٧ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

ئامادەیی ئافرەت لەكاری ئیسلامیدا لە كوردستان

ئەگەر بە خێرایی چاوێك بە بزاڤی سیاسی و ئازادیخوازی گەلانی ڕۆژهەڵاتدا بگێڕین دەگەینە ئەو ڕاستیەی كە بوونی توێژی ژنان لەناو ئەو بزاڤ و ڕێكخراوەنەدا لاوازەو لە هەندێ‌ ڕێكخراو ناوچەدا دەگاتە ئاستی نا ئامادەبوون، ئەمەش كۆمەڵێك هۆی بابەتی و خودی هەیەو د.ئاراس محمد صالحپێویستیان بە قسە لەسەر كردن و قوڵبوونەوەی زانستی هەیە، میللەتی كوردیش وەك میللەتێكی ڕۆژهەڵاتی لەو دیاردەیە بێبەش نییەو لەگەڵ سەرهەڵدانی بزاڤی ڕزگاریخوازی كوردا لەسەدەی ڕابردوودا هەرچەند ژنان بەشداربوون لەهەموو ئەو مەینەتی و كوێرەوەری ماڵوێرانیەی بەسەر ئەو میللەتە هاتووەو بەڵام كەمتر ئافرەتان گەیشتونەتە پۆستە گرنگ و هەستیارو ناوەندەكانی بڕیار لەو بزاڤ و ڕێكخراوانەدا.

لەگەڵ سەرهەڵدانی بزاڤی سیاسی ئیسلامی لە كوردستان وەك بزاڤێكی خۆڕسكی ناو هەناوی میللەتی كورد هەرچەندە بەبەراورد بە پیاوان ژنان نەیانتوانی بگەنە ئاست و ڕێژەی پیاوان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەناو ئەو ڕێكخراو پارتانەدا توانیان بوونی خۆیان بسەلمێنن و لە پاشكۆ بوون و پەڕاوێزكەوتن خۆیان ڕزگار بكەن، هەرچەند پارتە چەپ و عەلمانیەكان لە كوردستان خۆیان بەكراوەترو پێشكەوتنخوازتر دەزانن و بە حسابی خۆیان و خۆیان گوتەنی لە كۆتی ئاین دەربازبوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەتا ئێستا ڕێژەی ئافرەت لەسەركردایەتی و مەكتەبی سیاسیدا یان هەر نییە یان بە ڕێژەی لە سەدا یەكە و هەندێ‌ جار ئەو ڕێژە كەمەش یان بە سیستمی كۆتا بووە یان وەك تەعین دانراون.

ئامادەبوونی ئافرەت لە ڕێكخراوە ئیسلامیەكاندا:

پارتە ئیسلامیەكان بەپێی ئەو باكگراوندە ئاینی و ڕۆشنبیریە هەیانە و ئیلهامی لێوەردەگرن كە سەرچاوەی ڕەسەنی ئیسلامە ناتوانن توێژی ئافرەتان پشتگوێ‌ بخەن و وە لە هەمان كاتدا ئەو سەرچاوە ڕەسەنانە (قورئان سونەتی پێغەمبەر(د.خ) مێژووی ڕاست و دروستی ئیسلامی) فاكتەرو پاڵنەری بەهێزن بەدەست ئیسلامیەكانەوە بۆ هێنانە پێشەوەی ژنان و بەشداریكردنیان لە كاری ڕێكخراوەیدا، چونكە هەر یەك لەو سەرچاوانە زۆر بە ڕوونی و ئاشكرایی باس لە پێگەو ئەركی ژنان دەگات لە كۆمەڵگەداو ئەوانیش بەبەرپرسیار دەزانێت لە گەیاندنی پەیامی ئیسلام و خزمەتكردنی مرۆڤایەتی و هەڵگرتنی ئەركەكانی وەك پیاوان بەبێ‌ جیاوازی.

هۆیەكانی لاوازی ڕێژەی ژنان لەناو ڕێكخراوە ئیسلامیەكاندا:

وەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد وتمان بەبەراورد بە ڕێكخراوەكانی ترو ئەو مێژووەی كە پێشتر بزاڤ و ڕێكخراوە كوردیەكانی پیاتێپەڕیوە بوون و ئامادەیی ڕێژەی ژنان لەناو ڕێكخراوە ئیسلامیەكاندا دەتوانین بڵێن لەوان باشترە بەڵام ئەگەر سەیری كات و سەردەم و گۆڕانكایەكانی ئەمڕۆ بكەین دەتوانین بڵێن لە ئاستی پێویستدا نیە ئەوەش فاكتەری خۆی هەیە لەوانە:

یەكەم: لاوازی هۆشیاری كۆمەڵگە: ئێمەش كۆمەڵگەیەكی ڕۆژهەڵاتین لە قۆناغی خۆدروستكردن و بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی تۆكمە و هۆشیارداین لە هەموو ڕووەكانی ژیانەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا نابێت ئەوە لە یاد بكەین كە هەتا ئێستاش ڕێژەی نەخوێندەواری لە ناو میللەتەكەماندا ئاستێكی بەرزی هەیەو هەتا ئێستا نەمانتوانیوە قۆناغی سەرەتای خێڵایەتی تێپەڕێنین و لە هەژموونی دابونەرێتی كۆن خۆمان ڕزگار نەكردوەو زۆرمان پابەندبوون بەدابونەریت و عورفە كۆنەكانەوە بە دینداری دەزانین، بێگومان ئەم ڕەفتارو بیركردنەوانە هیچیان لەگەڵ هاتنە پێشەوەی توێژی ژناندا نیە بۆ ناو كایەی سیاسی و ناوەندەكانی بڕیار.

دووەم: هەژموونی پیاو لە زیهنیەتی تاكی كوردا: زیهنیەتی پیاوپەسەندی لە ناخی زۆربەی تاكی كوردیدا هەیەو لەكاتێكدا بینیومانە كە پیاوان بەتواناتر بوون لە داربڕین و بەردكاری و كۆڵباركردن و شەڕی چەكداریدا لەوێوە ئەو زیهنیەتەمان لادروست بووە كە پیاوان بەتواناترن، بەڵام كاری داربڕین و كاری سیاسی و ڕێكخراوەی دوو شتی لێكتر جیاوازن و ناكرێ هەموو كارەكان بە یەك پێوەر پێوانە بكرێت و قۆرخ بكرێ بۆ توێژێك و چینەكانی تر نەتوانن بڕیار لە داهاتووی خۆیان بدەن.

سێیەم: لاوازی هۆشیاری سیاسی ژنان: ئەگەر ڕاستگۆ بین لەگەڵ خۆماندا كۆمەڵگەی ئێمە بەشێوەیەكی گشتی لە ئاستێكی پێویستی هۆشیاریدا نیەو زۆربەی تاكەكانی ئێمە ئەوەندەی بەشداری حیزباتی دەكەن ئەوەندە ئاگاداری زانستی سیاسی نین و بەڵكو زیاتر وەك وەلائێكی حیزباتی بەشداری كاری سیاسی دەكەن، لەناو ئەم كایە كۆمەڵایەتیدا ئەوەندەی پیاوان بۆیان كراوەو بەشێوەیەكی سەربەستانە بڕۆنە دەرەوە بەشداری كۆڕ و كۆبوونەوە و ڕێكخراوەكان بكەن ژنان كەمتر ئەو سەربەستیەیان بووە.

چوارەم: سەرقاڵی ژن بە مناڵ ماڵەوە: ژنان سەرقاڵییەكی زۆریان هەیە بە ئیشوكاری ماڵ و مناڵ بەخێوكردنەوەو ئەمەش ڕێگرێكی گەورەیە كە كەمتر بتوانن چالاكی سیاسی بكەن و ئامادەییان لە پیاوان كەمتر بێت و ئەمەش هۆیەكی بەهێزە بۆ نەچوونە پێشەوەیان وەك پێویست لەناو ڕێكخراوەكاندا.

ئامادەیی ئافرەت لە كاری ئیسلامیدا:

لەگەڵ ئەوەشدا كە ئامادەیی ژنان لە ناو ڕێكخراوە ئیسلامیەكاندا لە ئاستی پێویستدا نییە بەتایبەت لە هەرەمی سەرەوەی ئەو ڕێكخراوەكاندا بەڵام لە ئاستەكانی خوارەوەدا ڕێژەی باش و لە ئاستی سەرەوەشدا ئەگەر بەراورد بكرێن بە پارت و رێكخراوەكانی تر چەند ژنێكی بە تواناو هەیە وبەدەنگی خۆیان گەیشتوونەتە ئاستی سەركردایەتی و مەكتەبی سیاسی هەرچەندە ڕێژەكە كەمەو لە دۆخی وەستاودایە ئەگەر پاشەكشەی نەكردبێت، دەكرێ‌ ئەمەش بەخاڵێكی ئیجابی دابنرێت لە كاری ئەو ڕێكخراوانەدا، لێرە پێویستە ئاماژە بە چەند فاكتەرێك بكەین بۆ چوونە پێشەوەی ژنان لە ناو ڕێكخراوە ئیسلامیەكاندا:

یەكەم: ئەو سەرچاوەو باكگراوندە ڕۆشنبیریە: هەموو ڕێكخراوە ئیسلامیەكان بەدید و ڕاڤەی جیاوازەوە بەرنامەی كاریان لە قورئان و سونەت و سەرچاوە ئیسلامیەكانی ترەوە وەردەگرن، وە هەموو ئەم سەرچاوانەش پشتگیری كاری ژنان دەكەن و بەهاوكارو تەواوكەری كاری ئیسلامی دادەنێن، وە هەموو تاكێكی موسڵمان بە بەرپرسیار دادەنێن بۆ كاركردن بۆ گەیاندنی پەیامی خواو ئیسلام و وە كاری سیاسیش یەكێكە لەو كارانەی كە خزمەت بە ئیسلام و موسڵمانان دەكات و ڕێگایەكە بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی خوای گەورە، لەم دیدەوە جیاوازی نەكراوە كە هەر پیاو كاری باش بكات و ئافرەت بەرپرسیار نییە، بەڵكو هەردوو لایان دەبێت كاری چاك بكەن و كەس ناتوانێت لەبری كەسێكی تر كاری چاك ئەنجام بدات، لەم دیدگاوە ژن و پیاو برپرسیارن و ئەمەش فاكتەرێكی بەهێزە بۆ بەشداری هەردوو ڕەگەز لەكاری ڕێكخراوەیدا.

دووەم: گۆڕانی كاری چەكداری بۆ ڕێكخراوی ئۆفیسی: لە دوای ڕاپەڕینی ئازاری 1991 وە كاری حیزبی لە خەباتی چەكداری شاخەوە گۆڕا بۆ كاری شار و ئۆفیسی و ئەمەش وای كرد ژنانیش بتوانن وەك پێویست بەشداری كاری سیاسی و ڕێكخراوەیی بكەن و زیاتر یارمەتیدەر بێت بۆ هاتنە پێشەوەی ئافرەتان، كاری ئۆفیس و سروشتی شار زیاتر كاری چوونە ناو جەماوەر و خەڵك ڕێكخستن و هۆشیاری و پەروەردەییەو هەریەك لەم بوارەنەش زیاتر ئافرەتان تێدا سەركەوتوون ئەگەر هەلی بۆ بڕەخسێ‌ و ڕێگریان لێنەكرێ بە ئاسانی دەچنە پێشەوەو دەتوانن ڕۆڵی پێویستی خۆیان ببینن، وە ڕێكخراوە ئیسلامیەكانیش دوای ئەو مێژووە زیاتر دەركەوتن و دەستیان بەكاری ڕێكخراوەیی و سیاسی كردو توێژی ژنان لە هەمووان زیاتر هاتنە پێشەوە.

سێیەم: دەرچوانی زانكۆو پەیمانگاكان ئاراستەی ڕێكخراوەكان دەكەن: سەرهەڵدان و دروستبوونی حیزبە ئیسلامیەكان زیاتر لە ناو زانكۆ و پەیمانگاكانەوە دروستبوون و دەرچووی ئەو ناوەندە زانستیانە بوونە پێشڕەوی كاری ڕێكخستن و ڕێكخراوانە هەتا ئێستاش حیزبە ئیسلامیەكان ئەوەندەی لەناو سەنتەری شارەكان و زانكۆكاندا بوونیان هەیە ئەوەندە لەلادێ و ناوچە دوورە دەستەكاندا ئەو بوونەیان نیە، ئەمەش فاكتەرێكی بەهێزە كە بتوانن وەك پێویست توێژی ژنان قبوڵ بكەن و خۆیان لەو دابونەرێتە پاشكەوتووەی كۆمەڵگە دەرباز بكەن، لەهەمان كاتیشدا ژنانی دەرچووی زانكۆ پەیمانگاكان توانای زیاتری كاری ڕێكخراوەیان هەیەو دەتوانن بچنە پێشەوە بەشدار بن لە ناوەندەكانی بڕیاری ڕێكخراوەكاندا، ئەم خاڵە تەنها ڕێكخراوە سیاسیەكان ناگرێتەوەو بەڵكو هەموو ئاراستە فكری و دەعەویەكانی تری كاری ئیسلامیش دەگرێتەوە بەهەموو ئاراستەو بۆچوونەكانەوە.

چوارەم: بەرزبوونەوەی ئاستی هۆشیاری ژنان: لە دوای ڕاپەڕینی 1991 خەڵكی كوردستان كەوتە قۆناغێكی نوێوە هەرچەند ڕێگرو بەربەستی زۆریشی هەبوو بەڵام لە ڕووی كرانەوەو ئازادی و ڕاگەیاندن و كرانەوەی چەندین زانكۆ و پەیمانگاو هاتنی تۆڕەكانی ئینتەرنێت و مۆبایل و سەرهەڵدانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆو ئەو كرانەوەی بەڕووی جیهاندا بەهۆی سیستمی جیهانگیریەوە ڕۆڵی كاراو گەورەی هەبوو لە هۆشیاربوونەوەی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی كوردەواری و ئەمەش فاكتەری بەهێزی هاتنە پێشەوەی ژنان بوو بۆ ناو كایەی سیاسی و ڕێكخراوەیی وەك ئاستی پێویست و ئەم گۆڕانە كۆمەڵایەتیە هیچ چین و توێژێكی لێبەدەر نەبوو، ئەمەش یەكێكی تربوو لەو فاكتەرانەی هاوكاری چوونە پێشەوەی ژنانی كرد لەناو ڕێكخراوە ئیسلامیەكانداو پێشبینی ئەوەش دەكرێت لە داهاتوودا ڕێژەی بەشداری ژنان زۆر زیاتر بچێتە پێشەوە لەناو هەموو ڕێكخراوەكاندا بەهۆی ئەو باهۆزی گۆڕانەی ڕووی لە جیهانی سێیەم كردووە.

پێنجەم: فشاری دەرەكی: بێگومان ئەو هێرش و تۆمەتانەی لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامی كە ئاراستەی موسڵمانان و ئاینەكەیان دەكرێ لە ڕووی سایكۆلۆژیەوە كاریگەری هەیە، كە گوایە ئیسلامیەكان داخراون و ڕێگەی بەشداری كاری ژنان نادەن، لەبەرامبەر ئەمەدا بۆ ئەوەی بە كردەوە بیسەلمێنن كە ئەو تۆمەتانە هەڵەیە زۆر كار لەسەر ئەوە دەكەن كە ڕێژەی ژنان لەناو ڕێكخراوەكانیاندا زیاتر بكەن، ئەگەر بەزۆریش بووە دەبێت چەند ژنێك بێنە پێشەوە هەتا پیشانی نەیارانی بدەن كە ئەوان جیاوازی ناكەن لە نێوان كاری پیاوو ژندا، ڕەنگە زۆر جار ئەم بۆچوون بیركردنەوە ببێتە هۆی هێنانە پێشەوەی كەسانێك كە لە ئاست و لێوەشاوەی پێویستدا نەبن تەنها لەبەر ئەوەی ژن بێتە فڵانە پۆست نەك بەتواناو لێوەشاوەی خۆی بگاتە ئەو پۆستە، ئەگەر سەیری هەڵبژاردنی 2010 پەرلەمانی عێراق بكەین لە ئاستی عێراق یەك ژن نەیتوانی بەدەنگی خۆی بگاتە پەرلەمان بەهەموو حیزب و ئایدیاو بیروبۆچوونەكانەوە لەمپەڕی چەپ بۆ ئەو پەڕی ئیسلامی، ئەمەش بوونی ژن لەناو مەكتەبی سیاسی حیزبەكاندا دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

 

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics