٢٩ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

جارێكیتر ئیسلام و عەلمانیەت

پاش بەدوادا چوونێكی من بۆ سێ‌ ستونەكەی بەڕێز مەریوان وریا قانع ،كاك مەریوان لە هەفتەنامەی ئاوێنەی ژمارە (30)دا وەڵامی ڕەخنەكانی منی دابوویەوە ،مەریوان وریا قانع       -       فاتیح سەنگاوی

سەرەتا منیش سوپاسی دەكەم لەسەر ئەو ڕەخنانەی سەبارەت بەزمانی نوسینەكەی من خستبویە ڕوو ،دیارە وەڵامەكەی بەڕیزیشیان هەمان زمانی نوسینی تێدا ڕەچاو كراوە وڕیزی دیدو بۆچونی بەرامبەری بەهەند وەرگرتوە تاڕادەی دانانی گریمانەی (پەسەند كردن لەڕووی تێورییەوە) بۆ بەرامبەر با بەدیدی ئەویش (نەتوانرێ‌ لەڕووی مێژووییەوە نموونەی ئەزمونێكی ئیسلامی بدۆزینەوە كە ڕاستی ئەم بۆ چونە بسەلمێنێ‌ و پاسادانی بكا ..)،هیوادارم لەناوەندی ڕۆشنبیریماندا گفتو گۆ و پەیڤنی هێدی و هێمنانە جێگەی شێوازەكانی تر بگرێتەوە.

بەدیدی من گفتوگۆ و بەدوادا چون و ڕەخنەكانی من و كاك مەریوان لەتێزەكانی یەكتری لە ڕۆژنامەیەكی وادا (لەگەڵ ڕێزم بۆ ئەو پانتاییە باشە پێمانی داوە) ناتوانرێ‌ مافی خۆی پێ‌ بدرێ‌ و هەر یەكەمان بەپێ‌ ی پێویست ئەوەی هەیەتی دەری بڕێ‌ ،بۆیە ئەوەی لێرە دا دەنوسرێ‌ ئەكرێ‌ ناوبنرێ‌ خستنە ڕوویەكی خێرای ئاسۆیی نەك قۆڵ بونەوەی ستونی بۆ نێو بابەتەكان ،تەواوی ئەو چەمك و بۆ چۆن تێزانەی لەو چەند بابەتە دا خراونەتە ڕوو كتێبێك و زیاتر هەڵدەگرن ئەگەر بویسترێ‌ قسەی تێرو تەسەلی لەسەر بكرێ‌ .

سەبارەت بەخالێك كە كاك مەریوان لەسەرەتاوە لەسەر بابەتەكەی من وروژاندویەتی بەكورتی بریتی یە لەوەی كەخەڵكی كوردستان تەنها بە (پاڵنەری نەتەوەیی و بۆ چەسپاندنی فیدراڵیەتی كوردی هەرێمی كوردستان و هەندێك دەستكەوتی نەتەوەیی دەنگیان بەدەستوری عێراق داوە)سەبارەت بەم پەرەگرافە من هیچ گومانێكم نیە وبە تەواوی پشتگیری بۆ چونەكەی دەكەم و دڵنیام ئەگەر ئەم مافانە لە دەستوردا نەبوایە گەلی كورد دەنگی بۆ ئەو دەستورە نەدەدا با لەڕوی بیرو باوەڕەوە زیاتر لەوەش كەهەیە ڕۆڵ بەئیسلام بدرایە، لەبەر ئەوەی گەلی كورد ئەزموونی زۆر تاڵی هەیە لەگەڵ ئەوانیتر داو مەترسی ئەوەی هەیە هەموو بیرو باوەڕ وچەمكە دروست و جوانەكانیش بەشێوازی نادروست و نەشیاو بەكاری بهێنرێن بۆ چەوساندنەوە و بێ‌ ماف كردنی ،چونكە تەنانەت لێكدانەوەی دەقە ئاینیەكانیش زۆر جار سەلامەت نابێت لەخوێندنەوەی بەرژەوەندی خوازانەی مرۆڤەكان ئەگەر مەرامی ناشایستەو نادروست لەپشتیانەوە هەبن و دەسەڵاتێك حزوری هەبێت و دین بەكاربێنێت بۆ مەرامەكانی خۆی ولێرەوە دین بەڕادەیەك بەزەمینی بكرێ‌ كەدوا جار (ئەو دیموكراسی بونەی دینی لێ‌ نەكەوێتەوە كە كاك مەریوان خوازیارە لەبەرەنجامی بەعەلمانی كردنی دینەوە بەدی بێت ؟!)

بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ‌ خەڵكی ئەو بڕگانەیان نەویستوە كەباسی ئیسلام و ڕۆڵی دەكات لەو دەستورەدا، ڕاستە حیزبە سەرەكیە كوردستانیەكان بەدەربڕینی كاك مەریوان (هەوڵێكی زۆریان دا نەهێڵًن ئیسلام لە دەستورە تازەكەی عێراق دا ببێتە سەرچاوەی سەرەكی یاسادانان ) بەڵام ئەم داوایەی حیزبە كوردستانیەكان بەپێ‌ ی خوێندنەوەیەكی ئەو كاتی گۆڕەپان و شەقامی كوردی دەنگۆ و پشتگیرییەكی وەهای لەناو جەماوەرەوە لێ‌ نەكرا (هەر چەندە ئامارو ڕاپرسیش لە ئارادا نەبوو ) كەبەڵگەی پشتیوانی خەڵك بێت لەو داوایە ، ئەسڵەن وانازانم خەڵك گرفتێكی لەو ڕووە وە هەبێت، ئەگەر گرفتە حەیاتیەكانی تریان چارەسەر ببێت چونكە گەلی كورد بەوە ئاشنان ئەوەی ستەمی لێ‌ كردوون دین نیە بەڵكو ڕژێمە یەك لەدوایەكەكان بووە كە دوورترین كەس بوون لەبەهای دینی یەوە با (دین ) یشمان بەكارهێنا بێت بۆ ئەو مەبەستە ، لەگەڵ ئەوەی من قەناعەتم هەیە حیزبە سەرەكیەكوردیەكان لەبەر چەندین هۆكاری جۆراو جۆر كە كورتەكەی لە دەستا بوون و قۆرخ كردنی (هێزو دەسەڵات وئابورییە)دەتوانن زۆر خواستی خۆیان بێ‌ ڕەزامەندی جەماوەر بسەپێنن . هیوادارم لەم بۆچونەمدا هەڵەبم و بەناڕاست واقعەكەم خوێندبێتەوە.

ئەگەر دەنگ دان بەو بڕگانەی دەستور ئەوەندە نەخوازراو بوایە ئەوا دەكرا ڕێژەیەكی بەرچاو و دیار و لەنوخبەی خوێندەوار و بەشێكی تر لە جەماوەر لە 20% ێك نەخێریان تۆمار بكردایە لانی كەم بۆ ئەوەی لەڕووی مێژووییەوە شیاو بێت بۆ هەڵوێستەیەكی تر، ئەگەر لێرەدا ڕەخنەكەی خۆم یەخەی خۆم نەگرێتەوە ،بەڵام بە بۆ چونی من ڕاستی یەكەی ئەوەیە ئەو بڕگانەی دەستور هیچ گرفت و كێشەیەكی تێدا نیە و نامۆنیە بە واقعی كۆمەڵایەتی خەڵك ،لەگەڵ ئەوەش دا من نەم وتوە تەنها هۆكاری دەنگ دانی خەڵكی بەدەستور لەبەر ئەوە بوە كە تیایدا نوسراوە (شەریعەت سەرچاوەی سەرەكی یاسا دانانەو نابێت هیچ یاسایەك دەربكرێت لەگەڵ شەریعەت دا ناكۆك بێت ) چونكە هەموو كەس دەزانێ‌ ڕۆڵی داخوازی نەتەوەیی سەبارەت بە كورد چەند گرنگ بووە بەڵام ئەمە هیچ یەكانگیری و دژایەتیەكی نی یە لەگەڵ بڕگەكانی تردا ئەگەر مامەڵەی دروستیان لەگەڵ دا بكرێ‌ ، بەتایبەتیش لە بڕگە(أ)ی دەستورەكەدا نوسراوە نابێت یاسایەك دەربچێت لەگەڵ حوكمە نەگۆڕەكانی ئیسلام دا ناكۆك بێت .كۆت و قەیدی (حوكمە نەگۆڕەكان) بۆ ئەوەیە قسە لەجێگیرو (ثوابت) ە كانی ئیسلامە نەك بیرو بۆ چونە فەرعی و فیقهی یە جۆراو جۆرەكان كە زیاد لە بۆ چونێك هەڵدەگرن تا وەكو سەرەنجام دا سەپاندنی مەزهەبێكی دیاری كراوی لێ‌ نەكەوێتەوە كەمە ترسی دەبێت بۆ هەموو لایەك .

جا ئەگەر دەربڕینەكەی من بۆ ئەم مەبەستە دوا جار (لێكدانەوەیەكی ئایدیۆلۆژی ناڕاست بێت ) ئەوا سەلماندنی دژە بۆ چونەكەی منیش تەنها خوێندەوەیەكی شیتەڵكارییانەی وایە سەلماندنەكەی زیاتر پشت ئەستورە بەزەبرو زۆری فرە ڕەهەندی حیزبە سەرەكیە كوردیە كوردستاننیەكان وئەوان دەتوانن لە واقع دا پاسادانی بكەن (نەك بیرو بۆچونی خودویستانەی جەماوەر)

ئاماژەدانی منیش بە ڕێژەی 90% هیچ كات بۆ ئەوە نەبوە ئەو دەرەنجامەی لێ‌ بخوێندرێتەوە كە (...كە زۆرایەتی چی ویست بێ‌ قەیدو شەرت ئەوە ڕووبدات ... ) وحساب بۆ خواست و ویستی كەمینەكان دانەنرێ‌ چونكە تێگەیشتنی من لە ئیسلام بە شێوازێكە (ئازادی و مافی ئەوانیتری تێدا جێ‌ دەبێتەوە ) و تایبەتمەندییەكانیان تێدا پارێزراوە ) و دەستورە نوێیەكەی عێراقیش ئەو مافانەی دابین كردووە كە تیایدا هاتوە (نابێت یاسایەك دەربچێت لەگەڵ سەرەتاكانی دیموكراسی دا ناكۆك بێت و نابێت یاسایەك دەربچێت لەگەڵ ئەو ماف و ئازادییە بنەڕەتیانەدا كەلەم دەستورەدا هاتوون ناكۆك بێت ) هەروەها تیایدا هاتوە (ئەم دەستورە پاراستنی ناسنامەی ئیسلامیەكەی زۆرینەی گەلی عێراق مسۆگەر دەكات ، هەروەها سەرجەم مافە ئاینییەكان بۆ گەیشت تاكەكانی وەكو مەسییحی و ئێزیدی و سابیئەمەندائییەكان لە ئازادی باوەڕو پیادەكردنی كارەكانی ئاینی مسۆگەر دەكات.)

لێرەوە هەر بە دەستور كەئیسلامی و نەتەوەیی و عەلمانیەكان لەسەری پێكهاتون ئەو ترسە ڕەوێنراوەتەوە كە كاك مەریوان ئاماژەی پێ‌ دەدات ،دیارە ئەمە لەسەر ئاستی تیۆرییە، ئەگینا عەقڵیەتی عێراقی بەگشتی زۆری ماوە وەكو پێویست بتوانێ‌ ئەو بڕگانەی دەستور لەسەری زەمینەی واقع بەرجەستە و پەیكەڵ بكات ،ڕووداوەكانی ئێستای عێراقیش ئەو دواكەوتوییە دەسەلمێنن كە تا وەكو ئێستایش لە زەمینەی كۆمەڵایەتی خەڵكی عێراق دا بەرجەستەیە و مەودایەكی زۆریش ماوە بۆ ئەوەی بتوانرێ‌ تێپەڕێنرێت. پێ‌ دەچێ‌ كاك مەریوان زۆریش قەڵس بێت بەو ئاماژە دانەی ئێمە بە لە 90% هەر بۆیە تاڕادەیەكی باش تاوتوێ‌ ی ئەم ڕێژەیە دەكات ،جارێك دەگاتە ئەو دەرەنجامەی ئەم بۆ چونە بۆ دیموكراسیەت (كەمن قسەم لەسەری نەكردووە و بەدەرەنجامی قسەكانی منی دەزانێ‌ )تێگەیشتنێكی دەسەڵاتگەرانەو ناڕاستە بۆ دیموكراسیەت )پاشانیش دەیەوێ‌ لە ڕێژە كە داگرێ‌ بەوەی هەندێ‌ لەو خەڵكە فەرائیزەكان جێ‌ بەجێ‌ ناكەن و حەرامەكان ئەنجام دەدەن و دینیان پەسەند نی یە و مەرجیش نیە هەموو نوێژكەر و ڕۆژوگەرێك دینی پەسەند بێت ئەمانە هەموو ڕاستن بەڵام باسێك لەو زۆرینەیەش ناكات كە بۆ چونیان بەدیوەكەی تردایە ،لەهەمان كاتدا مەرجیش نی یە هەموو كات ئەو موسڵمانانەی حەرام ئەنجام دەدەن یان هەندێ‌ لە فەرائیزەكان جێ‌ بەجێ‌ ناكەن دژ بن بە خواستی سەروەری شەریعەت لە كۆمەڵگەدا. لەكاتێك دا ئەو شەریعەتە زۆربەی بوارە حەیاتیەزەرورییەكانی كۆمەڵگای دابێتەوە دەست مرۆڤ خۆیی و بۆ بواری ئیجتهاد و ژیری مرۆڤی بەجێ‌ هێشتبێ‌ . نكۆڵی ناكەم لەوەی من وكاك مەریوانیش ئاتاجی ئامار و ڕاپرسی زانستی و مەیدانین بەڵام نەك لەم دۆخەدا بەڵكو لەدۆخێكدا كە كۆمەڵگەكەمان بتوانێ‌ تەعبیری تەواو لەبیرو بۆ چونی خۆی بكا بەدەر لە هەر پەستانێكی بابەتی نەویستراو.

بێگومان لەپشتەوەی ئاماژەدان بە رێژەی لە 90% دیدو خواستی تایبەتی هەیە كە لای من زیاترخواستێكی (كۆمەڵایەتی وئەخلاقیە)وەك لەوەی (سیاسی وئایدیۆلۆژی بێت ) وەكو كاك مەریوان هێمای بۆ دەكا.

جارێیكتریش دووپاتی دەكەمەوە تێڕوانینی جیای هەریەكە لەمن و كاك مەریوان بۆ زۆرێك لەزاراوە و چەمكەكان ڕۆڵی هەیە لە جیاوازییەكانی ترماندا ،هەر چەندە هەریەكەمان بەدوو تێڕوانینی جیا كار بۆ سازاندنی زەمینەیەك كاردەكەین زۆرترین مافەكانی مرۆڤی تیادا بەرجەستەبێت ،بەزیاد كردنی ئەوەی من بڕوام وایە دونیاو قیامەت و دین و ژین لێك دا بڕاونین ،كە ئەكرێ‌ كاك مەریوان لەم ڕووەوە تێڕوانینی تری هەبێت یان نا.

یەكێكی تر لەو تەوەرانەی برای نوسەر ڕەخنەی لەمن گرتووە ناوەڕۆكی ئەو دەربڕینەیە كە وتومە ((دەبێت هاوڵاتیان لەبەردەم دادگاو قەزادا یەكسان بن هەركەسەش بەو شەریعەتەی بڕوای پێیەتی كاروباری خۆی ببات بەڕێوە.لێرەدا سوپاسی دەكەم كەلانی كەم ئیعتباری تیۆری بۆ بۆچونەكە داناوە ،لەهەمان كاتدا شێوازی دەربرینی عمومیانەی من لە دوا بڕگەدا دەكرێتە جێ‌ ی ڕەخنە هەرچەندە من مەبەستێكی گشتی و سەرتاپا گیرم نەبوەو زیاتر ڕێژەیی بونم مەبەستە، بەڵام كاك مەریوانیش بەوەی دەڵێ‌ :(ناتوانرێ‌ لەڕووی مێژووییەوە نموونەی ئەزمونێكی ئیسلامی بدۆزینەوە كە ڕاستی ئەم بۆ چونە بسەلمێنێ‌ و پاسادانی بكا) زۆر بەگشتی و ڕەها قسەی كردووە ،چونكە ئەزموونە مێژووییەكانی موسڵمانان لەگەڵ ئەوەی زۆرێك ئەزمونی تاڵ و خاڵی ڕەشی تێدایە بەڵام خاڵیش نی یە لە ئەزموونی ئیجابی وا كە نە توانرێ‌ پاسادانی ئەو دەربڕینەی من بكا بەمەرجێ‌ بەسات و قۆناغەمێژووییەكۆنەكانی ئەو كاتە بپێورێ‌ و لەگەڵ ئەواندا بەراوارد بكرێ‌ و ئاستی پێگەیشتنی ئەو قۆناغانەی مێژووی مرۆڤایەتی ڕەچاو بكرێ‌ ، ئەم ڕاستیەش وەكو ئەزموون لە سەردەمی پێغەمبەر و خەلیفەكانی ڕاشیدین و هەندێ‌ خەلیفەو والی و سوڵتانی تری مێژووی موسڵماناندا بەدی دەكرێ‌.... ئەزموونی نوێ‌ ی ئیسلامیەكانیش هێشتا سادەیە و زۆری ماوە بگاتە ئاستی داخوازی و داواكارییەكانی هەنوكەی مرۆڤایەتی.لێرەش مۆڵەتی شرۆڤەكردنی ئەم بۆ چونەم نی یە و دەگەڕێمەوە لای دەربڕینەكەی خۆم و ڕەخنەكەی كاك مەریوان .

ئەوەی كاك مەریوان دەیڵێت (دەوڵەت پێویستی بەیەك سستەمی یاسایی و دەستوری هەیە كە دەربڕی ویست و ئیرادەی هەموان بێت و برای نوسەر وەكو خۆی دەیڵێ‌ پێ‌ لەسەر دەستەواژەی ((هەموان ))دادەگرێ‌ نەك زۆربە..

لەگەڵ ئەم دەربڕینە دا گرفتێكی وام نی یە تەنها هەمواندن و گشتاندنەكەی نەبێت كە بواری نەهێشتوەتەوە بۆ هەڵاوێردن(استثناء) ێك كەمن كردومەو ئەو ڕەخنەی لێ‌ دەگرێ‌ ((بەپێ‌ ی شەریعەتی خۆی )).

من لێرەدا دەپرسم ئایا لە بواری باری كەسێتی و مەسەلەكانی هاوسەرگیری وتەڵاق و نەفەقەو میرات دا بەپێ‌ ی دەستور و یاسا، مەسیحی و یەهودی و موسڵمانێك وەكویەك مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێ‌؟ وە ئایا دەستورەكان ئاماژەیان تێدانی یە بۆ ڕەچاو كردنی ئیعتقادات و جیاوازی دینی و بەپێ‌ ی زانیارییە سەرەتاییەكانی من لەم ڕووەوە هەڵ وێردن و ڕەچاو كردن هەیە ...جا ئەگەر كاك مەریوانیش خوازیاری ئەوەیە ئەوەش نەمێنی .(كەبڕوا ناكەم قەناعەتی وەهای هەبێت ) ،ئەوا من دەخوازم ئەو پانتاییە بەپێ‌ ی كۆمەڵێك زەوابت فراوانتر بكرێ‌ ،تاوەكو خاوەنی بیرو باوەڕ و ئاینە جیاوازەكان بەدڵ ئارامی و قەناعەتەوە ڕوو لە دادگاو قەزابكەین بۆ ئەو كاروبارانەی تایبەتمەندی خۆیانی تێدایە . هەمواندنەكەی كاك مەریوان بەدەرە لەمەسەلەی خسوسیاتی دینی و مەزهەبی و تایبەتە بەو بوارانەی خاڵی هاوبەشی هەموو هاوڵاتیانە و منیش لەبابەتەكەی پێشومدا ئاماژەم بەوەدا وەو لەخانەی ئیجتیهاد و بێ‌ دەنگ لێ‌ كراوەكان ( المسكوت عنە) دا جێ‌ ی دەبێتەوەو زیاتر تایبەتە بەبواری ژیان و گوزەران و كێشە و گرفتە ڕۆژانەییەكانی خەڵك و بەپێ‌ ی چەندین بڕگەی یاسایی چارەسەریان بۆ دادەنرێ‌ بێ‌ ئەوەی بەشێوەیەكی خراپ مەسی هیچ دین و بیر و باوەڕێك بكات .بەشێكی زۆری ئەو ( سیستەمە یاساییە یەكگرتووانە) لەژێر سایەی بنەما گشتیەكانی ئیسلامدا جێیان دەبێتەوە و ئیستیعابی بیروڕاو دیدەجیاوەزەكان دەكا وە دەتوانرێ‌ هەموان لەسەری كۆ ببینەوە ... بەڵام دیسانەوە وەك بەڕێزیان دەیڵێ‌ ( هیچ یەك لەمانە ڕەهانین و هەموو كۆمەڵگایەك سنوری دیاری كراوی هەیە بۆ پیادەكردنی پانتایی ئازادی و ویست و چێژو شێوە ژیان و هتد ... با ئەو سنورانەش تەنها دینی نەبن ...)

لەتەوەرەیەكی تری ڕەخنەگرتنەكانی دا كاك مەریوان بەم شێوەیە سەبارەت بە ئیسلام مافەكانی مرۆڤ دەدوێ‌ ودەڵێ‌ ( خاڵێكی دیكە كە شایەنی قسە لەسەركردنە ئەو هاوئاهەنگییە ئاسانەیە كە ئەم بەڕێزە لەنێوان ئیسلام و مافەكانی مرۆڤ دروست یا پێشنیاری دەكات )... لەدرێژەی رونكردنەوەی تێزەكەیدا دەڵێ‌ ( مەرجەعی مافەكانی مرۆڤ دین نییە هیچ یەكێك لەدینەكان لە پشتی بەندەكانی ئەم تێكستە گرنگەی دونیای مۆدێرنەوە نین ، مەرجەعی سەرەكی ئەم تێكستە مێژووی پڕ ململانێ‌ و خەباتی بەردەوامی مرۆڤایەتییە لەسەدەی هەژدە هەمەوە تا دوای جەنگی جیهانی دووەم ....))لەم دوو وەرگرتنەی سەرەوەدا كاك مەریوان هەم بەگشتی قسەی لەسەر مافی مرۆڤ و ئیسلام هەیە هەم بەتایبەتیش ئاماژە بۆ بەیاننامە یان جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ دەكات، ئەگەر لەدووەمیانەوە دەست پێبكەین ئەوا دەكرێت بڵێین باسكردن لەمافەكانی مرۆڤ بەوپۆلێن و ڕیز بەندیەی ئێستا لەئارادایە پێشتر لەجاڕنامەیەكی تایبەتدا بەناوی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ لە دەی سێبتەمبەری 1948 دا ڕاگەیانرا شتێكی نوێیەو بەرئەنجامی ئەم ململانێیەی سەدەی هەژدەم و پێشتریشە، كە ئەو كات ڕاگەیاندی فەڕەنسی مافەكانی مرۆڤ لێ‌ كەوتەوە لە 28 ئۆگەستی 1789 و دواتر لە 3سێپتەمبەری 1791 بو بەشێك لەدەستوری فەرەنسی ، بەڵام دانانی سەدەی هەژدەهەم وەك سەرەتایەك بێ‌ ئیشكال نیەو هەر لەئەوروپا خۆیدا ململانێكە دێرین ترەو لەڕووی تێوریشەوە بەڵگەنامەی تری مافی مرۆڤ هەبووە هاوێنەی بەڵگەنامە مەزنەكەی (( ماگناكارتا)) ی ساڵی 1215 و جاڕنامەی مافەكانی ساڵی ( 1689 )و تەنها هێزە نادینیەكان ڕۆڵیان نەبووە لەخەمڵاندنی مافەكانی مرۆڤدا بزوتنەوەكانی ئیسڵاحی دینیش بەش بەحاڵی خۆیان لەم ڕوەوە ڕۆڵی بەرچاویان بینیوە . ئەگەر نەڵێین شارستانیەتی ئیسلامی بەجۆرێك لەجۆرەكان ڕۆڵی هەبووە لە ڕێنیسانسی ئەوروپی كە گۆرانكاییەكانی تری بەدوای خۆیدا هێنا . خۆ ئەگەر خەباتی درێژ خایەنی گەلانیش بخەینە سەر خەرمانی ئەم هەوڵانە ئەوا دەكرێ‌ زۆرینەی گەلانی ئازادی خوازی دونیا پشك دار بكەین لە بەدی هاتنی جاڕنامەكەدا ، لەڕووی پراكتیكیشەوە ئەم جاڕنامەیە لەنەتەوە یەكگرتووەكان ڕاگەینراوەو وەكو دەستكەوتێكی جیهانی كە میللەتان تایدا بەشدارن ناسێنرا ، زۆرینەی وڵاتانیش دەنگیان بۆی دا جگە لەچەند وڵاتێك نەبێت، كەواتە ڕاستە جاڕنامەكە تایبەت مەندیەكی ئەوروپیانەی هەیە بەڵام دابڕاو نیە لەكاریگەری بەها جوانەكانی ژیارەكانی تر، خۆ ئەگەر بێنە سەر ئیسلامیش چ وەكو مێژووی موسڵمان و چ وەكو دەققەكانی ئیسلام كەوا لەڕووی مێژووییەوە خەباتێكی دوورو درێژ هەیە بۆ بەرانگاربونەوەی ستەم و چەوساندنەوەو ماف خوراوی كە لەلایەن دەسەڵات دارە موسڵمانەكان خۆیانەوە بەدی هاتبوون، مێژووی موسڵمانیش پڕە لەو شۆڕش و ڕاپەڕینانەی بۆ سەندنەوەی مافەكان بەرپاكراون و لەمێژووی ئیسلامیدا بە (خروج) ناوزەد كراوە. ئەگەر لەسەر ئاستی دەقیش بڕوانیننە قورئان و سوننەت ئەوا دەتوانین بەڕاستی ئەو هەماهەنگیە زۆر بەئاسانی بسەلمێنین بێ‌ ئەوەی پێویستیمان بە تەئویل و زۆر لەخۆكردن هەبێت، ئەگەر گرفتێك هەبێت ئەوا لە مێژوو یاخود لێكدانەوە و تەئویلی مێژوویی دا هەیە كە زۆر جار واقع و بارێكی مێژوویی چەمكەكانی خۆی سەپاندوە بەسەر دەق و لێكدانەوەكانیدا وە دەقەكانیش كاریگەری حەزەكانی سوڵتانی كەوتوەتە سەر و ناچار بە تەفسیری هەڵەكراون ... گرفتێكی تریش بریتیە لەوەی نەتوانرا وە ناوەڕۆكی ئەو ئایەتانەی باس لەمافەكانی مرۆڤ دەكەن بە دەستوری و یاسایی بكرێن كە ئەمەش پەیوەندی بەقۆناغی مێژووییەوە هەیە ،خۆ ئەگەر ئەو دەست پێشخەرییە بكارایە ئەوا دەتوانرا سنورێك بۆ زۆرێك لەسەر كەشیەكانی دەستەڵاتداران دابنرایە تاوەكو حەزو ویستە شەخسیەكان شوێنی شەرع و یاسایان نەگرتایەوە.

بەچاو خشاندنێك بەهەر (30) ماددەكەی جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤدا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە زۆربەی هەرەزۆری لەلایەن ئیسلام و فیكری ئیسلامیەوە جێ‌ ی پەسەندی و پێشوازی لێ‌ كردنن ،جگە لەوەی دووسێ‌ بەندی نەبێت ، بگرە ئەكرێ‌ لە دیدی ئیسلامیەوە چەندین خاڵی تریشی بۆ زیاد كرێ‌ هەروەكو لە جاڕنامەی ئیسلامی مافەكانی مرۆڤ دا هاتووە كە بەم دواییانە لەلایەن وڵاتە موسڵمان نشینەكانەوە پەسەندكرا .

ئەگەر جاڕنامەكەی مافی مرۆڤ ڕۆڵی هەبو بێت لەڕەوتی گەشەسەندنی مافی مرۆڤ دا ئەوا بەهەمان شێوە سەدان ساڵە دەقەكانی قورئان و سوننەتیش لەڕووی مافی مرۆڤەوە كاریگەرییان بووەو دەبێت .

ئەكرێ‌ بۆ نموونە ئاماژە بەچەن دەقێكی قورئانی بدەین كە پەیوەستن بەمافەكانی مرۆڤەوە و تەنها تەنها وەگەڕ خستنیان پێویستە لەواقع دا لەوانەش هەر بۆ نموونە :

-ڕێز گرتن لەمرۆڤ تەنها لەبەر مرۆڤ بونی ( ولقد كرمنا بنی ادم ) الاسراْ /7.

-مافی ژیان ((من قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَو جَمِيعًا) مائدة/32. - سود بینین لەخۆشگوزەرانیەكانی ژیان (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الَّتِيَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْق) أعراف /32.- مافی ئازادی بیروڕا (وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ) يونس/99

(لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ )البقرة/

دیارە تاوتوێ‌ كردنی ئەم باسە زۆری دەوێ‌ وبەوەندە كۆتایی دێنم ، تەنها ئاماژەیەك كە بمەوێ‌ لێرەدا بیدەم ئەوەیە كە یەكەم بەندی جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤ دەڵێ‌ ی بەدەستكارییەكی كەمەوە لەوتەیەكی ئیمامی عومەرەوە وەرگیراوە جا نازانم ئەوە ڕێكەوتە یاخود وەرگرتنە لەو قسەیەی ڕۆسۆوە كە باسیش لەوە دەكرێ‌ ئەویش لەسەر چاوە ئیسلامیەكانە وەری گرتووە ؟

ئایا هێزە ئیسلامیەكانی ئەمڕۆی كوردستان ئەم جۆرە تێگەیشتنەیان هەیە بۆ مافەكانی مرۆڤ ؟ وە دەتوانن ئەوە پاسادان بكەن كە ئیسلام دینی ئازادی و دادپەروەریە؟ وەڵامی برای نوسەر بۆ ئەم پرسیارە سلبیە و بڕواشی بەوەنیە ئەمە پێدراوێك بێت لەمێژووی كۆن و هاوچەرخی سیاسییە دینییەكانی ناوچەكە و هێزە ئیسلامییەكاندا بتوانرێ‌ پاسادان بكرێ‌ . تاوتوێ‌ كردنی ئەم بۆ چوونە دەرفەتێكی گونجاوی دەوێ‌ و لێرەدا بواری شیكردنەوەیم نابێت ، سەبارەت بەو مەسەلەیە لە مێژووی كۆنی موسڵماناندا، كتێبی ( الحریة أو الطوفان ) ی ( د. حاكم المطیری) یم وەرگێراوەو وەڵامی بەشێك لەو تێزەی تێدایە ، سەرەڕای هەڵسەنگاندنێكی ڕەخنەییانەی مێژووی گۆتاری سیاسی ئیسلامی لەتەوەرەیەكی تری ڕەخنەكانی ئەو بەڕێزە داهاتووەو دەڵێ‌:( یەكێك لە كێشە گەورەكانی هێز و ڕۆشنبیرە ئیسلامیەكان لەوەدایە دین لە دەركەوتەكانی دین لەناو مێژوودا جیادەكەنەوە ...) وا دەزانم بەهەڵەنووسراوە ) جیابكەینەوە ) پاشان دەڵێ‌ ( دین یەكسانە بەمێژووی دین ، بە مێژووی ئامادەبوونی دین لەناو كۆمەڵگا ئینسانییەكاندا )....

ئەوە ڕاستە مێژووی پیادەكردنی دین لەناو كۆمەڵگا مرۆییەكاندا بە ڕووە ئیجابی و سلبیەكانیەوە كاریگەری هەیە لەسەر خودی دین خۆی وەكو بیرو باوەڕو ناساندنی بەڵام ئەوەش تەواو نی یە بەو گشتیە بڵێین ( دین یەكسانە بە مێژووی دین ، بە مێژووی ئامادەبوونی دین لەناو كۆمەڵگا ئینسانیەكاندا ...) وا دەزانم ئەم هاوكێشەیە نەك بۆ دین بەڵكو بۆ عەلمانیەتیش كە ئەزمونێكی تەواو مرۆیی و دونیاییە دروست دەرناچێ‌ ... ئایا دروستە بوترێ‌ :) عەلمانیەت یەكسانە بە مێژووی عەلمانیەت ، بەمێژووی ئامادەبوونی عەلمانیەت لە كۆمەڵگا ئینسانیەكاندا ) . جا ئەگەر وەڵامە ئیجابی و بەڵێ‌ یە . ئەوا دەپرسم ئایا ئەو عەلمانیەتەی كە برای نوسەر بانگەشەی بۆ دەكات و پێ‌ ی لەسەر دادەگرێ‌ یەكسانە بەو مێژووەی كە سانێكی وەكو ستالین و كاسترۆ و ئەتاتورك و بۆرقیبە و هاو وێنەكانیان تۆماریان كردووە؟!

خۆناكرێ‌ سیستەم و بیردۆزە ئیشتراكی و كۆمۆنیستەكان لانی كەم لە ڕووی تیورییەوە بخەینە دەرەوەی عەلمانیەتەوە ؟!

ئەگەر ئەمانە دیكتاتۆر و ستەمكار بوون و كارەكانیان بەدەرە لە عەلمانیەت و دیموكراسیەت ، كەواتە بەم قسەیە عەلمانیەت و مێژووی عەلمانیەت لێك جیادەكرێتەوە ئەگەر ئەمەش سەلما ئەوا بەدەر بڕینی كاك مەریوان خۆی ) كەمن تەنها ووشەی عەلمانیەتم لەبری دین بەكارهێناوە ) دەڵێم :( مێژووی عەلمانیەت نیشانمان ئەدات كە شتێك بەناوی ((عەلمانیەتی خالیس)) یان (( عەلمانیەتی بێگەرد)) ەوە بونی نی یە .. چونكە بەپێ‌ ی بۆ چوونی كاك مەریوان خۆی عەلمانیەت هەیە ئایدۆلۆژییە و مۆدێرنەش ڕووی فاشیەتی هەیە ... لەگەڵ ئەوەشدا لای نوسەری بەڕێز چەند پێوەرێك هەیە بۆ ئەوەی سیستەمێك بەعەلمانی بزانرێ‌ ، لەبەرامبەریشەوە دیدی ئیسلامیەكیش بۆ ئیسلام راستەقینە هەروایە هەموو ڕەفتارێكی مێژوویی موسڵمانان لەسەر ئیسلام حسێب ناكات ، بەبۆ چوونی من داكۆكی كردن و پێ‌ داگری كاك مەریوان لەسەر دیموكراسیەت و دیموكراسی بون زانستی ترە وەك لەوەی لە عەلمانیەتی بكات . لەبەر چەندین هۆكاری جۆراو جۆر كە لێرەدا دەرفەت نی یە قسەی لەسەر بكرێ‌ و، هەروەك چۆن ناتوانم تیشك بخەمە سەر ڕونكردنەوەی ڕۆڵی عەلمانیەتی ڕۆژهەڵاتی لە ( بێ‌ دین كردنی كۆمەڵگەو نەهێڵانی ناسنامەی خود)كە كاك مەریوان نزیكەی دووستونی باتە ڕەخنەییەكەی بۆ قسەكردن لەسەر ئەم دەربڕینە تەرخان كردووە .

لەكۆتایی بابەتەكەش نوسەر كۆمەڵێك پێشنیارو سەرنجی جوان دەخاتە ڕوو بەڵام بەو دەر ئەنجەمەمان دەگەیەنێ‌ كە داواكارییەكانمان بكەینە داواكارییەكی عەلمانیانە كە ئەمە خاڵی ناكۆكیمانە هەرچەندە پەیوەندی و ڕایەڵەی گەیەنەر لەم نێوەندەدا هەیە ، گرنگ ئەوەیە بەهەموو لایەك بتوانین زۆرترین ماف و كەرامەتی مرۆڤ لەم كوردستانەدا دەستەبەر بكەین و (ولقد كرمنا بنی ادم) دروشمی هەموان بێ‌ ،سوپاس بۆ كاك مەریوان وریا قانع.

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics