكی ماددیەو تەنها ئارەزووی لا گرنگەو تەنها پارووە نانێكی ژیان بەڕێوەی دەبات و هیچ ویستێكی خۆی نیەو ناتوانێ‌ شتێ‌ بۆ خۆی هەڵبژێرێ‌، خێزانیش فیترەت نیەو ئایین پێی نامۆیە، بەڵكو وەك چۆن كۆمەڵا خۆی دەردەچێ‌ لە زەویەوە دەرهاتووەو لە ئاسمانەوە دانەبەزیوە. پێویستە دیدو لایەنەكانی ئەم پیلانە پیسە فێڵاویە بزانین و بڕوامان وابێ‌ هەرچیەك بیری مرۆیی پێشكەشی دەكات زانست و نەمرو شیاو بۆ هەموو مرۆڤایەتی نیەو ئەو پەڕەكەی چەند ئەگەرێكی عەقڵی بەرتەسكی مرۆیین بەرەو ڕووی چەند هەڕەشەو بارێكی جیاجیادا، ئەو بیرەش هاوشێوەی زاتی تایبەت و زاتی كۆمەڵگەمان نیە، سیفەتی هەستی ڕۆژئاوایی لەخۆ دەگرێ‌ كە هەست دەكات بە بەرزڕاگیری ڕەگەزی و دەمارگیری ئایینی یان داگیركاری یان ئەو ڕوانینەی كە لەسەر بیرۆكەی تاوانی بنەڕەتی وەستاوە كە وای دەنوێنێ‌ مرۆڤ بە درێژایی ژیانی تاوانبارە. ئێمە بۆ ئەوەی لەو بیردۆزانە تێبگەین كە ئێستا لە زانكۆكانی وڵاتانی ئیسلامیماندا وەك زانست و بڕێ‌ ڕاستی دەخوێندرێن دەبێ‌ لەوە تێبگەین ئەو بیردۆزانە هەڵەو نادر ویستیان چەسپاوە، بیری ڕۆژئاوایی لە سێ‌ سەرچاوە پێكهاتووە: بتپەرستی هیلینی و مەسیحیەتی ڕۆژئاوایی و بیری تلموودی جوولەكە، كاتێ‌ بیری ڕۆژئاوایی نوێ‌ لە ئایین جیابوویەوە ڕەوتێكی میسالی پێكهێنا كە پێی هەوڵیدا بە چەند بەهایەكی ئەخلاقی خۆی بێ‌ باك بكات لە ئایین. بەڵام خێرا ئەو ڕەوتە لەژێر پێ‌ شێلی ڕەوتی ماددی تلموودیدا لاڕێ بوو كاتێ‌ تلموودی زاڵا بوو و توانی زۆربەی بیری ڕۆژئاوایی لەخۆبگرێ‌. سروشتی بیری ڕۆژئاوایی خۆی دەنوێنێ‌ لە دابەشكاریدا: بەش بەشكردنی ڕوانین بۆ مەسەلەكان، لە كاتێكدا بیری ئیسلامی ڕوانینی تەواوێتی هەیە. بیری ڕۆژئاوایی بەهاكان لە یەك جیادەكاتەوە، نەگونجان و پێچەوانەییەكان جیادەكاتەوە. لە كاتێكدا ئیسلام دیدی تەواوكاری بۆ هەیە و بڕیار دەدات هاوسەنگی نێوانیان بكات نەك نەگونجان بكات. بیری ڕۆژئاوایی باس لە ململانێی نێوان بەهاكان دەكات لەكاتێكدا ئیسلام باس لە گونجان و بەیەكگەیشتنی نێوانیان دەكات، ئەو نەگونجانە لە سروشتی بیری ڕۆژئاوایی دا ڕیشەییەو بەپێی یاسایەك ئایین و دنیا لە یەكدی جیادەكاتەوە (چی هەیە هی قەیسەرە بۆ قەیسەرو چی هی خوایە بۆ خوا) لەكاتێكدا ئیسلام بڕیار دەدات (چی هی قەیسەر و چی هی خوایە هەموو هی خوای تاك و تەنهایە). بۆیە وەك درێژەپێدەری سروشتی تایبەت و كەیفی گشتی خۆی چالاكی تەواوێتی كە سروشتی بنەڕەتی بیری ئیسلامی وەرگیراو لە قورئان و سوننەتە مەحاڵا دەبێ‌ چونكە ئیسلام ڕۆح و ماددەو هەستپێكراو و هەستپێنەكراوەكان و خوایەتی و مرۆڤێتی پێكەوە ڕێكدەخات، ئیسلام بەوپەڕی تەواوێتی و گونجاوی و هاوسەنگی وردەوە ئەو بەهایانە پێكەوە كۆدەكاتەوە لەسەر بنەمای یاسایەكی چەسپاوی بنەڕەتی كە بریتیە لەوەی خودی مرۆڤ ڕۆح و ماددەشە خوای گەورە لە مشتە خۆڵا و فووی ڕۆح دروستی كردووە. ئیسلام مرۆڤەكان ڕێنموونی دەكات بۆ سوننەتەكانی فیترەت و بۆی ڕوون كردووەتەوە مرۆڤ جێی چاكەو خراپەشە. ڕێگە لە بەردەمیدا كراوەیە بۆ ڕێنموونی و گومڕاییش. ویستی ئازادی مرۆییش لە هەڵبژاردندا بەتەنها جێی بەرپرسیارێتیە. لێرەوە هەموو ئەو بیردۆزانە دژی سروشتی ڕاستی ئیسلامن، ئەو سروشتەی خوا دایناوەو ئایینی حەق هێناویەتی، ئەگەر لایەنێكی ماددی یان ڕۆح بەرزتر ڕاگیرێ‌ بێگومان دەگاتە پەرت بوون و فەوتان. ئەو كۆمەڵگانەی لە فیترەت دووریان گرت و لە ڕۆحگەراییدا ڕۆچوون پەرت بوون و داڕمان. هەروەك ئەمڕۆش ئەو كۆمەڵگانە وا بەرەو لەناوچوون دەچن كە بە ڕۆچوون لە ماددیگەرایی خۆیان لە فیترەت دوور گرتووە، ئەوانە دوو شێوەی سەر شێوێنن، لە نێوانیاندا ڕێگەیەكی میانەڕەوی تەواوی دروست هەیە كە ئەویش چەمك و واتای ئیسلامە بۆ ژیان. لێرەوە هەڵەی ڕێبازی ڕۆژئاوایی كە دەیەوێ‌ بە چەمك و واتای زانستی ماددی یان ئەزموونی ئاژەڵی بڕیار لەسەر مرۆڤ بدات لەسەر بنەمای واتایەكی هەلەیە بەوەی بڕێ‌ گۆشت و ئێسك و ئارەزوو بێت و هەموویشی یەك سەرچاوە ڕێبەری دەكات كە بریتیە لە ئارەزوو، ئەمە بەو جۆرەی فرۆید خستوویەتیە ڕوو یان بەو جۆرەی كە ماركس پێشكەشی كردووە.  ئەوەی جێی سەرسوڕمانە بیری ڕۆژئاوایی دووجار لە تێگەیشتنی مرۆڤدا هەڵەی كردووە، كاتێ‌ بڕیاری ئەوەی داوە مرۆڤ گەورەی بوونەو تەنها ئەو لە بووندا هەیە، جاری دووەم هەڵەكەی لەوەدایە كە لە ڕووانگەی فەلسەفەی ماددیەوە دەڵێت مرۆڤ ئاژەڵێكە ملكەچی ئارەزووەكانیەتی وەك خواردن و پاروو، ئەم دوو بیردۆزەیە لەگەڵا ڕاستیدا نەیارن و دوورن لە چەمك و واتای دروست چونكە تەنها مرۆڤ لەم بوونەدا نیەو مرۆڤ ئاژەڵا نیە بەڵكو دروستكراوێكە خوا ڕێزی لێ‌ ناوەو كردوویەتی بە جێگیر لەسەر زەویداو بە پەیمانی سپاردەو بەرپرسیارێتی تاكەكەسی و پەیوەستی ئەخلاقی بنیادی زەوی پێ‌ سپاردووە. مرۆڤ ئاژەڵا نیە و ملكەچی ئارەزووەكانیشی نیە، بەڵكو بەپێی ویستی خۆی دەجووڵێتەوە تا یەكێك لە دوو ڕێگەكە هەڵبژێرێ‌ [وهیدناه النجدین] لێرەوە ڕێڕەوی ئەو سپاردەیە دەبینین كە خوا بە مرۆڤی سپاردووەو لەسەر ویست وەستاوە. لە دیدی ئیسلامدا مرۆڤ جێی چاكەو ڕێنمونی حەقەو لەسایەی ڕێنموونی خوادا كە بە پەیامی ئاسمانی هاتووە ئامادەیە بۆ ئەو چاكەو ڕێنموونیە. لێرەوە پێویستی مرۆڤ بە سروش و پێغەمبەرایەتی دەردەكەوێ‌. بەڵام بیری ڕۆژئاوایی پێچەوانەی ئەوە دەڵێت و پێی وایە سروشتی مرۆڤ پێویستی نیە بە ئاڕاستەو ڕێنماییەكانی خوایی و مرۆڤ گەیشتووتە قۆناغی پێگەیشتن و چیدی پێویستی نیە بە سروشی ئاسمانی، هەموو ئەم دیدە بە تەواوەتی پووچ و ناڕاستە چونكە ژیاری ماددی لە بوارە جۆر بە جۆرەكانی تایبەت بە بواری ژیاندا چەند دەستكەوتێكی بە مرۆڤ بەخشیوە بەڵام نەیتوانیەوە لە بواری چەمك و واتا نەفسی و ڕۆحی و ئەخلاقیەكاندا هیچ پێشكەتنێكی پێ‌ ببەخشێ‌، چونكە لە بنەڕەتدا نكوڵی لەو شتانە دەكات و بەبێ‌ بەها سەیریان دەكات. ئیسلام ڕاجیایی هەیە سەبارەت بەو هەڵوێستەی بیری ڕۆژئاوایی كە دەڵێت ململانێیەك هەیە لەنێوان ڕۆح و جەستەدا. ئیسلام ئەو بیرۆكەی تێكشكاندووە و ئەو ڕاستیەی لەكارخست كە لەسەر وەرزشی قورس و تێكشكاندنی جەستە وەستا بوو لەپێناو بەدیهێنانی خۆشبەختی ڕۆحیدا. لێرەوە دیدی ئیسلام بۆ مرۆڤ ڕێزدارانەترین دیدەو زۆر چاكترە لە فەلسەفەكانی بیری مرۆیی هەر لە سەرەتای مرۆڤایەتیەوە. ئیسلام بە دیدی تەواوكاری نێوان ڕۆح و جەستە سەیری مرۆڤ دەكات و ڕێزی هەردووكیان ڕادەگرێ‌ و بانگەواز دەكات بۆ گرنگیدان بە پاك و خاوێنی هەستی و ڕوخساریش. یەكێك لە مەترسیدارترین ڕوانینەكانی ناو زانستە مرۆیی كۆمەڵایەتیەكان ئەوە یە كە چەند ئەقڵێكی ماددی ماركسی تلموودی لە یەك كاتدا دەیخەنەڕوو (فرۆید، ماركس، دۆركاین، سارتەر) ئەمانە دەیانەوێت لەبواری دەروون و ئەخلاق و كۆمەڵایەتییەوە مرۆڤ و مرۆڤایەتی ملكەچی ئەو ڕێبازە ماددیانە بكەن كە بەسەر ئاژەڵا دا پەیڕەو دەركێت ئەمەش لە بنەڕەتدا ناگاتە ئەنجامی دروست سەبارەت بە هەست و سۆزو جووڵەو ڕەوشتی مرۆڤ. ئەگەر چەند یاسایەك هەبن بۆ پێوانە سروشتی و بیركارییەكان ئەوا ئەو یاسایانە ناتوانن پێوانەی هەست و سۆزەكان بكەن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئازادی ویستی مرۆیی لەڕوكارە مرۆییەكاندا دەستوەردانی دەبێ‌ و بە جۆرێ‌ ڕێڕەوەكەی دەگۆڕێ‌ كە ملكەچكردنی بۆ یاسایەكی چەسپاو زانستی سەخت دەكات. ئەگەر یاسا سروشتیەكان لە هەموو كات و شوێنێكدا گشتگیرو ڕاست بن، ئەوا بڕیارەكانی زانستە مرۆییەكان پەیوەست دەبن بە چەند بارێكی گۆڕاوی شەخسی و مێژووییەوە، هەروەها توێژەری بوارەكانی زانستە مرۆییەكان ناتوانێ‌ خۆی داماڵێ‌ لە حەزوو ئارەزوو و بەرژەوەندیەكانی و لە ڕوانگەی بیروباوەڕو نەریت و ڕۆشنبیری خۆیەوە دەڕوانێتە بابەتەكە، ئەوانە و چەند هۆكارێكی تر كە كار دەكەنە سەر بێگەردی توێژینەوەكەی و دەیكەنە زاتی یان كاریگەر بوو بە هۆكاری زاتی كە ئەمە پێچەوانەی باری زانستە سروشتیەكانە. ئەگەر بمانەوێ‌ بەرامبەر بیردۆزەی كۆمەڵایەتی بوەستین دەبینین لەسەرەتاوە نكوڵی دەكات لە ڕاستیەكی چەسپاو كە بریتیە لە ڕەسەنی دامەزرانی خێزان هەر لە سەردەمە یەكەمینە مرۆییەكانەوە، مەبەست قوربانیكردنی خێزانە لەپێناو دامەزراندن و بەرپاكردنی هاوبەشەكی كۆمەڵگە، لە چەمكی ڕەسەندا هاتووە خێزان لە سەرەتای مرۆڤایەتیەوە پێكهاتووەو هیچ نەوەیەك بێ‌ خێزان نەبووە، قورئانی پیرۆزیش بڕیاری ئەوەی دەدات خێزان سیستمێكی ڕەسەنی كۆمەڵایەتیە [ياأيها الناس اتقواربكم الذي خلقكم مننفسواحدة و خلق منها زوجها وبث منهما رجالا كثيرا و نساءا). هەروەها ئیسلام دان نانێت بە هەر بیردۆزەیەكی گەشەسەندنی خێزاندا لەسەر ئەو بنەڕەتەی گوایە لە سەردەمی یەكەمی مرۆییدا ئافرەت شوانكارە بووە دواتر بەهۆو پێناوی ئابووری خێزان پێكهاتووە (ئەمە هەوڵی هەندێ‌ توێژینەوەی ئەنسرۆپۆجیە كە ناڕاستن) بەمجۆرە بیردۆزەی كۆمەڵایەتی ماددی هەوڵدەدات گومان بخاتە سەر بنەڕەتی ئەم نیزامە وەك ڕێخۆشكردن بۆ بانگەوازی لەناوبردنی ئەم نیزامە. دیدی دروست پێی وایە لەوانەیە ئەو بانگەوازە جارێ‌ یان چەند جارێ‌ لە مێژوودا بە كەمی هەبوو بێ‌ كاتێ‌ هەوڵدراوە بۆ بەرزڕاگرتنی خراپەو ناڕاستی، بەڵام ڕاستیەكەی ئەوەیە ئەو هەوڵانە بەخێرایی تێكشكاون و بە سەختیش تێكشكاون چونكە لەگەڵا فیترەت و ڕەوتی مێژووشدا ناگونجێن. بە دەربڕینێ‌ واتە هەموو هەوڵەكانی ماوەی مێژوو بۆ لەناوبردنی خێزان سەركەوتوو نەبوون و سیستمی خێزانیش بە بەردەوامی بە چەسپاوی دەمێنێتەوە. چونكە ئەو بنەڕەتە مرۆییانەی لەسەریان وەستاوە دەستكردی تاك نین و ملكەچی ویستی فەیلەسوفان یان دۆزەسازان نین. هەروەها ئیسلام ساختەی ئەو چەمك و واتایە ئاشكرا دەكات كە زانستی ئەنسرۆپۆلۆجیا دەیخاتە ڕوو و دەڵێت مرۆڤ سەرەتا بە بتپەرستی هاتووەو دواتر یەكخواپەرستی فێر بووە، یان دەڵێت ئایین سیستمێكی كۆمەڵایەتیە كە جێی گۆڕانكاریە وەك خودی كۆمەڵگە لەڕووی یاسادانان و ئەخلاقەوە لە مێژوودا دەگۆڕێت و گۆڕاویش بووە. ڕاستی زانستی دەڵێت مرۆڤ یەكەمجار یەكخواپەرستی زانیوە، ئادەم ەیكەم مرۆڤ بووە، یەكەم پێغەمبەری دواتریش (نوح) یەكخواپەرستی بە مرۆڤ گەیاندووە، بەردەوام دەستاو دەست یەكخواپەرستی و بتپەرستی لە ململانێدا بوون، سەردەمێ‌ نەبووە یەكخواپەرستی تێدا نەبوو بێ‌. هەروەها ئیسلام ئایینێكی دانراوی مرۆڤ نیە كە ملكەچی ئەو گۆڕان و دەستكاریانە بێ‌ كە بیردۆزەو بیرەكانی تر ملكەچیان دەبن، بەڵكو ئیسلام ئایینێكی دابەزیوە لە ئاسمانەوە و ئایەت و بنەماكانی بە چەسپاوی بۆ هەموو كات و سەردەم و شوێنێ‌ گونجاون، ئیسلام بەجۆرێ‌ لە نەرمی و ماوە فراوانی و گونجان لەگەڵا سروشتی مرۆیی هاتووە بۆیە ملكەچی ئەو شتانە نیە كە ئایینە دانراوەكان ملكەچیان دەبن. یەكەم: ئەخلاق: بیردۆزەی ڕۆژئاوایی سەبارەت بە ئەخلاق دەڵێت: بنەماكانی ئەخلاق تەنها چەند دیاردەیەكی كۆمەڵایەتین دەدرێن بەسەر تاكدا بێ‌ ئەوەی لە دروستكردنیاندا هیچ پشكێكی هەبێ‌ یان لە بڕوا پێبوونیاندا هیچ جێدەست و سوودێكی یە، هەروەها دەڵێت: ئەخلاق جیایە لە ئایین و هیچ پەیوەندیەك نیە لەنێوان ئایین و ئەخلاقدا، ئەخلاق بەدەمەوەچوونی دەروونە بۆ نێوەند، ئەگەر نێوەند گۆڕا ئەخلاقیش دەگۆڕێ، ئەو نێوەندە بەپێی كات و شوێن فراوانی و بەرتەسكی تووش دەبێ‌. هەروەها دەڵێت: گەلان پێویستیان بە ئایین نیە بەڵكو پێویستیان بە ئەخلاق هەیە دەكرێ‌ بە بوونی ویژدانی مرۆیی بێباك بین لە ئایین. بیردۆزەی ماركسی پێی وایە ئەخلاق وەك سیاسەت و یاساكان ملكەچی بارە ئابووری و سیاسیەكانی هەر كۆمەڵگەیەكە. كۆی پەیامی بیری ڕۆژئاوایی بە هەردوو باڵەكەیەوە ئەوەیە ئەخلاق بەرهەمی كەس و بارودۆخەو بە پیتی گەلان و سەردەمان و گۆرانكاریەكانی ناو كۆمەڵگە جیاواز دەبێ‌. بێگومان ئەو بیردۆزەیە لەبەر تیشكی بیری ئیسلامیدا كورت و ناتەواو و دابەشكاری نێو تێگەیشتن لە دەروونی مرۆیی و دژی ڕاستیەكی مێژوو و ژیانی پاڵەوانان و گەلان و دژ بە فیترەتەو زانست و دیدو چەمكی ئیسلامیش قبووڵیان نیە، چونكە سروشتی مرۆڤ چەسپاوەو ئەخلاق دروست ناكات، بەڵكو ئەخلاق بەشێكە لە ئیسلام، ئیسلام بریتیە لە بیروباوەڕو شەریعەت و ئەخلاق، جیاوازیەكی قووڵا هەیە لەنێوان ئەخلاقی چەسپاوی پەیوەست بە ئایین و نێوان ئەو نەریتانەی كە پەیوەستی كۆمەڵگەن و بەهۆی ڕووداوە كتوپڕەكانەوە گۆڕانیان بەسەردا دێ‌. بەو پێیەی ئیسلام بنەرەتی ئاكارو رەوشتی ئیسلامیە‌و گوفتار و كردارو بەها و ئاكار پێكەوە دەبەستێتەوە، دان بەوجۆرە چەمك و واتایانەدا نانێت چونكە ئیسلام بریاری ئەوە دەدات رەوشت دابەشكارێكی هاوبەشی لایەنە جۆراوجۆرەكانی ژیانە: لە رووی رامیاری و كۆمەڵایەتی و یاسایی و پەروەردەییەوە، ئامانجی رەوشت لە ئیسلامدا بنیادی چەمك و واتای تەقوایە كە بەجێگەیاندنی كاری پاك و چاك دەكاتە واجبێكی دڵنیا، دووركەوتنەوە لە كاری زیانبەخشیش بە هەمان واجب دادەنێت، ترسان لە خوا دەكاتە باڵاتر لە ترسان لە یاسا و سزا دانراوەكان، ئیسلام بریاری ئەوە دەدات بەهای بنەڕەتی چەسپاو و نەگۆڕاوە، چونكە بۆ هەموو كات و شوێنێ گونجاوو لەبارە، ئەخلاق و بیروباوەڕو شەریعەتیش دەستكردی مرۆڤ نین، بۆیە هاودەم بە جیاوازی كەش و سەردەمەكان تا كات هەبێ ئەوانیش هەن، حەقیش بەردەوام بە حەقی دەمێنێتەوە و گۆڕانی بەسەردا نایەت. بۆیە دیارترین بنەرەتی ئیسلام چەسپاوی بەهاكانە و چەسپانی رەوشتیش بە دوایدا دێت، پابەندی رەوشتی ئەو چەقەیە كە بەها رەوشتیەكان بەدەوریدا دەخولێنەوە، ئەگەر بیرۆكەی پابەندی نەما كرۆكی ئامانجی رەوشتی لەناودەچێ، چونكە ئەگەر پابەندی نەبوو بەرپرسیارێتیش نابێت، كاتێكیش بەرپرسیارێتی نەما هەموو هیوایەكی دانانی حەق لە شوێنی خۆیدا نامێنێ، لە رۆژئاوادا رەوشتی بێ پابەندی هەیە و لە ئیسلامدا رەوشتی بەپابەندی و چەسپاوی بەهاكان لە بیروباوەڕی ئیسلامیدا هەیە كە وادەكات چەسپاوی رەوشت بەهایەكی بنەرەتی بێت لەسەر بنكەیەكی چەسپاو و جێگیركە بڕیاری ئەوە دەدات سروشتی مرۆڤ چەسپاوەو دروست ناكرێ، حەق هات تا تیشكی ئاشكراكەر و رێنموونی راستی پێشكەش بكات تا بیپارێزێ‌ لە رارایی و پەرتبوون و رەشبینی و بێهیوایی، بەبێ ئەو بەخششەش ناتوانێ‌ بەرەورووی ژیان بڕوات، زانستی نوێ لە دەستكەوتەكانیدا ئاسۆیەكی دوورودرێژی ماددی و خۆشگوزەرانی بڕی، بەڵام نەیتوانی تروسكەیەكی سوكنایی و ئارامی یان هەناسەیەكی دڵنیایی بە مرۆڤ ببەخشێ، سروشتی مرۆیی تەنها ئەوكات رێی راستی خۆی دەبینێتەوە كە پەیوەندی هەبێ بە خواوە و بەدوای رێبازی خوادا بگەڕێ و رێبازی خوا بگرێتەبەر. لێرەوە ئیسلام بڕیاری ئەوە دەدات بەهایەكی چەسپاو هەیە كە دەستكردی مرۆڤ نیە ئەویش رەوشتە، چەند بەهایەكی گۆڕاویش هەن چونكە پەیوەستی كەس و كۆمەڵگەكانن كە ئەوانیش داب و نەریتەكانن، هەڵەیە بەها چەسپاوە خواویستیەكان تێكەڵ بكرێن لەگەڵ بەها دەستكردەكانی مرۆڤدا.   دووەم: نەفس(دەروون): دوای ئەمە دەگەینە ئەو بەرباسەی رۆژئاواییەكان لە بواری نەفسدا كە گرنگترینیان مەزهەبی فرۆیدیە، ئەمەش رەوتێكە لەو هەمو رەوتانەی رۆژئاوا و نەك باشترینیان نیە بەڵكو دوورترینیانە لە فیترەت، كەسانێ هەن بەرگری لێ دەكەن و بازاڕی بۆ گەرم دەكەن تا وای لێدەكەن بە تەواوەتی زاڵبوونی بسەلمێنن لە زانكۆكان و هەروەها لە رێبازە ئەدەبی‌و چیرۆكیەكان‌و لێكۆڵینەوە پەروەردەییەكانیشدا، بۆیە مەترسیدارترین پەیامی پێیە كە كاریگەری و نەگبەتی زۆر خراپی هەبووە بۆ سەر موسڵمانانی سەردەمی نوێ. راستیەكەشی ئەوەیە بیردۆزەكەی فرۆید تەنها چەند ئەگەرێكن كە ئەو (بەناو) پزیشكە دەروونیە لە ئەزموونی خۆی لەگەڵ نەخۆشەكان و كەسانی تریشدا دایناون. ئەو بیردۆزەشی دیدو روانین‌و بڕێ ئەگەری خراوەروون تا بخرێنە بەرباس، بەڵام بەداخەوە لە بواری ئەزموونیدا زۆر نەمانەوە، زۆر توێژەر باس لەوە دەكەن فرۆید زیاتر لەوەی زانایەك بێت پێشبینی كەرێك بووە‌و بێ بەڵگە بیردۆزەو روانینەكانی خۆی خستوەتەروو بێ ئەوەی بەڵگەی زانستی یان پەردەی حەقیقییان بۆ بخاتەڕوو، بەڵكو زیاتر خستنەرووی ئەگەرێكە و دواتر بەراست دانانی ئەو ئەگەرەیە، دواتر وای لێدەكات وەك راستیەكی زانستی بێ گومان سەیر بكرێت، توێژینەوە زانستیەكان ئەوەیان سەلماندووە كە پاڵنەری جنسی پێشرەوی سەرەكی هۆكارەكانی هەنگاونانی ئەو كەسە بووە، پاشان دەكرێ پاڵنەری جنسی ملكەچی پەروەردە بێت و تاك لەسەر پاكداوێنی پەروەردە بكرێت و بتوانێ‌ پاڵنەرە جنسیەكانی خۆی رێك بخات، بەم پێیە پاكداوێنی نەك هەر شتێكی مەحاڵ نیە بەڵكو شتێكی پێویستیشە، توێژەران پێیان وایە خاڵی لاوازی بنەرەتی لە فرۆیددا ئەوەیە كە توێژینەوە لە خۆی و منداڵی خۆی كردووە بە یاسایەكی گشتگیر و رێی گەیشتن بە بڕێ یاسای گشتی، فەلسەفەی فرۆیدی مۆركی میكانیكی خۆسەپێنی لەخۆگرتووە، بەمەش لەگەڵ مەشخەڵ و رێنماییەكانی ئیسلامدا نەگونجاو دەبێت، ئەو رێنماییەی ئیسلام كە بریتیە لە ویستی تاك و كرۆكی بەرپرسیارێتی لەخۆدەگرێ، فرۆید وا سەیری مرۆڤ دەكات كە ئامێرێكی بێ ئازادییە و ملكەچی تەواوی هەیە بۆ چەند هێزێكی شاراوە كە تەها بە فێڵ دەكرێ بەسەریاندا زاڵ بیت، فرۆید زۆر هەوڵ دەدات هەموو دیاردەیەكی ئاكاری بگێڕێتەوە بۆ غەریزەی جنسی. ئەو كەسانەش لە بواری زانستی دەروونناسیدا كاریان لەسەر ئەگەرەكانی فرۆید دەكرد ئەو ئەگەرانەیان پێ قبووڵ نەبوون، بەڵكو بە پێچەوانەوە كەوتنە نەیاری لەگەڵیدا، ئەدلەر و یۆنگ رای فرۆیدیان بەرپەرچ دایەوە سەبارەت بە غەریزەی جنسی، هەروەها توێژینەوەكانی پزیشكە دەروونیەكان خراپی و گەنیوی بیردۆزەكەی فرۆیدیان ئاشكراكرد سەبارەت بەوەی دەیوت تەمێكردنی منداڵ دەبێتە هۆی كەنارگیری و سەركەشی، بەڵكو شیكارە ئەزموونیەكان ناراستی ئەو دیدەیان ئاشكراكرد، زۆرێك لە زانایان پێیان وایە بیردۆزەكەی فرۆید بە تەواوەتی پشتی بەستووە بە دیدێكی جنسی كە عەقڵی گەنج وێران دەكات و بكوژ و ئالوودەكەری دەروونی نەوەكانی گەلە، ئەو كەسانە پێیان وایە كەش و بارودۆخ بەرپرسیاری یەكەمی لارێبوونی دەروونی و عەقڵی مرۆڤە. هەندێ ئاماژە بەوە دەدەن ئەو بانگەشەی فرۆید لە رووی زانستیەوە پووچ و هەڵەیە كە دەڵێت جنس پێشرەوی ژیان دەكات، چونكە مەبەستی فرۆید لەمەدا دارماندنی بەهابنەرەتیەكانی ئایینەكانە كە ئەمەش یەكەم ئامانجی ماسۆنیەتەو لە پرۆتۆكۆلاتی صەهیۆنیەتدا باسكراوە كە كاردەكات بۆ تێكشكاندنی گەنج، هەر لەم بازنەشدا بانگەشە دەكات بۆ رووخاندنی پارێزكاری و ئابروو و غیرەتی مرۆڤ لە رێی دامەزراندنی چەندین یانەی رووتی و بێرەوشتیەوە. بەڵام ئیسلام لەم بوارەشدا هەڵوێستێكی روونی هەیە و دان دەنێت بە بوونی مرۆییدا بەوجۆرەی كە هەیەو ئارەزووەكانی جنس و رۆح و عەقڵی بۆ دێنێتەدی، هەروەك دان دەنێت بە چالاكی زیندوێتی مرۆڤداو رێ دەدات بە تاك تا لە سنووری سروشتی خۆیدا پەیڕەوی ئەو چالاكیەی بكات، ئەم چەمك و واتی رێپێدانە رێگری بەردەم كۆتكردن و پەرتبوون و فەوتانە. ئیسلام هەمیشە دەیەوێ هاوسەنگی نێوان هێزەجیاجیاكانی مرۆڤ بەدیبهێنێ و بێ ئەوەی دووربگرێ لە ژیان و رەهبانیەت بگرێتەبەر یان خۆی بفەوتێنێ و دەست بداتە بێرەوشتی و سنووربەزێنی ئەو هێزانەی بپارێزێت، جا هاوسەنگی توانای بەجێگەیاندنی پەیامی و پەیرەوی ئازادی بۆ مرۆڤ بەدی دەهێنێ بێ ئەوەی بەرپرسیارێتی تاكەكەسی بە كەنارگرتن لەناوببات یان بە دارماندنی رێی نەدات سپاردەو ئەمانەت لەئەستۆ بگرێ.  
قیامەت لەپێشترە يان دنیا؟ ئەمەوێ‌ پێتان ڕابگەیەنم كەوا لەهەموو كارێك لەكارەكانتانا فەزلی ئەو دنیا بدەن بەسەر ئەم دنیادا‌و بەختیاری ئەو دنیا تاكە مەبەستی ئەم دنیایەتان بێت. لەزۆربەی ئایەەتكانی قورئانی پیرۆزدا ڕۆشن كراوەتەوە كەوا ئەو دنیا یانەی هەمیشەییە. . یانەی ژیانە. مەنزڵی نەبڕوەو هەتا هەتایی ژیانی ئادەمیزادە. ئێمە تەنها بۆ تاقیكردنەوە نیچردراوینەتە ئەم دنیا كورت ژیانەوە، تادەركەوێ‌ كێ‌ لەئێمە ئەیسەلمێنێ‌ كەشایانی بردنەوەی بەهەشت‌و نیعمەتەكانی خوایە لەڕێگەی چاك بەكارهێنانی ئەوەی پێی دراوە لەم دنیایەدا، چ لەكەلوپەلی كەم‌و چ لەهەڵسوكەوت‌و پشووی كەم دەرەتانەوە. تاقیكردنەوەی ئێمە لەم دنیایەدا، بەدەرخستنی كارامەیمان نیە لەپیادە كردنی پیشەسازی‌و بازرگانی‌و كستوكاڵی‌و دەوڵەت دامەزراندنا، یان لەدروستكردنی بیناو شەقامدا، یاخۆ لەپێكەوەنانی شارستانیەتیەكی پێشكەوتووانەی جواندا نیە بەڵكو لەجێبەجێكردنی مافی جێنشین كردن (خلافة)ی خوادایە لەسپاردەكانیا. ئایا ژیانی ئەم دنیایەمان بەیاخی ببون لەخوا یان بەملكەچی بۆ یاساكەی بەرینە سەر؟ ئایا. .ئایا بۆ بەدەست هێنانی ڕەزامەندی خوا یان ڕەزامەندی دەروونی خۆمان یاخۆ ڕەزامەندی ملهوڕان كار بكەین؟ ئایا خەباتمان ئاڕاستە بۆ ڕازاندنەوەی زەوی بەپێی پێوەری خوا بكەین یان ئاڕاستەی بكەین بۆ زۆر كردنی بەدكاری‌و تیا چوونی كێڵگەو بەرەی ئادەمیزاد؟ ئایە بەرهەڵستی هێزە شەیتانیەكان بكەین‌و پەل‌و باڵیان بشكێنین یاخۆ خۆمان بدەین بەدەست ستەمیانەوە‌و گەردن كەچی یاساكانیان بین؟ بەڵێ‌، تاقیكردنەوەی باوە گەورەمان"ئادەم" لەبەهەشتا هەر لەم كارەدا بوو. تاقیكردنەوەی ئێمەش بۆ بردنەوەی بەهەشتی پڕ نەبڕاوە لەدواڕۆژ، هەر لەم كارەدایە. پێوەری ڕاستەقینەی سەركەوتن یان كەوتنمان كامەیە؟ كێ‌ لەئێمە لەسەر تەخت‌و كورسی حوكم ئەو تاقیكردنەوەی بەخۆیەوە دی‌و كێمان بەهەڵواسراوی بەسێدارەوە؟ كێمان تاقیكردنەوەكەی لەپێدانی دەستەڵاتی بەرزو فراواندایە‌و كێمان لەپێدانی ماڵێكی بچووكی هەژارییدا؟! ئەم بارودۆخە كاتی‌و لاوەكیانەی كاتی تاقیكردنەوە، ئەگەر بێتو لەبارو گونجاو بن، نابنە بەڵگەی دۆڕاندن‌و بەد بەختی ئادەمیزاد. ئەوەی كەبەڵگەی سەركەوتن‌و بەختیاری نەبڕاوەی تێدا ئەدرەوشێتەوە لەحەقیقەتی ئەم كارەدا، بریتیە لەوە ئادەمیزاد بیسەلمێنێ‌ كە لەژیانیا بەندەیەكی بەوەفای خوایە، بەدوای ڕەزامەندی خوادا ئەگەڕێ‌ لەهەر شوێنێكا ببێ‌‌و بۆ تاقیكردنەوەكە هەر شتێك پێی درا بێت درێخی لێنەكات. برایانم‌و خۆشەویستانم! ئەم ڕاستیەی كەخستمە بەر دەستتان ئەوەندە بەس نیە كەیەكجار بیخوێننەوە یان یەكجار لێی تێبگەن بەڵكو ئەبێت هەوڵێكی زۆر بدەن تالەبیرتان نەچێتەوە، ئەبێ‌ لەمێشكتانا پێداویستیەكانی نەخش ببن‌و هەمیشە بزرنگێنەوە، چونكە ئەگەر وانەكەن بێئاگا ئەبن لێی، ئەوساش لەپێناوی دنیادا بێئاگا ئەبن لەو دنیاتان‌و هەموو بایەخدانێكتان ڕوو ئەكاتە ئەم دنیایەتان. هۆی ئەوەش ئەمەیە، ئەو دنیا حەقیقەتێكی پشت سنووری هەستكارو هەست (الحواس والمشاعر)ەكانە، لەم دنیایەدا لەبەر ئەوەی ناتوانن پەی لێبەرن‌و پەی بەئەنجامە چاك‌و ناچاكەكانی بەرن، سامەگەر بەهۆی بیر‌و ماندوو بوونی مێشكەوە بتوانن پەی پێ ببەن. بەڵام ئەم دنیاـ بەپێچەوانەی ئەوەوەـ شتێكە هەستی پێئەكەن، تاڵی‌و شیرینی ئەچێژن، ئەنجامە چاك‌و ناچاكەكانی لەهەموو كاتەكانی ژیانتانا بەبەر چاوەوەن، لەبەر ئەوە هەمیشە هەوڵ ئەدات كەدەسخەڕۆتان بكات بەوەی ئەنجامەكانی ئەنجامی ڕاستەقینەن. ئەو دنیاتان ئەگەر بشێوێت ئەوا تەنیا لەزەمیرتاناـ بەمەرجێ‌ زەمیرتان زیندوو بێت ـ هەست بەتاڵییەك ئەكەن.بەڵام بەپێچەوانەوە ئەگەر ئەم دنیاتان بشێوێت، هەموو ئەندامێك لەئەندامەكانی لەشتان هەست بەچان‌و سۆ ئەكات. هەروەها هەریەكە لەمناڵەكانتان، خزم‌و دۆستەكانتان، كەسانی كۆمەڵگەكەتان بەتاك‌و بەكۆمەڵ هەستی پێئەكەن‌و وایش لەئێوە ئەكەن كەهەستی پێبكەن كەچی ئەو دنیاتان ئەگەر چاك بێت ئەوا تەنیا لەسوچێك لەسووچەكانی دڵتانەوە هەست بەشیرینی ئەكەن، ئەویش بەمەرجێك ئەو سووچە دووچاری دەردی بێئاگایی نەبوو بێت، خۆ ئەگەر ئەم دنیاتان چاك بێت ئەوا سەراپای بوون (وجود)تان چێژی لێ‌ ئەبینێ‌، هەموو هەستكارەكانتان هەستی پێئەكەن‌و كەسانی كۆمەڵگەكەشتان بەتێكڕا بەشداری ئەو هەست پێكردنەتان ئەكەن. ئائەمەیە هۆی ئەوەی كەباوەڕداری بەئەو دنیا ئەگەر لەڕووی عەقیدەشەوە زەحمەت نەبێت، لەڕاستیدا لەڕووی بەسەر بردنی ژیانەوە بەپێی پێداویستیەكانی زەحمەتە، زەحمەت لەوەدا كەئادەمیزاد بیكات بەتەنیا ڕووگەیەكی هەنگاوەكانی. بەتاكە بنەڕەتی یاسای كارو كردەوەو ڕەوشتی. دنیا بەسووك زانین هەرچەندە بەزمان ئاسانە، بەڵام ئاسان‌و سووك نیە‌و هەرگیز ئاسانیش نابێت كەدڵتان لەداواكردن‌و خۆشویستنی داماڵن. ئەم چۆنایەتیەـچۆنایەتی خۆداماڵین لەخۆشەویستی‌و بار سووكی دنیاـ دامەزراندنی لەدڵدا پێویستی بەتێكۆشانێكی گەورەی نائاسایی هەیە. بەڕنجێكی هەمیشەیی‌و بێوچان نەبێت، ناتوانن لەدەروونتانا ڕاگیری بكەن. سازكردنی ڕێگەكانی غەم خواردنی ئەو دنیا ڕەنگە بەدوای باسەكەی پێشوودا بپرسن: "چۆن بەو تێكۆشانە هەڵسین‌و لەو ڕووەوە پەنا بەچی ببەین؟".پێشتر گوتم، ئەو تێكۆشانە دوو ڕێەی هەیە، ڕێگەی فیكری‌و عەمەلی. رێكەی فیكری هەر ئەوەندە بەس نیە كەبەزمان بڵێین "باوەڕمان بەڕۆژی دوایی هەیە" ، بەڵكو پێویستە دەروونی خۆتان ڕابێنن‌و ڕمی بكەن لەسەر خوێندنەوەی قورئان بەو پەڕی وورد بوونەوەو بیر لێكردنەوەوە، ئێوە لەم ڕێگەیەوە جیهانەكەی تر لەدوای پەردەكانی جیهانی ژیانی ئەم دنیایەوە ووردە ووردە ئەبینن، نەك بەچاوی سەر بەڵكو بەچاوی دڵنیایی. خۆ قورئانی پیرۆز یەك لاپەڕەی لەیادی ڕۆژی دوایی.بەشێوەی جۆر بەجۆرو ڕێگەی زۆرو زەبەندە چۆڵ نییە. لەزۆربەی ئایەتەكانیدا، ئەبینین ڕۆژی دوایی زۆر بەدرێژی وێنەكەی خراوەتە بەر چاو، هەر وەك ئەوە وایە كەكەسێك باسێكتان بۆ بگێڕێتەوە خۆی بەچاەی خۆی بابەتی باسەكەی دیبێت، بەڵكو لەهەندێ‌ ئایەتیا بەڕێگایەكی قەشەنگ وێنەی كێشاوە بەشێوەیەكی وەها كاتێ‌ ئادەمیزاد ئەو ئایەتانە ئەخوێنێتەوە وا هەست ئەكات كەخۆی مردووەو لەجیهانەكەی تردایە. لەبەر ئەوە پێتان ئەڵێم، ئەگەر خۆتان ڕاهێنا لەسەر خوێندنەوەی قورئان بەبیر لێكردنەوەو سەرنج كارییەوە بەجۆرێكی ڕێك‌و پێك‌و بەردەوام، لەوانەیە ووردە ووردە غەم خواردنی دوا ڕۆژ زاڵ بێت بەسەر مێشكتاناو ببێتە هەستێك هەرگیز بەجێتان نەهێلێت‌و واهەست بكەن مەنزڵگەی نەبڕاوەو هەمیشەییتان دوا ڕۆژەو ئەبێ‌ لەم دنیا بڕاوەیەدا خۆتانی بۆ ئامادە یكەن‌و توێشووی بۆ بپێچنەوە.هەروەنك ئەم چۆنیەتی بیركردنەوەیە بەقورئان خوێندن بەهێز ئەبێت، هەر بەو جۆرەش بەدیراسەكردنی ژیانی پێغەمبەرصلی اللە علیە وسلم‌و فەرموودەكانی بەهێز ئەبێت، پێغەمبەرصلی اللە علیە وسلم لەزۆربەی فەرموودەكانیا هەواڵی ژیانەوەی دوای مەرگ‌و هەواڵی ترس‌و بیمی دوا ڕۆژی بەدرێژی بۆ باس كردووین، وە ئەشتواننه بەدیراسەكردنی كتێبەكانی فەرموودەو ژیانی پێغەمبەرصلی اللە علیە وسلم‌و ژیانی یارەكانی رچوان اللە علیهم بزانن ئەوان چۆن گیانی خۆیان بەغەم خواردنی دوا ڕۆژ هەمیشە تێر‌و تەسەلە ئەكرد. هەروەها بۆ بنج بەست كردنی ئەم چۆنیەتییە لەمێشكتانا، لەسەرتان پێویستە كەپەنا بەرنە بەر سەردانی گۆڕەكان، تەنیا مەبەستیش لەسەردانی گۆڕەكانداـ هەروەك پێغەمبەر صلی اللە علیە وسلم ڕۆشنی كردۆتەوەـ ئەوەیە كەئادەمیزاد مەرگی بیر بكەوێتەوە تا كەلوپەلی ئەم دنیایە نەیپەشۆكێنێ‌و لەبیری نەچێت كەوا دوا ڕۆژ یانەی ئارام گرتن‌و ژیانی هەمیشەییەو هەر ئەبێ‌ بەرەو ئەوێ‌ بگەڕێینەوەو چەنهدەها لەپێش ئێمەوە چوون بۆ ئەوێ‌‌و چەندەها چاوەڕوانی گەیشتن بەوان ئەكات. بەڵام ئەوەی كەلەم ڕووەوە ئەبێت فەرامۆشی نەكەین ئەمەیە، ئەو گۆڕانەی كەنەفامەكان كردوویانن بەمەڵبەندی یارمەتیدان‌و دەسباردان كەڵكیان زۆر كەمە، لەكاتێكا گۆڕی زۆربەی موسڵمان‌و هەژارەكانیان‌و گۆڕی پاشاو پیاوە گەورەكانیان كە بەپڕو پیتاك دیاری نەكراون كەڵكیان لەسەر لێداندا زۆرەو خەڵك فێری ئادابی ڕاوەستان لەبەر دەم پاشاو پیاوە گەورەكاندا ئەكات. ڕێگەی كرداریش ئەمەیە: هەمینێكی ئێوە لەم دنیایەدا ئەژین، لەژیانی خێزانداریتانا لەگەڵ كەسوكارو دۆشت‌و برادەرو دراوسێ‌ ناسراوتانا، لەهەموو لایەنەكانی بازرگانی‌و ئابوریدا دووڕیان (مفرق)ێك دێتە ڕێتان كەدوو ڕێگەی جیاوازی لێئەبێتەوە، هەڵبژاردنی یەكێكیان گونجاو‌و لواوی باوەڕداریتانە بەدوا ڕۆژ‌و هەڵبژاردنی ئەوی تریان گونجاو‌و لواوی پەشۆكاندنتانە بەم دنیایەوە، یبەخۆكردن بە بەندەی پڕو پیتاكی بێ نرخیەوە جالەم حۆرە بارودۆخانەدا پێویستە لەسەرتان كەجڵەوی دەروونی خۆتان توند بگرن هەتا لەڕێگەی یەكەم نەتان ترازێنێ‌. خۆ ئەگەر بەهۆی لاوازیتانەوە یان بەهۆی بێئاگایتانەوە ڕووتان كردە ڕێگەی دووەم، پێویستە ئەوپەڕی هەوڵ بدەن تا لەیەكەمین ڕچڵەكینا بگەڕێنەوە بەرەو دوا هەرچەندە چەندەها هەنگاویشتان نابێت. ئەمجا پێویستە دەست لەلێپرسینەوەی دەروونی خۆتان هیچ كاتێك هەڵنەگرن‌و هەمیشە بزانن. لەهەنگاوناندا بەرەو ڕۆژی دوایی چەند سەركەوتوون، وەدنیا چەند سەركەوتووە لە لادانتانا لەڕێگەی ڕۆژی دوایی‌و لەڕاكێشانتانا بەرەو لای خۆی. ئابەم ڕیێگە كردارییە دەروونی خۆتان ئەناسن‌و ئەزانن تاچ پلەیەك بیری رشۆژی دوایی لەدڵتانا ڕوواوە. ئەزانن چ كەموكورتییەك لەناختانا ماوەو ئەوساش بیر لەچارەكردنی ئەكەنەوە. جا ئەگەر ئەو كەموكورتییە لەو جۆرانە بێت كە بەخۆتان چارەسەر ئەكرێ ئەبێت لەخەبات كردنی چارەسەر كردنیا لەلایەن خۆتانەوە كەمتەرخەمی نەكەن، خۆ ئەگەر لەو جۆرانە بوو كەبەخۆتان چارەسەر نەكریِ‌و ئەبێت پەنا بەرنە بەر هۆكاری دەرەكی بۆ ئەم چارەسەركردنە پێویستە لەسەرتان كە لەتێكەڵی كردنی بەندەكانی دنیا دوور بكەونەوەو تێكەڵی ئەو پیاو چاكانە بكەن كەوا ناسراون بەوەوە كەفەچلی دوا ڕۆژ ئەدەن بەسەر ئەم دنیایەدا. بەڵام ئەوەی كەئەبێت زۆر باش بیزانن‌و ئاگاداری بن ئەوەیە تائێستاش ئەم دنیایە ڕێگەیەكی تێدا نەدۆزراوەتەوە كەبتوانێت سیفەتێكی ڕەوشتیتان بۆ دروست بكات یان دووری بخاتەوە لێتان بەبێ‌ ئەوەی خۆتان جۆرە هەوڵێكی بۆ بدەن، یان بتوانێت كەسیفەتێكیان بۆ بهێنێتە كایەوە كەسیفەتەكە لەبنەڕەتا مادەكەی تیاتانا هەر نەبوو بێت. بایەخدان بەلایەنەكانی ماڵەوە لەگەڵ ئەوەشدا فرمانێكی تر لەسەر ڕێدایەو ئەمەوێ‌ لەم ڕووەشەوە ئامۆژگاریتان بكەم، ئەویش ئەمەیە كەهەموو هەوڵێكتان ڕوو بكەنە چاككردنی مناڵەكانتان‌و كەسانی ماڵەكانتان (قوا أنفسكم وأهلیكم نارا)ئەو مناڵ‌و هاوسەرانەتان كەوا هەمیشە بیر لەخۆراك‌و خواردنەوەو پۆشاك‌و شوێن‌و جێگا ئەكەنەوە بۆیان، پێویستە پێش هەموو شتێك بیر لەڕزگار كردنیان لەئاگر بكەنەوەو چەندێ‌ لەتواناتاندا هەیە تیچبكۆشن‌و خەبات بكەن بۆ چاككردنی سەر ئەنجامیانئن بۆ هیدایەت دانیان بەرەو بەهەشت. جا لەدوای ئەو تێكۆشان‌و خەبات كردنەتان، لەدوای هەوڵدانتان.بۆ چاككردنیان، ئەگەر یەكێكیان بەرەو خراپە چوو، دیارە تاوانی خۆی وا لەئەستۆی خۆیاو لەڕۆژی قیامەتا ئێوە بەرپرسیر نابن. گەلێ‌ جار خەڵك لەبارەی هەندێ‌ ئەندامی كۆمەڵەكەمانەوە بۆم ئەنوسێ‌ گوایە ئەو كەسانە بیر لەپەروەردە كردن‌و چاككردنی مناڵەكانیان بەهێندەی ئەو بایەخدانەیان بەچاككردنی خەڵك لەدەرەوەی ماڵدا ناكەنەوە. لەوانەیە ئەم سكاڵایە ڕاست بێت‌و هەندێ‌ لەئەندامانی كۆمەڵەكە وەهابن، بەڵام هەندێ‌ جار زیاد ڕەوی لەو سكاڵایانەدا ئەكرێت، چونكە بەلامەوە گرانە كە لەحاڵەتی یەكە یەكەیاندا بەجیا جیا بكۆڵمەوە، لەبەر ئەمە ئالەم ووتارەدا ئەوەندە بەسە كەدوا لەهەموو ئەندامێكی كۆمەڵەكە بكەم كارێكی بەرفراوانی گرنگ هەیە‌و ئەبێ‌ پەیڕەوی بكەن، ئەویش ئەوەیە كەئاواتی هەر یەكەیان ئەوە بێت كەچاوی خۆی بگەشێنێتەوەو سنگی خۆی بحەسێنێتەوە بەدیداری خۆشەویستەكانی لەدنیادا بەوەی كەبیانخاتە سەر ڕێگەی خێرو فامداری‌و ئاشتی "ربنا هب لنا من أزواجنا وذریاتنا قرة أعین، وا‌جعلنا للمتقین اماما". هەروەها لەم ڕووەوە پێویستە لەسەر ئەندامانی كۆمەڵەكە، بایەخ بدەن بەچلككردن‌و ڕۆشنبیر كردنی مناڵانی كەسانی تریش، چونكە بەزۆری بینراوەو ئەبینرێت كەمناڵ ئەوەندەی كەگوێ‌ لەئامۆژگاری هاوڕێی باوكی ئەگرێت‌و بەو هاوڕێیە كاری تێئەكرێت، ئەوەندە ئامۆژگاری باوكی پەسەند ناكات‌و كاری تێناكات.  
گورزی بەهائی و قادیانەكان بۆ ئیسلام قەڵەمڕەوی بیانی سوورە لەسەر ئەوەی چەمك و واتای جیهانیبوونی ئیسلام بلەرزێنێ، ئەمەش لە رێی بانگەشەی ئەوەی گوایە ئیسلام ئایینێكی عەرەبیە یان ئایینێكی ناوچەییە، بەمە دەیەوێت چەمك و واتای حەقیقی ئیسلام لەناوبەرێت كە بریتیە لە كۆتا ‌و سەرمۆری ئایینە ئاسمانیەكان، پەیامەكانی پێشووش بۆ چەند گەلێكی یان خەڵكێكی تایبەت بون، لە كاتێكدا ئیسلام وەك هۆشیاری بەخشێ بۆ هەموو جیهانیان هاتووە، پاش ئەوەی مرۆڤایەتی بڕێ لە پێگەیشتنی بەخۆوە دی دەیتوانی ئایینی نەمری جیهانی بەخشەری ئیسلام وەربگرێ تا خوا سەرزەوی بداتە دەست، هەوڵی رۆژهەڵاتناسان لەو بارەیەوە زۆر بوو تا بە جۆرێ لە جۆرەكان گومان بخەنە سەر جیهانی بوونی ئیسلام، بەڵام بەهۆی بەخششی زۆری ئیسلامەوە لەو كارەیاندا دەستەوسان و بێتوانا وەستان، چونكە ئیسلام هەم بەخششی زۆر بوو و هەم ئاسۆی فراوان و توانای بەرنگاربوونەوەی رووداوەكانیشی زۆر بوو و بەرنامەیەكی تەواوو گشتگیریشی هەبوو و دوو پەیوەندی پێكەوە كۆدەكردەوە: پەیوەندی نێوان خوا و مرۆڤ، پەیوەندی نێوان مرۆڤ و كۆمەڵگە.هاواری رۆژئاواگەری و شاڵاوی رۆشنبیری بۆ سەپاندنی چەند چەمك و واتایەكی بەرتەسكی دەمارگیری و رەگەزپەرستی بەرزبوویەوە بەو ئومێدەی كار بكەنە سەر ئەو چەمك و واتا رەسەنەی ئیسلام كە بە دابەزینی قورئان راگەیەنرا‌و ئینتیمای هەموو مرۆڤایەتی گێڕایەوە بۆ یەك بنەرەت(كلكم من آ‌دم و آدم من تراب) سنووری بەرزی و پێشینەیی نێوان كەسەكانیشی لە تاكە رێگەیەكەوە هێشتەوە كە لەخواترسانە(إن أكرمكم عند الله أتقاكم) نەك لە رێی رەگەز یان رەنگ یان خوێنەوە.   ئیسلام ئەو دیدە لادەرە رەگەزیەی نەهێشت و چەمك و واتای مرۆڤێتی گێڕایەوە بۆ ئینتیما رەسەنەكەی خۆی و دید و لایەنە حەقەكەی، بانگەوازی ئیسلام دەیویست جیاكاری رەگەزی و رەنگی و خوێنی لەناوبەرێ و چەمك و واتای برایەتی ئیسلامی یەكخەر رابگەیەنێت، بەڵام قەڵەمڕەوی بیانی زۆر هەوڵیدەدا بیردۆزە رەگەزیەكانی سەربە سەرچاوەی داگیركاری نوێی ئەورووپا هەناردە بكات لەرێی بانگەواز كردن بۆ رەگەزی سپی ژیارساز و رەگەزە رەنگاورەنگەكان كە تووشی قۆناغی لاوازی و دواكەوتەیی بون و كەوتوونەتە ژێر قەڵەمڕەوی رەگەزی سپیەوە.   توێژینەوە وردە زانستیەكان خراپی ‌و نالەباری بانگەشەی ئەو بانگخوازانەی رەوتی رەگەزپەرستییان خستەروو كە چۆن جیاكاری زۆر دەكەن لەنێوان گەلاندا تەنها لەبەر جیاوازی رەنگ یان رەگەزیان، دەریشكەوت تاكە جیاوازی نێوان ئەوان ئەو دەرفەتەیە كە بۆ دەستەیەك لواوەو بۆ ئەوی تر نەرەخساوە لە بواری بەریەككەوتنی ژیاری یان فێركاریدا، جەخت لەوەش دەكەنەوە كە هیچ پەیوەندیەك نیە لەنێوان ژیارێكی دیاریكراو و پێكهاتەی رەگەزی هەر وەچەیەكدا.   هەڵوێستی ئیسلام بەرامبەر بە رەگەزپەرستی روون و راشكاوانەیە، موسڵمانان تەواو ئازادن و هیچ جیاكاری رەنگی و رەگەزی بەرامبەر بە دراوسێكانیان ناكەن، خەڵكی دابەش ناكەن بۆ رەش و سپی، دەمێكە زانایانی ئیسلام بە سەربەرزیەوە دەڵێن رەنگرەشەكانیش خاوەن دەروونێكی نەرم و پاكن.   لەلایەكی ترەوە شاڵاوی هزری دەیەوێ‌ ئەو بیروباوەرە بلەرزێنێ كە ئیسلام كۆتاو سەرمۆری پەیامەكانە، ئەمەش لەرێی بڵاوكردنەوەی ژەهری جۆراوجۆر لەژێر ناوی یەكبونی ئایینەكان یان دەركەوتنی ئایینی نوێ لەدوای ئیسلام.   بڕێ لە رۆژهەلاتناسان و رۆژئاواگەران قسە لەسەر ئەوە دەكەن سێ ئایینەكە دەبنە یەك ئایینی خوایی یان هەرسێكیان لە لایەن خواوە هاتون، ئەم قسەیە پێویستی بە توێژینەوەو بەدواداچوون هەیە، لە راستیدا ئایینی خوا لە بنەرەتدا یەك ئایینە، بەڵام دوای ئەوەی پەیامی پێغەمبەر مووسا بە تەورات و پەیامی پێغەمبەر عیسا بە ئینجیل هات دواتر دەستكاری كردن و گۆڕانكاری بەسەریاندا هات كە رێیان نەدا بگەن بە پەیامی كۆتایی، لە هەردوو كتێبەكەدا ئاماژە كراوە بە پەیامی كۆتایی‌وپێغەمبەری كۆتایی(الذین یتبعون الرسول النبی اڵامی الذی یجدوه مكتوبا عندهم فی التوراة والإنجیل)(اڵاعراف: 157) بەڵام لەو تەوراتەدا كە پیاوە ئایینیەكانی جوولەكە دایانناوە یان ئەو ئینجیلانەی كە چەند كەسێ دایاننان ئەو ئاماژەكردنە نەماوە، بۆیە قسەی ئەوەی ئایینی خوا یەكە پێویستی بە بەدواداچوون هەیە بۆ رێككردنەوەی ریزبەندیەكە (پەیامی مووسا درایە دەست عیسا)هەردوو پەیامەكەش بۆ جوولەكە بون، هەردووكیان درانە دەست كۆتا پەیامی جیهانی كە بۆ هەموو مرۆڤایەتی هاتووە، وەك دكتۆر موحەممەد عەبدوڵا دەراز دەڵێت ئینجیل هات تا حوكمەكانی تەورات بگۆڕێت، عیسا پێغەمبەر هات و رایگەیاند هاتووە تا هەندێ‌ لەو شتانە بۆ بەنی ئیسرائیل رەواو حەلاڵ بكات كە لەسەریان حەرام بوو، قورئانیش هات تا گۆڕانكاری بكات لە هەندێ‌ حوكمی ئینجیل و تەوراتدا، موحەممەد(صلى الله عليه وسلم) رایگەیاند هاتووە تا هەموو پاكیەكان بۆ خەڵكی حەڵاڵ بكات‌و هەموو پیسیەكانیان لەسەر حەرام بكات و كۆتیان لەسەر نەهێڵێ.   ئەو دەستكاریانەی پەیامی دواتر لە كەموكورتی پەیامی پَشوو نیە، بەڵكو وەستانە لە كاتی گونجاوی خۆی و وادەی دیاریكراوی خۆیدا، نموونەی ئەمە وەك سێ پزیشك وایە كە یەكێكیان دێت بۆ چارەسەری منداڵێ لە ماوەی یەكەمی ژیانیدا‌و بڕیار دەدات تەنها شیر بۆ خواردنی دابنرێ و جگە لە شیری پێ نەدرێت، پزیشكی دووەم دێت بریار دەدات شیرو خواردنیش بدرێ بە منداڵەكە، پزیشكی سێیەم دێت لە قۆناغی دواتر لەو دوو قۆناغە بریار دەدات خواردنی بەهێز بدرێ بەو كەسە، دەی هەریەك لەو سێ پزیشكە سەركەوتوو بون لە چارەسەری ئەو بارەدا، ئەمە وێڕای داننان بە چەند بنەمایەكی گشتی پاكوخواێنی و هەڵگرتن كە لە هەمو سەردەمەكاندا وەك یەك وان.   پەیوەندی ئیسلام بە ئایینە ئاسمانیەكانەوە لە وێنەی یەكەمیدا پەیوەندی بەراستدانان و پشتگیری گشتیە، پەیوەندیشیان پێكەوە لە قۆناغە گەشەسەندووەكاندا پەیوەندی بەراستدانانی ئەو بەشە رەسەنانەیە كە ماونەتەوە‌و راستكردنەوەی ئەو بیدعەو زیادەكاریانەیە كە هەبون، هەڵەیە بڵێین مرۆڤایەتی لە خوایەكەوە چوە بۆ خوایەكی تر تا دواجار پاش هەزاران ساڵ گەیشتووە بە یەكخواپەرستی، ئەوانە ئەوەیان لەبیر كردووە كە پێغەمبەر ئادەم كە باوكی مرۆڤایەتیە یەكخواپەرست بووە، دواتر چەندین سەدە تێپەڕ بوو و مۆرك و بارەكان بەدوایدا گۆڕان و كەسەكان لە دارو ئاژەڵ و مرۆڤ خواوەندیان بۆ خۆیان دانا و بەدوای ئەمانەشدا بەردەوام خوا پێغەمبەرانی دەنارد تا لە هەر قۆناغێكی مرۆڤایەتیدا خەڵكی بگێڕنەوە بۆ ئایینی فیترەت و یەكخواپەرستی.   لێرەوە بانگەوازی نوێ بۆ یەكبوونی ئایینەكان پووچ و بێمانایە و مەبەست پێی لێدانی ئەو چەمك و واتایەی ئیسلامە كە ئێستا بە تەنها هەڵیگرتووە و ئەویش چەمك و واتای یەكخواپەرستی پوختە، ئەوانەی بانگەواز بۆ یەكبوونی ئایینەكان دەكەن دەیانەوێ‌ بەوجۆرە جوولەكایەتی بەرز راگرن كە سەرەتای یەكخواپەرستیە، لەكاتێكدا سەرەتای یەكخواپەرستی لەگەڵ دروستبوونی مرۆڤدا هەبووە، لەكاتی پێغەمبەر نووحدا هەبووە، ئەوەی ئەو بانگەوازە دەكات تاكە مەبەستی بریتیە لە لەكارخستنی جیهانیبوونی ئیسلام یان نەهێشتنی جیاوازی تایبەتی ئیسلام، هەردوو بانگەوازی قادیانیەت و بەهائیەت دوو هەوڵی نوێی سەردەمی نوێن بۆ بانگەواز بۆ یەكبوونی ئایینەكان بەو واتایەی هەر یەك لەوانی تر بكەنە بەدیل بۆ ئیسلام.   توێژینەوەكان ئەوەیان ئاشكراكردووە بەهائیەت لە ئێران‌و قادیانیەت لە هیند دوو هەوڵی موژدەبەری رۆژهەلاتناسی مەترسیدارن بۆ بەدیهێنانی ئامانجی ماسۆنیەت كە لێدانی ئیسلامە، بەهائیەتی نوێ كە لە بابیەتەوە سەریهەڵداوە بە داهێنانێكی رووسی دادەنرێ بە نیازی كێبڕكێی قەیسەرەكانی روس لەگەڵ هەوڵە رۆژئاواییەكان لە جیهانی ئیسلامیدا، قادیانیەتیش داهێنانێكی تەواوی بەریتانیە بۆ لێدانی بانگەوازی جیهادی ئیسلامی بەكاریان هێنا كاتێ‌ زانایانی موسڵمان لە هیند بانگەوازی جیهادیان دەكرد.   لێرەوە دەزانین تا چ ئاستێ هەوڵ دەدرێ بۆ تەنگپێهەڵچنینی ئیسلام و موسڵمانان، بەهائیەت و قادیانیەتیش دوو كۆرپەی ماسۆنیەتن تەنها دەبنە بەدیل و وەچەی نوێ بۆ قەرمەتیەكان و ئیخوانوصەفا و باتینیەكان با كات و شوێن و وناویان جیاواز بێت بەڵام لە كرۆكا یەكن لە مەترسیدارترین ئەو شتانەی   بەهائیەت بانگەوازیان بۆ دەكات:یەكەم: تەئویلكردنی دەقەكانی شەریعەت و بانگەشەی ئەوەی گوایە شەریعەتی باب نەسخی شەریعەتی ئیسلامی كردووە، مەبەست لە تەئویلیش گۆڕینی قورئان‌و سوننەتە تا لە بنەرەتی دانایی و رێنموونی خۆیان لایانبدەن، بەهائیەت چەند حوكمێكی تایبەتی بۆ شوێنكەوتوانی داناوە پێچەوانەی حوكمەكانی ئیسلام و حوكمی نوێژ و رۆژووی گۆڕیوە و حەجی نەهێشتووەو نكووڵی دەكات لە موعجیزەی پێغەمبەران(موسا‌و عیسا و موحەممەد)(سەلامی خوا لە هەرسێیان).   بەهائیەت باس لە قەدەمی بوونی جیهان دەكات‌و بانگەشەی ئەوە دەكات پێغەمبەران لەژێر پەردەی دروشمەكاندا حەقیقەتیان شاردوەتەوە، بێگومان تەئویل داهێنانێكی جوولەكەیە كە (فیلون)ی فەیلەسووفیان بە تەئویلكردنی تەورات دایهێنا، دەگاتە ئەو باوەرەی زۆربەی ئەوەی لە تەوراتدا هەن ئاماژەن بە شتانێكی نادیار، لەو تەئویلانەیان ئەوەیە گوایە مەبەست بە قیامەت هەستانی رۆحی خواییە لە دیمەنێكی نوێی مرۆییدا، سەبارەت بە ەبهەشت دەڵێن خۆشیەكی رۆحیە و سەبارەت بە دۆزەخیش رایان وایە بێبەشبوونە لە ناسین‌و مەعریفەی خوا.   دووەم: نكووڵی كردن لە زیندووبوونەوە‌و بەهەشت و دۆزەخ، بەهائیەت لەمەدا وەك دەستەی دەهریەكانیان كردووە كە پێیان وایە بەهەشت و دۆزەخ لە كتێبە پیرۆزەكاندا راستیگەلێكی هێمایی و جێ ئاماژەن.   سێیەم: لەكارخستنی ئەرك‌و بانگەوازكردن بۆ رەوایی ئارەزووبازی‌و هاندانی مرۆڤ بۆ ئەوەی ببێتە دیلی ئارەزووەكانی، ئەوان دەڵێن: حوكمەكانی شەریعەتی ئیسلامی نەسخ كراونەتەوەو تا ئێستاش شەریعەتی دواتر دانەبەزیوە بۆمان بۆیە لە قۆناغی نەبوونی ئەركداین بۆیە حەز بە چی دەكەن بیكەن، بۆ ئەم بانگەوازەش دەروازەیەكیان داناوە بە بانگەوازكردن بۆ یەكسانی نێوان ژن و پیاو لە میرات و مەسەلەی تریش، هاواریان بۆ ئەوەش بەرز بوو تا پەردەی نێوان كوڕو كچ نەهێڵن، ئەمەش لە ژێر ناوی خۆشەویستیدا كە واتا راستیەكەی بریتیە لە هاوبەشەكی جنسی(واتە بەشداری جەماوەری جنسی).   ئەو ئایینی خۆشەویستیەی كە پەیڕەویان كرد لە كۆمەڵگەكانیاندا و ئاڵاكەیان كرد بە بینایی چاویان تەنها لەكارخستنی تەواوی هەموو رێسا رەوشتیەكان بوو تا ئارەزووە نزم و سوكەكان لای مرۆڤەكان پەیڕەو بكرێن و ئیتر هەركەو بۆخۆی خوو بداتە كاری جنسی و چێژوەرگرتنی ئاژەڵیانە بڵاوبێتەوە.   چوارەم: بانگەواز دەكەن بۆ چەكدانان و نكووڵی دەكەن لە جیهادكردن.   پێنجەم: بانگەوازكردن بۆ پێغەمبەربوونی هەندێ بانگخوازی رەوت‌و مەزهەبەكەیان بەڵكو بانگەوازكردن بۆ خوایەتی لە رێی حلول و سروش لە ناوخۆوە.   شەشەم: پشت بەستنیان بە راڤەكاریەكانی باتینیەكان بۆ چەمكە ناسراوەكانی ناو زمان.   حەوتەم: بەیەكگەیشتنیان لەگەڵ ماسۆنیەت لە كورتكردنەوەی ئایین لە دەروونی خەڵكدا و سڕینەوەی شوێنەوارەكانی لە هەموو كۆمەڵگەی مرۆییدا، ماسۆنیەكان دژایەتییان بۆ ئیسلام ناشارنەوەو بە ئاشكرا باسی لەناوبردنی دوژمنی هەمیشەییان(مەبەستیان ئایینە) دەكەن، راشكاوانە دەڵێن دەبێت پیاوانی ئایینیش لەناوببرێن و بێ دوودڵی دژ بە هەموو ئایینەكان جەنگ هەڵگیرسێنن، چونكە ئایین بە دوژمنی راستەقینەی مرۆڤایەتی دەزانن.   هەشتەم: بەهائیەت فەرزەكانی نوێژ و رۆژوو و حەج‌و جیهاد و پەیرەوی سزا لەسەر تاوان(حدود)و تۆڵەكردنەوەو هەموو ئەو رێنماییانەی تریان لابردون كە لە قورئان و سوننەتدا هاتون.   نۆیەم: بەڵگەنامەكان لە لایەكەوە پەیوەندی نێوان بەهائیەت‌و صەهیۆنیەت‌و پرۆتۆكۆلاتیان ئاشكراكردووە، لەلایەكی تریشەوە پەیوەندی بەهائیەكانیان لەگەڵ ماسۆنیەتدا خستوەتەروو كە چۆن بوونەتە درێژە پێدەری باتینیەتی كۆن و پشت دەبەستن بە فەلسەفەی ماددی و چەمكە فرۆیدیەكان و جنس.   نووسەری كتێبی(مفتاح باب الابواب) وا وەسفیان دەكات كە ئایینێكی تایبەتی تێكەڵ لە هەمو ئایینەكانیان هەیە، تێكەڵ لە (بووزی و بەرهەمی و بتپەرستی و زەردەشتی و جوولەكەیی و مەسیحی و ئیسلام و بیروباوەری تەصەوفی فەلسەفی).   پوختەكەی ئەوەیە دەستەی بەهائیەكان لە چوار بنەڕەتی سەرەكی بیروباوەڕدا پێچەوانەی چەمك و واتای دروستی ئیسلامن:   1-بیروباوەڕی جیهاد‌و وەستان دژ بە دوژمنانی ئیسلام.   2-بیروباوەڕی فەرمان بە چاكە و رێگری لە خراپە.   3-بیروباوەڕی پاراستنی خودێتی ئیسلامی و رێگرتن لە توانەوەی.   4-بیروباوەڕی پەیوەست بە حەج بۆ چەسپاندنی یەكبوون و پاڵپشتی كۆمەڵی ئیسلامی. سەبارەت بە قادیانیەت:ئەمانە بە راشكاوانە دەردەچن لە پێغەمبەرایەتی موحەممەد(صلى الله عليه وسلم)و دژ بە موسڵمانان دەبن دۆستی قەڵەمڕەوی خۆسەپێن و داگیركاری بیانی، بۆ ئەمەش بە واتایەكی خراپ دەكەونە تەئویل كردنی ئایەتەكان و دژ بە فەرزی جیهاد رادەوەستن‌و بەرگری دەكەن لە قەڵەمڕەوی بیانی و ئەوەش بە گوێڕایەڵی بەرپرسی موسڵمانان(ولی الامر) دادەنێن، دەیانەوێ‌ ئەم ئوممەتە پەیوەندی نەمێنێ بە رابردوویەوە، دەرگا بە كراوەیی دەهێڵێتەوە لەبەردەم بانگەشەكارانی پێغەمبەرایەتیدا و كەشێك لەبەردەم موسڵماناندا دروست دەكات كە یەكپارچە بێهیواییە، قادیانیەت و بەهائیەت لە بیرۆكەی ژەهراوی یەكبوونی ئایینەكاندا یەكدەگرنەوە و هەریەكەیان خۆیان دەكەنە بەدیل لەبری ئایین تا بە تەنها ئیسلام لەناوبەرن، هەروەها لە لەكارخستنی فەرزی جیهاددا یەكدەگرنەوە، هاوڕان لە نەمانی ئەركی سەرشان و گۆڕینی روانگەی موسڵمانان و رووكردنە كەعبە لە مەككە، حكوومەتی پاكستانی ئەو دەستەی قادیانیەكانی بە كەمینەیەكی نائیسلامی داناوە.   ئەو فەیلەسووفانە بیردۆزەی پەرەسەندنیان قۆستوەتەوەو لەبواری ئەو زانستانەدا بەكاری دەهێنن تا بڵێن هیچ شتێكی جێگیرو چەسپاو نیە‌و هەموو شتێك لە بارێكەوە دەگۆڕێت بۆ بارێكی تر، ئەمەش بۆ ئایین و ئەخلاق بەكاردەهێنن، ئەمەش بیردۆزەیەكی ژەهراویە سەر بە بیری صەهیۆنی كە ئامانجی دارماندنی بەهاكانی مرۆڤ و ژیارەكانە بە ئامانجی دەسترۆییان بەسەر جیهاندا.   بیری ئیسلامی بەرامبەر بە بیردۆزەی ماددی هەڵوێستێكی روونی هەیە و بڕیاری ئەوە دەدات مرۆڤ پێكهاتووە لە جەستە و دەروون و جەستە و رۆح، جەستە لە جیهانی ماددەدا چونكە تایبەتمەندی ناسراوی جەستەی هەیە، سەبارەت بە نەفس یان رۆح لە جیهانێكی تردایە تایبەتمەندی جیاواز لە ماددە، ئیسلام لە كرۆكدا دوانەیە و دان دەنێت بە بوونی خوا و بوونی جیهان، بوونی دنیا و بوونی رۆژی دوایی، بوونی رۆح و جەستە، دەروون و جەستە، بانگەواز دەكات رووبكەیتە دنیا و ژیاری مرۆیی بنیاد بنێیت، هەموو ئەمانە لە پێناو بنیادنانی كۆمەڵگەی خواپەرستیدا.   لە بواری دارماندنی رۆشنبیری ئیسلامیدا لێكدانەوەی ماددی بۆ مێژوو دێت كە لە بنەڕەتدا بەرهەمی فەلسەفەی ماددیە، لێكدانەوەی ماددی بۆ مێژوو هەوڵ دەدات وا نیشانی خەڵك بدات سەركەوتنی مەبدەئی رووەو سەركوتن لە پێناوە ماددیەكان رێ دەبڕێ، تەنها پێناوە ماددیەكان بنەڕەتی گۆڕانە كۆمەڵایەتی‌و مرۆییەكانن، هێزە ماددیەكان خاوەن دەسەڵاتی باڵای هەموو چالاكی مرۆڤن، دوای ئەوەی ناوك داڕما هەنگاوێ‌ پاشەكشەی كرد، زانست دەریخست لە پشت ئەم جیهانە ماددیە هەستپێكراوەوە جیهانێكی تر هەیە، ئەوەش دەزانێت لێرەدا لەپشت شتە دیارەكاندا راستیەكی شاراوە هەیە، بوون لە خودی خۆیدا حەقیقەت نیە بەڵكو هەموو ئەو چەمك و واتایانە گەیشتنە ئەو ڕایەی بێگومان لە پشت ئەم بوونەوە هێزێكی باڵای دارێژەر و رێكخەر هەیە كە بوونی داهێناوە‌و سات دوای سات بەڕێوەی دەبات.   ئەرنست رارز فۆرد دەڵێت: بیردۆزەی ماددی داڕما، ئەوەش كە دایڕماند ئەو سەلماندنە بوو كە ناوك لە بڕێ ئەلیكترۆن پێكدێ‌ كە لە دەوری پرۆتۆن دەخولێنەوە لەسەر نیزامێ‌ هاوشێوەی نیزامی هەتاوی، ماددەش ئیتر چەسپاو نیەو دەبێتە وزە و وزەش دەبێتە ماددە، لێرەوە ئەوە دەركەوت كە ئەو بنەڕەتەی مەزهەبە زانستیەكان لەسەدەی نۆزدەدا لەسەری وەستان داڕما و ئێستا زانایان قسەدەكەن لەسەر بوون و مرۆڤ و ژیان و زانستیش چەند مەیدانێكی نوێ ئاشكرا دەكات كە دەگەڕێت بەدوای گیانەكاندا‌و بنەڕەتی ماددە و ئامانجی بوون، مەزهەبەكەی داروین ئەگەرێك بوو نەك راستیەك بێت، هەر بۆیە جێی كەموكورتییە.   ئەوەش دەركەوت كە هەڵەیەكی گەورە هەیە سەبارەت بەكارهێنانی وشەی زانست بۆ رای فەیلەسووفان و ئەگەرەكانی زانایانی سروشت، راستیەكەی وایە بوترێ بیردۆزەكەی داروین قۆرخكاریەكی دڕندانەی ئەنجامدا بۆ دارماندنی بەهاكانی مرۆڤ و چەمكە رۆحیەكان‌و گومان نانەوە لەسەر راستی بوون(خوای گەورە)و سروش و پێغەمبەرایەتی و هتد...، ئامانج لەوەش نانەوەی گیانی ملهوڕی و بێڕەوشتی و كاركردنە سەر چەمكەكانی ئەخلاق و كۆمەڵایەتیە.   چەمك و واتای فەلسەفەی ماددی بە سەختی لە ئاسۆی بیری ئیسلامیدا خرایەڕوو، ئەم رەوتە لەسەر بنەمای هەستپێكراو دامەزرابوو و بڕوای بە جگە لەوە نەبووو بە تەواوەتی بروای نەبوو بە جیهانی غەیب‌و میتافیزیقا، بیردۆزەی ماددی لەسەر ئەو بڕوایە وەستاوە بوون بەوە دەزانێت لەخۆیەوە پێكهاتووەو كۆنە(ئەمەش پێچەوانەی راستی ئایینە دابەزیوەكانە)، مەزهەبی ماددی زانستێكی پوخت نیە، بەڵكو فەلسەفەیەكە كە لەسەر چەند ئەگەرێ وەستاوە كە جێی هەڵەو راستیشن، چونكە پەیوەندی هەیە بە جیهانی هەست پێنەكراوەوە، ئەمەش لایەنێكە كە دیدی ماددی نكووڵی لێ دەكات چونكە ناتوانێت بیخاتە بواری ئەزمون و تاقیكردنەوەوە، لێرەوە نەگونجانی نێوان مەزهەبە ماددیەكان دەبینین، لە راستیدا ناكۆكی نیە لە نێوان ماددەو زانستدا بەڵكو ناكۆكی نێوان ئایین‌و فەلسەفە هەیە.   كاتێ فەلسەفەی ماددی ئەگەری نەبوونی خوا دادەنێت و نكووڵی لە بوونی پێغەمبەران و زیندووبوونەوەو بەهەشت و دۆزەخ دەكات جیاوازە لە گەڵ ئەو زانستەدا كە كاری خۆی سنووردار كردووە لە بازنەی هەستپێكراوەكاندا و لە بواری غەیبیاتدا نچێتە ناكۆكیەوە، لێرەوە بیردۆزەی ماددی لە بواری فەلسەفەدا دادەنرێ نەك لە بواری زانستدا، چونكە هیچ سەنەدێكی ئەزموون یان واقع یان بەڵگە یان پێوانی نەبوو، بەڵكو بیرۆكەیەكی نوێی زیندوو كردوەتەوە كە ملهوڕەكانی سەردەمانی مێژووی كۆن دەیانوت.   چەندین لبیردۆزەی فەلسەفی دەركەوتن لە سەر بنەمای چەند بیردۆزەیەكی زانستی كە خێرا ئەزموون تێیپەراندن‌و هەڵەكانیان دەركەوتن، زانست زۆر هەنگاوی ناو هەوڵی دا ئاسۆكانی بوون ببڕێ و نهێنی ژیان بزانێت بەڵام دواجار پاشەكشەی كرد و پۆزشی هێنایەوەو تەنها دەستی دایە لێكۆڵینەوەی شتە دیارەكان.   بەمەش ئەو بیردۆزەیە نكووڵیدەكات لە كاریگەری هۆكارە رۆحی و هزری و دەروونیەكان، ماركس پَی وایە ماددە راڤەی هەموو شتێكی ناو بوون‌و كۆمەڵگەی مرۆیی دەكات و هۆكاری یەكلاكەرەوەش لە جووڵەی مێژوودا پەیوەندی بەرهەمهێنانە، مێژوو ململانێی نێوان چەندچینێكە كە دەیانەوێ پەیوەندیە كۆنەكان بپارێزن لەگەڵ چەندچینێك كە گۆڕانیان دەوێت، بەمەش مێژوو دەبێتە ململانێی نێوان چینەكان، ئەم دیدە ماددیەی لێكدانەوەی مێژووە لەسەر چەند بنەمایەكی پووچ وەستاوە، لەوانە:بوو دروستكەرێكی نیە و بوون ماددەیە و ئایینەكان ئالوودەبەخشی عەقڵەكانن و پاڵپشتی بنەرەتی نكووڵی خوا و زیندووبوونەوەیە، هەر ماددیگەراییە ژیاری نوێی پیشەسازی داهێناوە.   لەم هێڵە گشتیانەوە ئاستی نەگونجانی گەورەی نێوان چەمك و واتای بیری رۆژئاوایی مەسیحی جولەكەیی(كە كاریگەری زۆرە لە بیردۆزەی لێكدانەوەی ماددی بۆ بەهاكان) بە روونی دەردەكەوێ‌ لەگەڵ چەمك و واتای ئیسلامدا كە هەردوو لایەنی مادی و رۆحی مرۆڤ پێكەوە كۆدەكاتەوە‌و لەسەر بنەمای بروابوون بە خوای دروستكەری بوون‌و بروابوون بە غەیب و سروش و پێغەمبەرایەتیو بەرپرسیارێتی تاكەكەسی و پاداشتی رۆژی دوایی ەستاوە، هەوڵ زۆردرا تا بیردۆزەی روانینی ماددی بۆ مێژوو بەسەر مێژووی ئیسلامیدا پەیڕەو بكرێ تا هەوڵ بدرێ لە بنەرەت و پاڵپشتیەكانی بەتاڵ بكرێ و رووناكی ئەو ئیمانە بكوژێنرێتەوە كە رەگەزی بەرامبەر بە رەگەزی ماددیە و پاڵپشتێكی لێكدانەوەی ئیسلامیە بۆ مێژوو.   هەوڵی زۆر دەدرێت تا وا لێكدانەوە بۆ مێژووی ئیسلامی بكرێ گوایە ململانێی چینایەتی نێوان موسڵمانان یان لەبەر هەژاری و نەداری هەنگاویان ناوە بۆ فتووحات، هەروەها دەركەوت پێناوی ئابووری تاكە پێناوی لێكدانەوەی مێژوو نیە بەڵكو هۆكارێكە لەو چەند هۆكارەی كە هەیە‌و یەكەم‌و گرنگترین هۆكاریش نیە، بەڵكو بە پێچەوانەوە میسالیە ئایینی‌و ئەخلاقیەكان كە لە ئیسلامەوە هەڵدەقوڵێن هۆكاری سەرەكین لە بزاڤی مێژووی ئیسلامیدا، دواتر هۆكاری ئابووری وەك هۆكاری دووەم دێت.   یەكێ لە مەترسیدارترین ئەو گومانانەی كە بانگخوازانی لێكدانەوەی ماددی بۆ مێژوو دەیخەنەڕوو هەوڵدانە بۆ وێناكردنی سەردەمی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) و خەلیفەكانی راشیدین بەوجۆرەی ململانێی نێوان راست‌و چەپەكان بێت، ئەم وێناكردنەووێناكردنەكانی تریش كاریگەرییان هەبوو لە شێواندنی تێگەیشتنی دروست بۆ مێژووی ئیسلامی.   مێژووی ئیسلامی ئەو لێكدانەوە تایبەتەی خۆی هەیە كە جیاوازە لەو لێكدانەوە ماددیەی كە ماركس پێشكەشی دەكات یان ئەو لێكدانەوە ئایینیەش كە توینبی پێشكەشی دەكات‌و شتی بەستووە بە بەرزراگرتنی ژیاری رۆژئاوای مەسیحی، دیارترین چەمك‌و واتای لێكدانەوەی ئیسلامی بۆ مێژوو بریتیە لە یەكخواپەرستی‌و دادپەروەری‌و برایەتی مرۆیی‌و دامەزرانی كۆمەڵگە لەسەر بنەمای ئەخلاق بێ دانانی جیاوازی لە نێوان رەگەز‌و خوێن‌و هەوڵدانە بۆ لەناوبردنی بەخۆدانازین‌و ململانێی رگەزی و خوێنی، هەڵەیەكی لێكدانەوەی ماركسی بۆ مێژووی ئیسلامی دانانی ئەو دووبەرەكیەی راست‌و چەپ بوو كە ئیسلام هەرگیز شتی وای بەخۆوەنەدیوە.   هەڵەیەكی تری لێكدانەوەی ماددی بۆ مێژوو ئەوەیە وا سەیری ئیسلام دەكات كە گوایە قرناغێكی پێشرەوی كۆمەڵایەتی یان ئابووری بووبێت، لەكاتێكدا ئیسلام بانگەوازێكی خواپەرستیە نەك بانگەوازێكی مرۆیی بێت، ئیسلام سیفەتی كۆكاری مرۆیی هەیە، بۆیە هەڵەیە واسەیری پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بكرێت كە نێردراوی ئازادی یان پاڵەوانی پاڵەوانان بووە یان هەر وەسفێكی تری پێبدرێت كە ئیسلام بكاتە بزاڤێكی كۆمەڵایەتی و تەنها هەوڵی رزگاركردنی كۆیلە یان پەیڕەوی دادوەری كۆمەڵایەتی بووبێت، بەڵكو دەبێت وا سەیری پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بكرێ كە نێردراوێكی خوایە و بە سروشی خوایی پاڵپشت كراوە.   هەروەها ئەو نووسینانەی بانگخوازانی رۆژئاواگەری‌و ماركسیەت لەسەر مێژووی ئیسلامی دەینووسن چ لە لێكدانەوەی مێژویی یان باسی ژیانی كەسە گەورەكانی مێژووی ئیسلامدا بێت هەموو ئەو نووسینانەیان هەوڵدانە بۆ كوژاندنەوەی مۆمی باوەڕ، ئەو باوەرشەی كەئیسلام بەدیهێنا، ئەوان دەیانەوێت لێكدانەوەیەكی ماددی یان نەتەوەیی یان عەرەبچێتی بكەن بۆ مێژوو، یان وەك بزاڤێكی رەگەزی باسی بكەن یان ناكۆكی بخەنە نێوان گەلان یان ئەو گیانە ئیسلامیە بشارنەوە كە كاریگەری پەروەردەیی خۆی هەبووە لە دروستكردنی تاكی موسڵمان یان هەوڵ دەدەن جەنگە ئیسلامیەكان داماڵن لەو شنەبا ئیمانیانەی هەیانبوون‌و نكووڵی بكەن لە پاڵپشتی خوا‌و موعجیزەكان، یان دەیانەوێت خۆیان بێئاگا بكەن لە سەركەوتنی كەمینەیەكی موسڵمانان بەسەر زۆرینەی دوژمنانیان بەهۆی ئیمانیان بەخوا‌و فرۆشتنی دڵسۆزانەی گیانیان بە خوای گەورەوە.   هەڵەیەكی تری بانگخوازانی لێكدانەوەی ماددی بۆ مێژوو ئەوەیە هەوڵدەدەن ئەو ناكۆكیە بچووكانەی لە مێژووی ئیسلامیدا هەبون بە زەقی نیشانیان بدەن لەكاتێكدا ئەو وردە ناكۆكیانە لە مێژووی هەموو گەلاندا هەن، هەروەها چاوپۆشی دەكەن لەو بەخششە گەورانەی كە مێژووی ئیسلامی پێشكەشی كردون و گرنگی دەدەن بە مێژووی دەسەڵاتداران‌و خۆ بێئاگا دەكەن لە بنكەی جەماوەری بەرفراوانی باوەڕداری مێژووی ئیسلامی.

بڵاوکراوەکان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics