٢٩ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

شیوەنی سەعدی شیرازی بۆ وێرانبوونی بەغداد لەسەر دەستی تەتەرەكاندا 583ــ 692

سەعدی شیرازی یەكێكە لە گەورە زانایانی فكری ئیسلامی، هەروەها یەكێكیشە لە شاعیرە بەناو بانگەكان، لە هەڵبەستێكی (رائی) درێژدا، كە زیاتر لە(90) بەیتە، باس لە وێرانكردنی بەغداد دەكات لەسەر دەستی تەتارەكاندا لە ساڵی (656)، جگە لە باس باسكردنی لەناوچوونی دەسەڵاتی عەباسی، باسیش لە لەناوچوونی ڕووەگەشەكەی دەكات، باسی لەناوچوونی خەڵكێكی زۆر لە دانیشتوانی دەكات، باس لە بەتاڵانبردنی سامانی زۆری ئەو وڵاتە دەكات، باس لە كۆچكردنی زانایان و ئەدیبانی بەغدا دەكات.Bagdad2

سەعدی شیرازی زانایەكی شەرعناس و صۆفیەكی گەورە بووە، ناوی (مشرف الدین بن مصلح)ە، لەسەر ڕێرەوی شاعیرانی پێش خۆی نازناوی (سەعدی) هەڵبژاردووە، هەروەها نازناوی (مخلص)یشی هەبووە، وەك لە كۆتایی دێرەشعرێكدا دەركەوتووە، هەروەها وتراوە لە كۆتایی ژیانیدا لای (الملك الصالح أبی بكر سعد بن زنكی) حاكمی شیراز ژیانی بەسەر بردووە، ئەو حاكمە سەعدی زۆری خۆش ویستووەو، ئەم ئەو نازناوەی بۆ هەڵبژاردووە، چونكە زۆر ڕێزی گرتووە(1)، بۆیە سەعدی لە یەكێك لە شعرەكانیدا باسی دەكات.

سەعدی شیرازی لە ساڵی (583) كۆچی لەشیراز لە دایك بووە(2)، ئەم سەردەمە شیراز بە(خانەی زانست) بەناوبانگ بووە، ئەمەش لەبەر زۆری خوێندنگەو زانایی بەناوبانگ و ئەدیب و شاعیران، سەعدی سەرەتایی ژیانی دەستی كردووە بە خوێندنی زانستە عەربیەكان، لە پاڵا ئەمەشدا زمانی فارسی و توركی خوێندووە، پاشان سەفەری كردووە بۆ بەغدا بە مەبەستی خوێندنی زیاتر، چووە بۆ خوێندنگەی (النظامیة) لەبەر زیرەكی و بەهێزی لەبەركردنی، سەعدی پەیوەندیەكی بەهێزی لەگەڵ تەسەوف هەبووە، بە تایبەت لە گەڵا (شهاب الدین عمر بن محمد السهرودی) خاوەنی كتێبی (عوارف المعارف) و ڕابەری تەسەوف لە سەدەی حەوتەمی كۆچیدا، كە ئامادەی دەرسەكانی دەبوو، سەعدی زۆر بە وتوێژو بیرۆبۆچونەكانی دڵا خۆش بووە، سوهرەوەردی لە ساڵی 631 ك كۆچی دوایی كردووە.

سەعدی لە تەمەنی(30) سی ساڵیدا گەڕاوەتەوە بۆ شیراز، پاش گەڕانەوەشی بۆ شیراز كۆمەڵێ‌ گەشتی تری كردووە، لەوانە سەردانی شامی كردووە، سەعدی شیرازی چەند جارێك حەجی ماڵی خوای كردووە، لە یەكێك لە گەشتەكانیدا لە نزیك قودسەوە لە لایەن خاچپەرستانەوە دەستگیر دەكرێت، پاشان ئازاد كراوە، هەروەها لە لای ڕۆژهەڵاتیشەوە تا وڵاتی هندستان ڕۆیشتووە، لە كۆتاییدا گەڕاوەتەوە بۆ شیراز وتێیدا نیشتەجێ‌ بووە، لە دەرەوەی شار خانوویەكی بۆ خۆی دروست كردووە بۆ خواپەرستی، جگە لەوەش كردوویەتی بە شوێنی پێشوازی لە گەوەرە پیاوان، سەعدی لە ساڵی 692 كۆچی كۆچی دوای كردووە.

سەعدی شیرازی وەك نوسەرێكی بەتواناو شاعیرێكی بەناوبانگ ناوی دەركرد، بە تایبەت لە غەزەلی صۆفیگەریدا، سەعدی شیرازی بە هەردوو كتێبی (گولستان)و (بوستان) بەناوبانگ بووە، ئەم دوو كتێبە باس لە ڕەوشتی ئیسلامی و پەروەردەی گەنج دەكات، هەروەها ئەم دوو كتێبە بۆ چەند زمان وەرگێردراون، ئەمەو جگە لەم دوو كتێبە چەند دیوانە شعرێكی هەیە، هەموویان لە كتێبێكدا كۆكراوەنەتەوە بەناوی (كلیات سعدی)، كە شیعرە عەرەبی و فارسیەكانی لە خۆ گرتووە.

كاتێ‌ دەوڵەتی عەباسی تووشی لە ناوچوون بوو، كە بووە هۆی كوشتنی خەلیفە(المستعصم بالله) و كوڕەكانی ،شاعیرانی خاوەن هەڵوێست دەنگی ناڕەزاییان بەرزكردەوە، لە پێناو پاراستنی ئایین و نامووس و نیشتمانی موسڵمانان دوای ڕژانی خوێنێكی زۆر، هەروەها وێرانكردنی كۆشك و تەلارو مزگەوت، تاڵانكردنی كتێبخانەكان و سوتاندنی توراسی موسڵمانان(3)

بێگومان ئەو دەنگە دلێرانەی، كە زۆرترین ناوبانگیان هەبوو لەم بارەیەوە بریتی بوون لە تقی الدین إسماعیل بن أبی الیسر(ت 672هـ) وشمس الدین محمد بن أحمد الكوفی(ت 675هـ) ومشرف الدین سعدی الشیرازی(ت 692هـ) چونكە ئەم شاعیرانە لەو سەردەمەدا ژیاون و ناخۆشی زۆریان بینووە، دەكرێ‌ شعرەكانیان بكرێنە بەڵگەنامەی گرنگی مێژوویی بۆ ئەم سەردەمە، چونكە وێنەن بۆ كارەساتەكە، وێنگرن بۆ ئەم شكستە، ڕوونكەرەوەن بۆ ئەم ناخۆشیە، هەروەها دەكرێ‌ حاڵەتی ناخۆشی و دڵەڕاوكێ‌ و نەبوونی سەرەوەت و سامانی ئەو كاتە لە ڕێگای ئەم شعرانەوە ببینین.

ئەم ناخۆشیانە كاریگەری زۆریان لە سەر دەروونی سەعدی شیرازی هەبوو، هەروەها ئەم كارەساتە هەست وغیرەتی سەعدی شیرازی زۆر جوڵاندووە، بەوە كارەساتەی كە بەسەر موسڵمانانی بەغدای ناوەندی مەدەنیەت و شارستانیەت هاتووە، ئەو شارەی سەعدی ساڵانێكی زۆر وەك فێرخوازێكی زانست و زانیاری تێیدا تەمەنی لاوی بەسەر بردووە، كە چرایەكی درەوشاوە بووە بۆ زۆرێك لە ڕۆڵەكانی وڵاتانی تر، بەتایبەت بۆ زانایان و ئەدیبان و پیاوانی تەصەوف، چونكە بەغداد بەشێكی نەبڕاوەی ژیانی ڕۆشنبیری دەوڵەتی ئیسلامی بوو.

دوای ئەو كارەساتەی بەسەر بەغدادا هاتووە، سەعدی بێدەنگ نەبووە، بەڵكو ئەم كارەساتە بووەتە پاڵنەرێك بۆ هۆنینەوەی قەسیدەیەك، تێیدا دڵتەنگی خۆی دەخاتە ڕوو بۆ خەڵكی ئەو شارستانیەتە گەورە ئیسلامییە، كە پێشینە چاكەكان و ئەقڵە ڕۆشنگەرەكان بنیادیان نابوو، ئەگەر بەوردی سەیری قەسیدە ڕائیكەی سەعدی بكەین، دەبین وەك خەنسا فرێسك دەڕژێنێ‌ بۆ براكەی.

خەنسا دەڵێت:

أعينيَّ هلاَّ تبكيانِ على صخر                           بدمع حثيث لا بكيء ولا نزر(4)

 

هەروەها سەعدی شیرازیش لە دەسپێكی قەسیدە ڕائیكەیدا دەڵێت:(5)

حبست بجفني المدامع لا تجري               فلما طغى الماء إستصال على السّكِرِ

 

سەعدی شیرازی دوای ئەوەی هەواڵی كارەساتی بەغدادی ــ پایتەخی دەوڵەتی عەباسی- ڕەمزی عزەت و ڕێز-ی بیستووە، ویستویەتی نەهێڵێت فرمێسكەكانی بێنە خوارەوە، بەڵام فرمێسكەكانی وەك ئاو لە تاڤگە هاتۆتە خوارەوە، بۆ ئەمەش ئایەتی: [إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ] لە قورئان ئیقتباس دەكات ،دەبینین سەعدی شیرازی خۆزگە بۆ شنەبای ژیانی ڕابردوو دەخوازێت، كە سەردەمی زێڕینی دەوڵەتی عەباسی بووە، كە چی ئێستا ئەو دەسەڵاتە لە گۆڕدایەو ناتوانێ‌ لە دەست ستەمكاران دەرباز ببێت، ناتوانێ‌ گوێی لە ئاهوناڵەی ستەملێكراوان بێت، گوێی لە دادوفیغانی ژێردەستان بێت، كەواتە مانەوەی یەكێكی وەك سەعدی لە ژێر حوكمی دەسەڵاتێك ویژدانی نەبێت، دەبێت چ خۆشی و بەهایەكی هەبێت؟ نەك ئەوە بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەو ژیانە ژێردەستی و لەناوچوونە.

سەعدی لە دێرە شیعرێكی تردا دەڵێت:

نسيم صبا بغداد بعد خرابها               تمنيت لو كانت تمر على قبري

ولأن هلاك النفس عند أولي النهى                  أحب لهم من عيش منقبض الصدر

 

سەعدی لەبەر ئەو ئازاروناخۆشیەی بەسەر بەغدادا هات نەیتوانی بچێت بۆ لای دكتۆر بۆ ئەوەی ئازارەكەی كەم بكاتەوە، چونكە ئازاری سەعدی ئازارێكی جەستەی نەبوو، بەڵكو شوێنەواری قووڵی ئەو كارەساتە بوو لە دەروونیدا، كە بووە هۆی لەناوچوونی بەغدا.

زجرت طبيباً جس نبضي مداويا                إليك فما شكواي من مرض يبري

لزمت إصطبارا حيث كنت مفارقا                     وهذا فراق لا يعالج بالصبر

 

سەعدی درێژە بە سروشتی كارەساتەكە دەدات، كە خەڵكانێكی بێدەسەڵات تووشی ستەملێكردن و دوژمندارێتی بوونەو، بوون بە خەڵكانێكی سەرخۆش، بەڵام سەرخۆش نەبوونە، بەڵكو تووشی سزاو كوشتن و دیلی بوونەو ژیانی تایبەتی خۆیان لە دەستداوە.

تَسائلُني عَمَا جَرى يومَ حَصرهم            وَذَلِكَ مما ليس يدخل في الحصر

أدبرت كؤوس الموت حتى كأنه              رؤوس الأسارى ترجحن من السكر

 

هەروەها سەعدی ئەوەشی لە بیر نەكردووە، كە بەسەر گەورە پیاوان و فێرگەی زانستی (المستنصریە) هاتووە، كە ڕۆژگارێك لەم فێرگەیە قوتابی بوو بۆ وەرگرتنی زانست و زانیاری، مردن لای سەعدی زۆر ئاسانترە لە كردەوە خراپەكانی شەڕانگێزان، كە سزای خەڵكیان دەدا، هەروەها دوژمندارێتی باشترین خەڵكی خوایان دەكرد، بە تایبەت زانایان تێیدا تووشی بێڕیزی بوون و قەڵەمەكانیان ڕاوەستا لە نووسین لە ترسی خەڵكی دڵڕەق و دڵڕەش

بكت جُدُرالمصتنصرية نُدبة             على العلماء الراسخين ذوي الحجر(6)

نوائب دهر ليتني مِتُ قبلها            ولم أَّر عدوان السفيه على الحبر(7)

محابر تبكي عبدهم بسوادها             وبعض قلوب الناس أحلك من حِبرِ

 

بەڕاستی ئەو كارەساتەی بەسەر بەغدادا هات، هەموو لاشەی سەعدی ڕاچڵەكاند، لەبەر ئەمەشە سەعدی خۆی بە خەنسائی شاعیر دەشوبهێنێت، كاتێك شوێن لاشەی صەخری برای كەوتبوو، كە بەناهەق كوژرا بوو، كە دەگریا فرمێسكەكانی بێوەستان دەهاتنە خوارەوە و نەیدەتوانی ئارام لەسەر كوشتنی براكەی بگرێت، بۆیە دەیگوت:

مررت بِصُمِّ الراسيات أجوبها              كخنساء من فرط البكاء على صخر

أيا صحي بالصبر دعني وزفرتي            أموضع صبر والكُبُودُ على الجَمرِ؟

 

سەعدی لەم دێڕە شیعرەدا باس لەوە دەكات دوو خواناس بە شوێنی نیشتەجێبونیدا ڕۆیشتن، سەعدی ڕاوەستاو چاوەڕوانی ئەوەی كرد بزانێت هەواڵی بەغدا چییە، تا بزانێت ئەو لاشانەی بەناو ڕووباری دیجلە بەرەو باشوور ئاو دەیبردن چیان بەسەر هاتووە، لێرە سەعدی ئاماژە بەوە دەكات ئاگری ئاژاوەو ناكۆكی بەرەو شاری واست ڕۆیشت، لەم بارەوە دەڵێت:

وقفتُ بعبادان أرقبُ دجلةً(8)                  كمِثلِ دمٍ قانٍ يسيل إلى البحر

وفائض دمعي في مصيبة                 واسط يزيد على مد البحيرة والجزر

 

ئەو گورزەی بەغدای هەژاند گورزێكی گەورە بوو، ئەو هێرشەی كرایە سەر ئەو شارە كاریگەریی گەورەی هەبوو لەسەر ئەم، هیچ توانای تەحەمولكردن و ئارامگرتنی نەبوو لەسەری هەرچەند بەهێز بوایە، لێرەوە ئەوە دێتە پێش دڵی شكاوی دوای ئامادەنەبوونی خۆشەویستی، یا لەدەستدانیان، سەعدی دەڵێت: ئەگەر كۆشكی مەلیك دیاری بكرێت، واتە بەغدا بگەڕێتەوە بۆ حاڵەتی پێشوو چ لە ڕووی بیناو دانیشتوانەوە، چ لە ڕووی لادنی ئەو غوبارەی نیشتووەتە سەر ڕووی ئەو كەسانەی دەربازبوونە، تۆ بڵێی بكرێت بەنی عەباس ببینین، ئەو دەسەڵاتەی كە دونیایان پڕكردبوو لە شانازی و سەربەرزی و پیاوەتی، تۆ بڵێی ئەوان جارێكی تر بگەڕێنەوە بۆ هەڵوێستی خۆیان لە حوكم و بەڕێوەبردنی كاروباری وڵات و خەڵك، وەڵامەكەی لا سەعدی نەخێرە، چونكە عەباسیەكان ون بوون و لەبەرچاوان نەماوون، باسكردنیان لە دانیشتنەكان هەواڵێكی پڕئازارە، هەركەسێ‌ گوێی لێ بێت ئازار ئەكێشێ‌ و فرمێسك لە چاوانی دەڕژێت، بۆ ئەمەش شاعیر بەڵگە بە فەرمودەیەكی پێغەمبەر (صلی الله علیە وسلم) دێنێتەوە: ((بَدَأَ الإِسْلاَمُ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ كَمَا بَدَأَ غَرِيبًا فَطُوبَى لِلْغُرَبَاء ))(9)

شاعیر لە دێرە شیعرێكی تردا دەڵێت:

ولا تسألني كيف قلبك والنوى             جراحة صدري لاتبين بالسبر

وهب أن دار الملك ترجع عامرا               ويُغسل وجه العالمين من العفر(10)

فأين بنوا العباس مُفتخر الورى              ذوو الخُلُق المرضى والغُرَرِ الزَّهْرِ

غداً سَمَراً بين الأنام حديثهم                   وذاسمر يدمي المسامع كالسمرٍ(11)

وفي الخبر المروي دين محمد                        يعود غريبا مثل مبتدأ الأمر

أأغرب من هذا يعود كما بدا                       وسبي ديار السلم في البلد الكفر.

.

سەعدی شیرازی لەم دێرە شیعرەیدا تووشی بێهێوایی بووە لەمەڕ ئەو خراپەكارییەی، كە بەدەستی ستەمكاران و قینلەدڵان تووشی بەغدا بووە، بۆیە شاعیر ئاواتەخوازە ڕووباری دیجلە وشك ببێت و ئاوی پێدا نەڕوات، بۆ ئەوەی ئەغیارەكان نەتوانن باخچەكانیان ئاوبدەن، ئاواتەخوازە درەختەكانیان لە ڕەگەوە وشك ببن و سوودیان لێ‌ نەبینن، شاعیر مەغۆلەكانی بە بۆق شوبهاندووە.

فلا إنحدرت بعد الخلائف دجلة              وحافاتها لا أعشبت وَرَق الخُضرِ

ضفادع حول الماء تلعب فرحة                   أصبر على هذا ويونس في القعر

 

لێرەدا سەعدی شیرازی غەم و ناسۆری خۆی دەردەبڕێ‌ و دەڵێ‌: وتاردان چ سودێكی هەیە دوای خەلیفە (مستعصم بالله) ، كاتێ‌ لەسەر میمبەر باسی نەكرێت و دوعای بۆ نەكرێت، كاتێ‌ باس لە ناوی دەكرا ئەو ناوهێنانەی بەڵگە بوو لەسەر بوون و بەهێزی و مانی ئوممەت، هەروەها بەڵگە بوو لە سەر پاراستنی ڕێزو كەرامەتی ئەم ئوممەتە، بۆیە دەبینین دوعا بۆ ئەم خەلیفە دەكات و بە شەهید ناوی دەبات و داوای فیردەوسی ئەعلای بۆ دەكات لە خوای گەورە.

أياأحمد المعصوم لست بخاسر                   وروحك والفردوس عسر مع اليسر(12)

وجنات عدن خففت بمكاره                       فلابد من شوك على فَنَنِ البسر(13)

تهنأ بطيب العيش في مقعد الرضا                ودع جيف الدنيا لطائنة النسر

سەعدی لەم دێرە شیعرانەیدا، ئاماژە بۆ گشت ئەو شەهیدانە دەكات، كە خوێنیان بە ناحەق و ستەم ڕژاوە، بێئەوەی هیچ تاوانێكیان كردبێت، تاڵاوی مردنیان كرا بەگەرووداو لە ژێر ستەم و ناداپەروەریدا گیانیان یەكەیەكە سپاردووە، بەڵام پاداشتیان لای پەروەردگارە، هەروەك خوای گەورە دەفەرموێت[وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ] هەروەها لە شوێنێكی تر دەفەرموێت: [وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ] كەواتە ئەگەرچی ئەوان دونیایان بەجێهێشت بەڵام بە دڵنیاییەوە لەو دونیا بە بەردەوامی ژیان دەگوزەرێنن بە ئارامی.

تحية مشتاق وألف ترحم           على الشهداء الطاهرين من الوزر

هنيئاً لهم كأس المنية مترعا                  وما فيه عند الله من عظم الأجر

فلا تحسب الله مخلف وعده               بأن لهم دار الكرامة والبشر

سەعدی شەرحی حاڵی خۆی دەكات، كە حاڵێكی ناجێگێرە لەو ڕۆژەوەی بەغدای پایتەخت كەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی داگیركاری، وەك ئەو كەسە وایە لە" منی"دا بێت لەكاتی حەجداو لەبەر زۆری پاڵەپەستۆ هەڵبێیت، سەعدی لێرەدا بەتایبەت باسی ئەو كچانەی كردووە كە شوویان نەكردوەو لە ماڵی خۆیاندا بوون، بە ئارامی، هیچ كەسێك بە خراپە دەستی بۆ درێژ نەكردوون و، ئەبینێ‌ كەسێك بانگ دەكات ئای لەم ڕۆژە ناخۆشە: هاوار بۆ پیاوەتی، هاوار بۆ دەربازبوون، بەڵام هیچ كەسێك نیە وەڵام بداتەوەو دەربازیان بكات، یان سەریان بخات، حاڵی هەر یەك لەوانە حاڵی چۆلەكەیەكی داماوە لە ژێر چڕنوكی پەپوویەكدا، كە لەتوپەتی ئەكات و ئەیخوات، هیچ شتێك نیە دەربازی بكات لە مردن، پاشان دەگەڕێتەوە سەر باسی ئەو كەسانە، كە داماون و بێكەسانە ڕادەكێشرێن بۆ ژێر چەقۆی مردن، هەروەك ئاسكێكی لاواز لە نێوان چڕنوكی گیانلەبەرە دڕەندەكان ڕادەكێشرێ‌، سەعدی مەبەستی پێی ئافرەتە داوێنپاكەكانە، كە بەزۆر پەلكێشدەكران بۆ ئەوەی ڕوویان دەربخەن، وەك كۆیلەی ژێردەستی ستەمكارانی خاوەندەسەڵات بن.

وعليهم سلام الله في كل ليلة      بمقتلة الزورا إلى مطلع الفجر(14)

لعمرك لو عاينت ليلة نفرهم               كأن العذارى في الدجى شهب تسري

ومستصخ يا للمروءة فانصروا           ومن ينصر العصفور بين يدي صقر؟

يساقون سوق المعز في كبد الفلا                 عزائز قوم لم يُعَوَّدنَ بالزجر

جلبن سبايا سافرات وجوهها           كواعب لم يبرزن من خلل الخدر

سەعدی مەترسی ئەوەی هەیە، كە ئاگری ئاشوب درێژە بكێشێت بۆ ولاتانی تری موسڵمانان، ئەوانیش وەك بەغداو خەڵكەكەی تووشی كوشتن و چەوسانەوەو دەربەدەری ببن، كەنەتوانن تەحەمولی بكەن.

عذوا بعفوالله من نار فتنة                   تأجج من قطر البلاد إلى قُطر

كأن شياطين القيود تفلتت         فسال على بغداد عَينٌ من القطر(15)

إلام تصارف الزمان وجوره                   تكلفنا ما لا نطيق من الإصر(16)

سەعدی شیرازی پێوایە ژیان هەمووی ناخۆشی و ماندووبوونە، عاقڵا ئەو كەسەیە لە كاتی ناخۆشیدا وشیار بێت، هەروەها پەندیشیان لێوەربگرێت، هەروەها بێئومێد نەبێت، لەوەی ماڵی دونیایی بە تاڵان براوە، چونكە ماڵ شتێكە لە خۆی جیاوازە، ئەگەر خۆی هەڵگری كردەوەی چاك و توێشوی پاك بێت، كە ڕەزامەندی پەروەردگارو لێخۆشبوونی تێدایە:

إذا كان للإنسان عند خطوبه                   ويزول الغنى، طوبى لمملكة الفقر

ألا إنما الأيام ترجع بالعطا                ولم تكس إلا بعد كسوتها تعرى

وراءك يا مغرور خنجر فاتك               وأنت متأط لا تفق ولا تدري(17)

كناقة أهل البدو ظلت حمولة                   إذا لم تطق حملاً تساق إلى العقر

وسائر ملك يقتفه زواله                  سوى ملكوت القائم الصَّمد الوتر

إذا شمت الواشي بموتي فقل له                  رويدك ما عاش إمرؤ أبد الدهر

ومالك مفتاح الكنوز جميعا                      لدى الموت لم تخرج يداه سوى صفر

شێخی سەعدی درێژە بە قسەكانی دەدات، بە شێوازی بانگخوازێكی لەسەرخۆ ڕێگای دونیایان بۆ ڕوون دەكاتەوە، باس لە جوانی و خۆشیەكانی دونیایان بۆ دەكات، هەروەها باس لە هەوڵەكانی پشت دونیاو خۆشیەكانیان بۆ دەكا، پاشان باس لە دەرچوون لە دونیا دەكات بە بێویستی خۆی ویستێك بە لەسەرخۆی و بەدەستی بەتاڵا ئەیباتەوە، سەعدی لێرە دەیچوێنی بە ئافرەتێكی جوان دەستەكانی نەرم وناسك، ئەوەش كینایەتە لە كرانەوە بە سەر خێروچاكەدا، دوایی سەعدی باس لە چڕنوكی برینداركەر ئەكات، كە ئەوەش كینایەتە لە خراپەو ئازاری ناوەوە.

وجارية الدنيا نعومة كفها          محببة لكنها كلب الظفر

 

دونیا شوێنی ماوەنەوە جێگیری و شوێنی خۆ بەگەورەزانین نیە، بەڵكو دونیا شوێنی ملكەچی و لە ناوچوونە، سەركەوتوو لە دونیا ئەو كەسەیە، كە كردەوەی چاك بكات و پاداشتی گەورە بەدەستبهێنێت.

ولو كان ذومال من الموت فالقا       لكان جديرا بالتعاظم والكبر(18)

ربحت الهدى إلى كنت عامل صالح        وإن لم تكن والعصر إنك في خسر(19)

 

سەعدی باس لەو كەسانە دەكات، كە بە كۆكردنەوەی دونیاو هەڵگرتنی ماڵەوە شانازی دەكەن، شانازیكردن بە ماڵا زۆری بێئەوەی لەو ماڵە ببەخشێت بۆ خۆی و ماڵ و منداڵی و هەژاران و ئەوانەی كە بریسێتی ماندووی كردوون و هەژاری بێخەوی كردوون و دەستی داخستون و توێشووی كەمكردوون.

أمدخر الدنيا وتاركها أسىً                لدارغد إن كان لا بد من ذخر

على المرء عار كثرة المال بعده            وإنك يا مغرور تجمع للفخر

سەعدی داوا لە پەروەردگاری دەكات لە تاوانەكانی خۆش ببێت و ڕەحمی پێ‌ بكات، هەروەهای ئارامی پێ‌ ببەخشێ‌ لە سەر تاڵی ژیان و ناخۆشیەكانی، هەروەها دەربازی بكات لە خراپەی ئەو كەسانەی هیچ ڕەحمێكیان لە دڵدا نییە، هەموغەمیان تەنها خۆشی دونیایە.

عفاالله عنا ما مضى من جريمة                 ومَنَّ علينا بالجميل من الصبر

 

بەم جۆرە بەغدا برینێكی وا لە دڵی سەعدیدا دروست ئەكات ساڕێژبوونی نییە، بەغدایەك خانوەكانی ئەكرێنە كەلاوەو ڕۆڵەكانی ئەكوژرێن، بۆیە سەعدی بە دڵی غەمبارەوە ئەو قەسیدەی بە زمانی عەرەبی هۆنیتەوە بۆ ئەوەی بگاتە گوێی زۆرترین ژمارەی ئەوكەسانەی بەو زمانە دەدوێن، كە بزانن سەعدی شیرازی بەشداری لە ناخۆشی برا موسڵمانەكانیدا بكات لەم ناخۆشیەی تووشیان بووە، كارەساتێك پایتەختی دەوڵەتی وێران كردووە.

جرت عبراتي فوق خدي كآبة                     فأنشأت هذا في قضية ما يجري

ولو سبقتني سادة جل قدرهم                      وما حسنت مني مجاوزة القدر

_______________________________________

1. سعدي الشيرازي، أشعاره العربية. تحقيق. د. جعفر مؤيد شيرازي. المؤسسةالعربية للدراسات والنشر: بيروت: 1980/ ص58

2. الأعلام الخمسة للشعر الإسلامي: ترجمة حسن الأعظمي والصاوي على شعلان. مؤسسة عزالدين للطبع والنشر. بيروت: 1982، ص 229.

3. ينظر: بحثنا (من آثار الغزو التتري في الأدب العربي) مجلة آداب الرافدين، العدد/12 لسنة 1980.

4. ديوان الخنساء: دار الأندلس بيروت د.ت، ص54 بكيءٍ: كثير.

5. سعدي الشيرازي: أشعاره العربيةص31، السّكِر: بكسر السين، السد.

6. الحِجر: بالكسر، والعقل واللب، وفي القرآن الكريم [هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ] سورة الفجر الاية: 5

7. الحَبر: الرجل العالم.

8. وفي رواية: أسكب دمعة

9. النهاية في غريب الحديث: إبن الأثير. المطبعة الخيرية مصر: 3/171.

10. العفر: التراب

11. السمر: بفتح السين وسكون الميم شد الشيء بالمسمار.

12. متأثر بفوله تعالى: [سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا]

13. البسر: التمر.

14. من قوله تعالى: [سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ] القدر الآية5

15. القطر: بالكسر، النحاس الذائب في القرآن الكريم[وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ]

16. الإصر: الثقل.

17. متأط: صائح:

18. من البيت أثر من قوله تعالى[يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ] الهمزة الآية5

19. من البيت أثر من قوله تعالى[إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ] العصر: الآية1

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics