٢٩ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

جیهانگیریو تێڕوانینی ئیسلام بۆ جیهان

تیۆری (جیهانگیری)، لە بازنەیەكی فراواندا خرایە ڕوو، بۆچون زۆربوون لەبارەی ئەم چەمكە، شتێكی ئاشكرایە لەخودی ناوەكە تەبەنای جۆرێك لەیەكبون و هاوێنەی دەكات، تا هاوشێوەی ژیان لە نێوان ئەو مرۆڤانەی لەسەر گۆی زەوی ژیان بەسەردەبەن وەك یەك بێت، ئەو سیاسەتەی دوای جیهانگیری دەكات دەبێت سیاسەتێكی جیهانی بێت، جۆراوجۆری، تایبەتمەندی جیاواز هەبێت لەنێوان نەوەكلتورو ڕۆشنبیریان، چونكە ژیانی مرۆڤ لە سەرزەوی فرەلایەنە شتێكی پێویستە

Jehangiri ئەو لێكۆڵینەوانەی لە بارەی (جیهانگیری) یەوە دەكرێت لە ڕوی فكری، رۆشنبیری، كۆمەڵایەتی، ئابوری، یاسایی بێت، لە بەرامبەر ئەم خستنەڕوە فرەلایەنە بۆئەم تیۆرە، پێویستە هەڵوێستی ئیسلامی بۆ بخەینە ڕوو وەك هەردیاردەیەكی نوێ، كە روودەدات، لە ژیانیبی موسلمانان لە ئیسلامدا بیروباوەڕو بنەمای مەزهەبی ئیسلام پێك دەهێنن.

لە (جیهانگیری) دەكرێ بەراوردیان بكەین بە تیۆرەكانی تر، قورئانی پیرۆز پەیامیكە بۆگشت مرۆڤ، پەیامێكی جیهانیە بۆ هەمو ڕەگەزو نەتەوەیەك، كە لە سەرگۆی زەویدەژین لەم بارەوە خوای گەورە لەبارەی پێغەمبەرەو دەفەرموێت: [وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ]بەپێێ‌ ئەم ئایەتە ئیسلام پەیامێكە بۆ گشت مرۆڤایەتی، لە ئایەتێكی تر دەفەرموێت: [تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا] لەئایەتێكی تردا دەفەموێت: [إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ] موسلملنان هەوڵیان داوە پەیامی ئیسلامی بگەیەنە گشت مرۆڤێك لەهەمو شوێنێكی جیهان، لەناو فارس، هیند، سین، تورك، ئەوروپی، ئەمریكی، جیهانیش پەیامی لەسەربنەمایەكی سەرەگی بریاری خۆی داوە ئەویش ئەوەیە گشت گەل و هۆزێك دەگەرێنێتەوە بۆیەك دایك و باووك خوای گەورە دەفەرموێت: [يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ] وەلەئایەتێكی تردا دەفەرموێ [يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا] لەئیسلامدا لە نیوان نەتەوە كانی زەوی پەیوەندی خۆشەویستی هەیە، چونكە لەیەك دایك و باوكن، لەئسلام یەك پەیام هەیە ئەویش بریتیە لەباور بەخواو هاوبەسش بریارنەدان بۆی ، بەندایەتی خەڵك بۆ خۆبە تەنها پێغەمبەران لەئادەم تا پێغەمبەر محمد بانگەوازی مرۆڤایەتیان كرد پەیامێكی دیاری كراو: خوای گەورەدەفەرموێت: [شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ] ئەگەر سەیری ئەم ئایەتانە و ژیانی پێغەمبەر بكەین لە قۆناغەكانی بانگەوازی دا، دەبینین سەرەتا لە كەسە نزیكەكانی دەستی پێكردوە، دوای شاری (مكە)، داوای ئینجا خەڵكی لە مەدینەوە هاتووە بۆلای فێری ئیسلامی كردون، پاشان كۆچكردنی بۆ شاری (مەدینە) گرنترین كار لە مەدینە سەرەتا كردویەتی دروستكردنی برایەتی بووە، دوای ئەم ڕێكەوتنامە بووە لەگەل هۆزەكانی جولەكە لە شاری (مەدینە) بەوەی لە شوێنی خۆیان بمێنەوە لەسەر ئاینی خۆیان كەس دەست درێژیان نەكاتە سەر و دەست درێژی نەكەنە سەر كەس، ئەم ڕێتنامە بەردەوام بوو تا جولەكەكان خیانەتیان لە ڕێكەوتن نامە كرد.

ئیسلام ئەم پەیامە ئاسمانیە جیهانیە بۆگشت مرۆڤ لە هەمو شوێن و جێگایەك، بەبیرو باوەرو، دەستورو بەهائا خلاقیەكان دەستە بەری دەكات لە دونیا و دوا رۆژ ئازیادیان دەكات لە بت پەرستی، هەندێ بەهای ڕەهاهەیە ناگۆڕێ‌ لە سەردەمێك بۆسەردمێك، لەشوێنێك بۆ شوێنێك، لە نەتەوەیەك بۆنەتەوەیەك، كە بەهایەكی جیهانیە لە سەرووی هەموویانەوە بەهای (دادپەروەری) لەبەر ئەمە شە ئەو یاسایانەی بە دادپەروەری وەسف دەكرێت مرۆڤ پێ‌ ی ڕازییە و ڕێزی دەگرێت لە هەموو سەردەمێك، دادپەروەری بنەمایەكی ئەخلاقییە لە یاسای نێو دەوڵەتی، بەهای ڕەها مەزهەبە فەسەفیە جۆراوجۆرەهاو چەرخەكان چەسپاندویانە، گرنترینیان نیكۆلای ماتمن، ماكس شیلر و مامۆستاكەیان هرسلم.

جەستەی مرۆڤایەتی لە ڕووی پێك هاتەی بایەلۆژی یەكە، لەبەر ئەمەشە پزیشكی مرۆڤ گشتیە، زانستی پزیشكی، دەرمانسازی، زانستی پزیشكی تایبەت نیە بەگەلێك و یەكێكی تر لێی بێ‌ بەش بێت، بەڵكو لێك وەرگرتنی زۆر هەیە لە نێوان نەتەوەكانی گۆی زەوی، دەربارەی زانستی فیزیاو كمیاش و زانستی پزیشكی وایە، چونكە سروشتی مادە یەكە، بە هەمان شێوەش پیشەسازیش بنیات نراوە لە زانستی مادی جیهانی.

ئەمانە ڕەهەندەكانی (جیهانگیری) ین كەس ناتوانێ‌ ئینكاریان بكات، یان ڕەخنەیان لێ‌ بگرێت ، ئەمە لە تێڕوانینی ئیسلامی حەقیقەتی عەقیدەی و ئەخلاقی و یاسایی و بایەلۆژی و سروشتی یە.

ئەو ئایەتەی سوڕەتی حجرات لە پێشەوە هێنامان بەڵگەیە لەسەر بوونی فرەی لە نێوان یەكێتی، ئەسڵی مرۆڤ لە یەك باوكە، بەڵام خوای گەورە مرۆڤایەتی كردوە بە چەند نەتەوەو هۆزێكی لێك جیاواز لەم نەتەوەو هۆزانە: ڕەش، زەرد، سپی هەیە بۆ ئەوەی یەكتر بناسن، نەك بۆ ئەوەی هەندێك خۆی بەگەورە بزانێت لەسەر هەندێكیان، ئیسلام واجبی كردوە لە سەر موسڵمانان بانگەوازی خەڵك بكات لە هەموو ڕەگەزێك، لەم بارەیەوە قورئانی پیرۆز ئاگاداریان دەكاتەوە، كە مرۆڤەكان یەك نەتەوە نین، بەردەوام هەندێكیان كافرن، هەندێكیان موسڵمان، خوای گەورە دەفەرموێت: [وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلكِن يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء] لەئایەتێكی تردا دەفەموێت: [وَلَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فَضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ] لێرەوە ئەوەمان بۆ ڕون دەبێتەوە، سیتەمی ئیسلامی جیاوازەهەیە، موسڵمانان بە دڵنیایەوە دەزانن ئیسلام گشت مرۆڤایەتی ناگرێتەوە، بەڵكو هەندێكیان باوەڕ بەئیسلام ناهێنن ئەمەش ویستی خوای گەورەیە، مێژووی ‌وئیسلامی ئەم ڕاستیەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە، كاتێ‌ موسڵمانان سەكردایەتی ئیسلامیان دەكرد تا نزیك شورای صین لە (نانس) بە دووری ١٠٠ كیلۆمەتر لە پاریس گەورەرترین هێزیان پێك هێنها لە جیهان لەم زەمانە، لە بەرئەمە ئاینەكانی وەك جولەكە، مەسیحی وئاینەكانی تر بە فرەیی لەناو دەوڵەتە موسڵمانەكان مانەوەو دەیان توانی پەیڕەوی ئاینی خۆیان بكەن بە ئازادی .

ئەم چەمكە بۆ جیهانگیری نوێ‌ نیە، هەندێ‌ ڕەهەندی هاوبەش هەیە لەنێوان مرۆڤ، بە یەخستنی هەندێ‌ لە فكرەكان و سیستمە یاسایەكان شتێكی نوێ‌ نیە، ئاشكرایە مەسیحیەت لە ڕۆژهەلاتەوە بۆ ئەوروپاچوو، ئیسلام لە حیجاز هیند وفارس و صین چوو، نەتەوەكان لە ڕوی شارستانی زانست و هونەریان لێك وەرگرتوە، سروشتی نەتەوەكان وایە ناكۆكی، شەڕ، ڕێكەوتن لە نێوانیان دەبێت، پێویستە یاسایەك هەبێت بۆ ڕێك خستنی بازرگانی، پەیمانامەو ڕێكەوتنی سیاسی نێو دەوڵەتی هەبێت لە نێوانیان، لەنێوان پادشاو فەرمانڕەواو كاربەدەستەكان سەفیر هەبووە، دژایەتی سەفیرەكان ستەمێكی گەرەیە، ئەمانە گشتیان ڕوانگەی (جیهانگیری) ین، بەر لەوەی فەیلەسوفانی جیهانگیری دەركەون ئەمانە هەبوون، هەركاتێ‌ بازرگانی و پەیوندیەكان گەشە بكەن پێویستی بە یاسا دەبێت بۆ ڕێكخستنی گشتی، ئەمە ئەسڵی یاسای نێو دەوڵەتیە لە سەردەمی نوێ‌.

دابەشبوونی مرۆڤایەتی بۆ دوو لایەن: كافرو موسڵمان تا ئێستا ترسناكترین جیاوازی یە تۆشی جیهانگیری بووە لەم سەردەمە، ئەم جیاوازیەی شكڵی یە، فەلسەفەی مادی ئاین و شەریعەت و بەها ئەخلاقیەكان ڕەت دەكاتەوە، هەر فكرەیەك لە قورئان، یا وەحی وەرگیرابێت رەتی دەكاتەوە، ئەمە عەلمانیەتە بڕیاری داوە، كە مرۆڤ پێویستی یاسا ئاسمانیەكان نیە بۆ ڕێكخستنی ژیان، عەلمانیەت پێی وایە گرنگی دان بە چەمكە ئیسلامی یەكان شتێكی زیادە، لە بەرامبەر ئەم هەڵوێستە ئەوانەی باوەڕیان بەئیسلام هێناوە، كە سیستەمی گشتی ژیانە نەك تەنها بیروباوەڕو عیباتەت، شتێكی ئاشكرایە هەموو لایەنەك هەوڵی سەركەوتن دەدات بەسەر لایەنەكەی تر، جیهانگیری ڕۆژئاوای هەوڵی ڕێكخستنی عەلمانیەت دەدات بۆ ئەم ڕوبەڕوبونەوەیە هەوڵی یەكخستنی هێزە عەلمانی یەكان دەدات، كۆتا هەوڵیان (تیۆری جیهانگیری) یە هەوڵی گشتگیر كردنی فەلسەفەی مادی دەدات لە جیهانی ئیسلامی، هەموو هەوڵێك دەدەن بۆ شێواندنی ئیسلام بەگشت ڕێگاو ئامرازێك بۆ دوورخستنەوەی موسڵمانان لە ئیسلام، بە تابەت فراوان كردنی بوار ودانانی فەلسەفەی مادی و ئەو یاسایانەی، كە لەسەری بیات دەنرێت، یا لێی وەردەگیرێ‌ شوێنی یاسای ئیسلامی دەگرێتەوە، ئەم شوێن گرتنەوە یەكێكە لە گرنترین ڕوانگەكانی (جیهانگیری) لە جیهانی ئیسلامی، (جیهانگیری) لە بیری ڕۆژئاوا واتە دورخستنەوەو لە ڕیشە هەڵكێشانی ئیسلام لە ژیان و دانانی هەرفكرەیەكی ئەمریكی ئەورپی، مادی، عەلمانی، بڕاگماتی(بەرژەوەندی) لە شوێنی بە هەر شێوەیەك بێت، عەلمانیەتی مادی فكرو دەستور ڕەوشتەكان لە تاقیكردنەوەی مرۆڤایەتی وەردەگرێت.

پێشكەوتن، دەوڵەمەندی، هێز لە ئەمریكاوئەوروپا.

شتێكی هەڵەیە كەسێ گومان ببات ئەمریكا دەیەوێت جیهان بە ئەمریكا بكات، بەم واتایەی ئەیەوێ جیهان بگورێ‌ بۆ ولایەتەكانی ئەمریكا ئەمە دواكاری یەكی ئەستەمە، هەروەك ناكرێ بیر لەوە بكرێتەوە دەست بەسەر ڕۆشەنبیری مرۆفایەتی بكرێتەوە، بۆئەوەی ڕۆشەنبیری غەریبی بمێنێتەوە، ئەمەش شتێكی ئە ستمە، ئاشكرایەخودی كۆمەلگای ئەمریكی خاوەنی چەندین رۆەنبیری جۆراوجۆرە، بەڵام ئەوەی گرنگە مانەوەی رۆشەنبیری پیاوە پیسەكەیە خاوەنی هەیمەنەی كاریگەرە، ڕۆشەنبیرەكانی تر سنوردار كراون لە زمنی پەیڕەوی تاك ماوە، دەستور، یاسا، یسیستەم پێویستە (براگماتی) بێت، بنەماكەی فەلسەفەی مادییە، لەسیستمەی عەلمانی یەت بوار نەماوە بۆ وەحی ئیلاهی لە دیاری كردنی سیستەمی ژیان، گرنترین كاری (جیهانگیری) لە جیهانی ئیسلامی دورخستنەوەی موسڵمانانە لە جیهانی ئیسلامی لە بواری فكرو كار، بەم شێوەكار كردنەی ڕۆژئاوا توانیان موسڵمانان لە ئیسلام دور بخەنەوەو ببن بە شوێنكەوتەی ڕۆژئاواو ئەوانیش هەڵسان بە دانی یاسا و دەستور بۆیان، موسڵمانان هیچیان بۆ نەنیە تەنها گوێ‌ گرتن و پەیڕەوكردنی بەرنامەی ڕۆژئاوای نەبێ‌، بەمە گشت موسڵمانان سەربەخۆی تاك و ئەوكارەی دەستەبەری دەكات بۆ موسڵمانان لە دەست دەدەن، جگە لەمە ئەم بنەمایانەی زامنی یەكێتی دەكات ــ كە بۆ بە دێوی ترسناكی ڕۆژئاوا ــ بەمە ئومەی ئیسلامی لێك هەڵدەوشێتەوەو توشی لاوازی دەبێت و بردنی سامان و دەست بەسەر داگرتنی ئاسان دەبێت تا ڕۆژی قیامەت، ئەوەیە پراكتیزەكردنی براگماتی ئەمریكی لە سیاسەتی ئەمریكی لە سیاسەتی نێو دەوڵەتی، ئەمریكا بێ‌ شەرم ئەوەی ڕاگەیاندوە، كە سیاسەتەكانی پشت دەبەستێت بە چەپاندنی (بەرژەوەندی ئەمریكا) لە پێناو دەستەبەركردنی بەرژەوەندی مادی، گشت هێزێكی مادی و سەربازی بەكار دەهێنێت، دەسەبەر مافی مرۆڤ، ئازادیەكان، فرەی و دیموكراسی دادەگرێت، كاتێ‌ دیموكراسی بەرژەوەندی ئەمریكی خستە مەترسی دیموكراسی پشتگوێ‌ ئەخرێ‌، لەبەر ئەمەش بوو ئەمریكا ڕازی بوو (یڵتسن) بە تۆپ باڵەخانەی پەرلەمانی ڕوسی بدات، لەكاتی كودەتای سەربازی لە جەزائیر ئەمریكا دەستخۆشی كرد، ئەمریكا هەردەم یارمەتی دەسەڵاتدارە ستەمكارەكان دەدات مادام دڵسۆز بن بۆ بەرژەوەندی ئەمریكا، دژایەتی هەموو بزوتنەوەیەكی دیموكراسی دەكەن مادام بەرژەوەندی ئەمریكا بخاتە مەترسی.

چۆن (جیهانگیری ئەمریكی) دەچەسپێت؟

ئەمریكا بەجۆرەها میكانیزمی جۆراوجۆر هەوڵدەدات (جیهانگیری) فەرز بكات بە مەفهومی ئەمریكی بەسەر هەموو جیهان بەگشتی، جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی، یەكێ‌ لەم ڕێگایانە یارمەتی هێزی عەلمانیەت بەماڵا و پارێرێزگاری كردنی ئەوكەسانەی لە ئیسلام هەڵدەگەڕێنەوە لە ئیسلام وەك: سەلمان ڕوشدی و تەسلیمە نەسرین، دروستی كردنی ڕێخراوی مەدەنی بۆ بڵاوكردنەوەی عەلمانیەت بەشێوەیەك هەزاران دۆلاری بۆ سەرف دەكرێت، لەم ڕێگەیەوە ئەمریكا یارمەتی عەلمانیەتی فەرمانڕەوا دەدات دژبە ئیسلام ، برسی كردن، دانانی ئابلوقەی ئابوری لە سەر هەر سیستەمێك لە ئیرادەی ئەمریكا هەڵگەرێتەوە، یا ئیسلام بكات بە بەرنامەی ژیانی بە تەواوی، هەندێ‌ لەوانە كۆششی ڕۆژهەڵاتناسان، نوسەران، ڕاگەیاندكاران، هونەرمەندان لە ڕێگای مەنهەجی پەروەردەوە مەبەستەكانی خۆیان دەخستە ڕوو(بڕوانە: برجنسكی) هەر لەبەر ئەمەشە دەبینین دەوڵەتە موسڵمانەكان بەر دەوام هەڕەشەیان لێ‌ دەكرێت، جگە لەمە بڵاوكردنەوەی زمانی ئنگلیزی و لە ڕیشە هەڵكێشانی زمانی عەرەبی و بڵاوكردنەوەی جل و بەرگی ئەمریكی خواردنی ئەمریكی بە ڕێگای بەرهەم هێنان.

بێ‌ گومان ئەمریكا لەوە سەركەوتنی بەدەست هێناوە، چونكە دەچیتە هەر دوكانێك دەبینی نرخی كاڵاكان بە زامانی ئینگلیزی نوسراوە، هیچ كەس جورئەت ناكات داوای گۆڕینی ناوەكان بكات، زمانی ئینگلیزی ئەوندە لەگەڵا خوێنی موسڵمانان تێكەڵا بووە هەركاتێك كتبێكی ئینگلیزی دەبینن وادەزانن بە زمانی خۆیان نوسراوە، زمانی خۆیان زانی دووەمە، یا زمانێكی مردووە.

جیهانگیری لە ڕێگای نەتەوەیەكگرتوەكان:

سەرەتا چالاكیەكانی (جیهانگیری) بەخێرای لە سەر دەستی فەرەنسا، ڕوسیا، ئەمریكا، دەستی پێ‌ كرد، بەڵام ئێستا لەڕێگای نەتەوە یەكگرتووەكان دەستی پێ‌ كردووەو بەنەماكەشی تێروانێكی عەلمادی یە.

بە كورتی ئەگەر (جیهانگیری) بەواتای بونی زەوی هاوبەش بێت لەنێوان گەلانی سەر گۆی زەوی لێ‌ بوردەی و پەیوەندی هەبێت لە نێوانیان یاسایەك هەبێت پەیوەندیەكانیان ڕێك بخات، ئەوە لە ڕوانگەی ئیسلامەوە قەبوڵە، بەڵام ئەگەر (جیهانگیری) فەرزكردنی فەلسەفەیەكی براگماتی، مادی، عەلمانی، بێت ئەوە ئیسلام رەفزی دەكاتەوە، شتێكی ئاشكرایە ئیسلام هیچ تیۆرێك قەبوڵا ناكات بیەوێت دوری خاتەوە لە ژیانی ئومەت بۆ ئەوەی شوێنی بگرێتەوە.

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics