٧ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

ئەزموونی عەلمانییەكانی كوردستان كامانەن؟

رێنوێن: عەلمانیەت چۆن هاتە كوردستان ؟مامۆستا فاتیح سەنگاوی

قسەكردن لە چۆنێتی سەرهەڵدانی عەلمانیەت لە كوردستاندا یاخود هاتنی بۆ كوردستان بابەتێكی دابڕاو نەبووە لەو بارودۆخەی ووڵاتانی ئیسلامی و دەوروبەر پێیدا تێپەڕیوە، لەگەڵ ئەوەی هۆكارەكانی سەرهەڵدانی عەلمانیەت لە ژینگەی تایبەتی خۆی كە ئەوروپایە زۆر و زەوەندە ن و دیارترینیان ستەم وزۆردارییەكانی كەنیسە و دژایەتی زانست وزانیاریی بوە بەناوی ئایینەوە بە تایبەت لە رێگەی دادگاكانی تەفتیش وبریارە ستەمكاریی ونامرۆڤایەتیەكانییەوە، لە و لاشەوە بەهۆی لاوازیی جیهانی ئیسلامی بەتایبەت لە دوادواییەكانی دەسەڵاتی عوسمانیدا توانرا چەند ناوچەیەكی ووڵاتانی ئیسلامی داگیر بكرێت لە لایەن ئەوروپیەكانەوە لەوانە داگیر كردنی میسرلە لایەن ناپلیۆن(١٧٩٨-١٧٩٩م) كە١٢٢زانای لە بوارەجیاجیاكان لە گەڵ خۆی هێنابوو، ئەم هەڵمەتەش دەنگدانەوەی شۆرشی فەرەنسی بوو كە یەك لە ئامانجەكانی ئیسلاحی كەنیسە ودژایەتی كردنی بوو، ئەم داگیر كردنە عەسكەری-فیكریە ی عەلمانیەت كارییگەریی خۆی لەسەرنوخبەی میسری بە جێ هێڵا ، لە توركیاش بڵاوبونەوەی بیرۆكەی باشترێتی رەگەزیی توركی كە لە لایەن نوسەرە ئەوروپییەكانەوە برەوی پێ دەدراو لە لایەن هەندێ لە توركەكانەوە تەرجومە و پێشوازیی لێ دەكرا، سەرباریی دروست بونی چوندین كۆمەڵەو ریكخراوی وەك توركیای لاو(تركیا الفتاە) و ئیتیحادو تەرەقی و دواتر سەركەوتنی موستە فاكەمال وهەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانیی لە٣ی ئازاری ١٩٢٤كە سەرەتا ی بەرەسمی راگەیاندنی عەلمانییەت بوو، هەروەها بارودۆخی ووڵاتی شام و سەرهەڵدانی فیكریی نەتەوەپەرستی بە تایبەت لە لایەن مەسیحییەكانەوە و رەنگدانەوەی لە سەر دەورویەر، دروست بونی ئەم بارودۆخانە لە هەریە كە لە میسرو توركیا و وڵاتی شام كە پێگەی بەهێزی جیهانی ئیسلامی بون و رۆشنبیرو سیاسەتمەدارەكانی زۆرێك لە ووڵاتانی ئیسلامی ئەو كات لە ژێركاریگەری بەتایبەت ئەو دوو وڵاتەدا (توركیا ومیسر) دا بون و لە وێوە بیروبۆچونەكان پەخش دەبون، ئەمە سەرەڕای جەندین هۆكاریتر كە ئاسانكارو رێخۆشكەر بون بۆ گواستنەوی عەلمانیەت لە ناوچەكەدا لەوانە بڵاو بونەوەی ستەم لە لایەن هەندێ لە كاربەدەستانی عوسمانیی وپاشەكشەی موسوڵمانان وپێشكەوتنی ئەوروپاو وەرگرتنی یاساو ریسا لێیان وناردنی نێردەی زانستی بۆ ئەوروپا بەمەبەستی وەرگرتنی زانست وپێشكەوتن وبونی نێردە موژدە دەرییەتەنسیریەكان وبونی چەنین قوتابخانەو دانشكاو زانكۆی بیانیی لە ووڵاتانی ئیسلامی بە مەنهەج وپرۆگرامی ئەوان، هەموو ئەمانە بەشدارییان كرد لە رەخساندن وهاتن و سەرهەڵدانی فیكریی عەلمانی لە ووڵاتانی ئیسلامیی لەوانە كوردستان، بیرمان نەچێ پشتگیریی كردنی نوخبەی عەلمانیی وغەرب زەدەكان لە لایەن ئیستعمارو داگیركەرە ورۆژئاواییەكانەوە ئێستەشی لەگەڵدا بێت دەرفەتێكی لەباریان رەخساند بۆ سەقامگیریی و ئاسایی بونی فیكریی عەلمانی وعەلمانییەت لەم ووڵاتانەدا و گەورەترین هۆكاربوون بۆ ئەوەی عەلمانیەت درێژە بەبونیی خۆی بدات وتەمەنی درێژ بكاتەوە، پاش جێپێ بونەوەی عەلمانییەت لە جیهانی ئیسلامی لەوانە ووڵاتانی دەوروبەرو دروستبوونی رێكخراو وحیزب وكەسایەتیی عەلمانیی مەشرەب لە بەرەنجامی ئەو هۆكارانەی ئاماژەی پێ درا، وە بەو پێیەی كوردستانیش بەشێك بووە لە و واقعە لێرەوە هەندێ لە نوخبەی كورد لە رێگەی بونە ئەندام لە توركیای لاوو ئیتیحاد و تەرەقی كە زۆرێك لە كەسایەتی كوردی خاوەن فیكرو سیاسەت بەشداربوون تێیدا لەوانە عبدالله جەودەت و ئیسحاق سكوت و چەندانی تر وهاوكاریی كردنی كەمالییەكان كە سەرەتا خۆیان بە دۆستی كورد پیشان دادە، ئەندامێتی كورد لە نێو ئەم رێكخراوانەدا بە جۆرێك لە جۆرەكان سەرەتایەك بوو بۆ هێنانە ناوەوە و رێ خۆشكردن بۆ بیری عەلمانییەتی رۆژئاوایی، خۆ ئەگەر تەواوی ئەوانە عەلمانیش نەبوبن(سەلماندنی ئەوە توێژینەوەی تایبەتیی دەوێت)، بەڵام بەپێی ئەو رێكخراوانەی كاریان لە گەڵیان كردوون دەردەكەوێت سەرسام بوون بەشۆرسی فەرەنسی كە رووی سیاسی عەلمانیەت بووە لە رۆژئاوادا، لە گەڵ ئەوەش دا نكولی لەوەش ناكرێ گواستنەوەی فیكریی عەلمانی بۆ كایەی كوردی بە شێكی لە ڕێگەی كاریگەری رۆشنبیرو ئەدیب وسیاسییە توركەكانەوە بووە لە م نێوەندەش ئەوانیش لە ژێركاریگەریی رۆژئاواییەكاند ا بوون ، خەباتی نەتەوەیی گەلانیی ئەوكاتە لەوانە كوردیش بەشێكی لە ژێر كاریگەریی فیكریی نەتەوەییدا بووە و بە جۆرێك لە جۆرەكان شەپۆلی ناسیۆنالیستیش بە قوڕی عەلمانییەت شێلرابوو، ئەو پارتە سەرەتاییانەی كە دروست دەبوون خاڵی نە بون لە چەندین كەسایەتی كە عەلمانیی مەشرەب بون یاخود هەندێكیان بەتەواوی ئەو فیكرەیان وەرگرتبوو، بەڵام بە سەرنج دانێكی خێرا وادەردەكەوێ تا كۆتای سیەكانیش رەوتێكی عەلمانیی تەواو لە نێو كورددا نە خەمڵَیبوو، ئەوەی هەبوو چەند كەسایەتی و رێكخراوێكی كوردی بون ولە پێناوی سەربەخۆیی یا مافی نەتەوەیی گەلی كورددا خەباتیان دەكرد لە م ڕووەشەوە د لە ژێر كاریگەریی نەیاران ودژە عوسمانییەكاندا بون كە زیاتر پشتگیرییەكی ئەوروپییانەیان هەبوو لەوانە بەشێك لە ئەندامانی كۆمەڵەی ژ-ك(١٩٤٢)و حدكا(١٩٤٦)، پێشتریش كۆمەڵەی هیوا .

رێنوێن: قۆناغە مێژووییەكانی عەلمانیەت لە كوردستان كامانەن ؟

بە داخەوە ئێمە توێژینەوەی زۆر وردی وامان لەبەردەستدا نییە كە ئەو قۆناغ بەندییانەمان بۆ دەست نیشان كا خۆ ئەگەر لێردەدا بە كورتی بمەوێ شتێك لەو بارەیەوە بڵێم ئە وا دەكرێ بەم شێوەیە ریز بەندی بكەم.

قۆناغی یەكەم : كۆتایی سەدەی نۆزدەهەم وهەرددوو دەیەیی سەدەی بیستەم: ئەو كوردانەی لەژێركاریگەریی توركیای لاوو كۆمەڵەی ئیتیحادوتەرەقی دا بون (كە هەندێكیان لە ئاستی دەستەی دامەزرێنەردا بون) یان ئەوانەی بە كەمالیستەكان خەڵەتا بون، بەشێك لەمانە یەكەم چین ونوخبەی كوردین كە راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ لە ژێر بانگەشەی عەلمانییەتی رۆژئاوایی وباڵیی سیاسی عەلمانیەت دا بون كە خۆی لە بنەماكانی شۆرشی فەرەنسی دا نمایش كردبوو ، دەشیان ویست بۆ بارو دۆخی نوێی دەوڵەتی ئەوسای عوسمانی سودی لێ ببینن، بەڵام كاتێك زانیان هەڵخەڵەتێنرابوون، دواتر خۆیان پێكهاتەی نوێیان دروستكرد كە لە چەندین رێكخراو و كۆمەڵەو حیزبیی كوردید ا خۆی دەبینییەوە، لەو كاتەش دا نوخبەی سیاسی وسەرەك هۆزەكانی كورد لو ژێر كاریگەری هە ریەك لە باڵی كەمالیست و سوڵتانی عوسمانیدا بون بە واتایەكیتر دابەش ببون بەسەر ئەنقەرە(ئەتاتورك) وئەستەمبوڵ(سوڵتانی عوسمانی)دا، بیرمان نەچێت لە بیستەكانی سەدەی بیستیش دا(١٩٢٤) شیوعیەتی رووسی كاری زۆری كرددوە بۆ بڵاو كردنەوەی شیوعیەت لە نێو كوردەكانیی ئەرمینیا و سنوریی سۆڤیەت.

قۆتاغی دووەم: قۆناغی كۆتایی سیەكان وسەرەتای پەنجاكانە: قۆناغی دەركەوتنی چەندین رێكخراوو كۆمەڵە وحیزبی كوردی كە زیاتر فیكریی عەلمانییەت زاڵ بووە بەسەر یاندا، كە دواتر دواتر لە رێگەی كەسایەتییە كۆمەڵایەتییە دینییەكانەوە بونە حیزبیی جەماوەریی و كاركردن لە پێناو دیموكراسی ومافە نەتەوەییەكاندا بوە دروشم وئامانج نەك عەلمانیەت وەكو فیكرو ئایدیۆلۆژیا، لەوانە كۆمەڵەی هیوا و كۆمەڵەی ژ-ك و كە دواتر بون بە حیزبی دیموكراتی كوردستان ئێران وحیزبی دیموكراتی كوردستانی عێراقیش لە١٩٤٦دروست بوو كە سەرجەمیی ئەمانە نوخبەیەكی دیاری عەلمانییان لە خۆ گرتبوو، دواتریش لەحیزبیی شیوعی عێراقیدا (كە لقی كوردستانیشی هەبوو)بە تەواوی عەلمانیی بون رەنگی دایەوە، چونكە ئەم نوخبەیەی كەلەگەڵ سەركردەكانیی ئەم حیزبا بون نەك هەر عەلمانیی بوو بەڵكو عەلمانییەكی توند رەو بوون.

قۆناغی سێیەم: پەنجاو شەستەكانەوە كە تاوەكو كۆتایی دەیەی سەدەی بیست ویەكەمی خایاند و تا ئێستاش درێژەی هەیە بە ڵام لەم ماوە دوورو درێژەدا عەلمانیەت لە كوردستاندا (چونكە عەلمانیەتی كوردی خۆی باس وخواسیتر هەڵ دەگرێ)جەندین گۆرانكاریی و سیما و رووی نوێی لە خۆگرتووە و زیاتر لە فیكری ماركسی –لینینی دا خۆی بینیوەتەوە ، هەرچەندە خاڵی نەبووە لە رەوتەكانیتریی ماركسییەت ، هەریەك لە حیزبی شیوعی ویەكێتی نیشتمانی كوردستان (بە تایبەت كۆمەڵە)و پارتی دیموكراتی كوردستان و حیزبەكانی وەكو حسك وزەحمەت كێشان وحیزبی كۆمۆنیست كرێكاریی و... لەو حیزبانە بون كە خۆیان بە عەلمانیی زانیوەو ، زۆرجار لای بەشێكیان ماركسی بون لە سەرووی كوردایەتیشەوە بووە ، بەڵام لە كۆتایی هەشتاكان و سەرەتای نەوەدەكانەوە زیاتر حیزبیی كوردی هەنگاوی نا بەئارستەی حیزبی عەلمانیی لیبرالی بە حیزبی شیوعیشەوە؟!!

ئەم سیمایە زیاتر لە دوای ڕاپەڕینەوە بە دەركەوت و زەق بویەوە، لە ٢٠٠٣یشەوە زیاتر تۆخ بووەتەوە و كاریگەریی سستەمی نوێی جیهانی سەرەتای نەوەدەكان ویەكجەمسەریی ئەمریكی و هاتنی ئەمریكا لەم رووەوە زۆر رۆڵی بینیوە، وا دەزانم لە ٢٠٠٥بە دواوە خەریكە عەلمانیەتێكی تا ردەیەك میانەرەوتر لە رووی فیكرەوە لە ناو حیزبە عەلمانییەكاندا خەریكی خەمڵان ودروست بوونە، بونیی ئەم گۆرانكارییانەی ئەم دوواییەی ناو ی.ن.ك. زیاتر یارمەتیی ئەم رەوتە دەدات بە تایبەت لە هەڵوێستی بەرامبەر بە ئایین و ماف وئازادی ودیموكراسییەت...كە ئەكرێ ئەمە ببێتە قۆناغی چوارەمی عەلمانیەت لە كوردستاندا.

ئەم پۆلێن كردنەش زیاتر سەرنجێكی شەخسیی سەرپێییە و دەكرێت لەم ڕووەوە كاری جیددی وئەكادیمیی زڤیاتر ئەنجام بدرێت، یاخود لە روانگەو دیدی ترەوە قسەی لەسەر بكرێت، ئەوەشمان لە بیرنەچێ كە ئەوەی بەعەلمانییەتی كوردی خۆی ناساندووە تاوەكو ئێستەش گیرۆدەی چەندین دیاردەی ناعەلمانیی ودژە دیموكراسین بە پێوەرە رۆژئاواییەكان ونەیانتوانیوە تەجاوزنی زۆر كۆسپ و تەگەرە بكەن لە و رووەوە، زۆر جاریش لە سنوری بیری خێڵ وهەندێ حساباتی ناوچەیی دا خولاونەتەوەو بارو دۆخە كۆمەڵایەتیەكان كە بەشێكیان سلبیی بون كاریگەرییان بووە لە چۆنێتی هەڵسوكەوتیان بە ئێستاشەوە كە هەندێكیان لە دەسەڵاتیشدان!

رێنوێن: رێبەرانی عەلمانیەت لە كوردستان كامانە بوون؟

دیارە ڕێبەرانی عەلمانیەت لە كوردستان لە كۆن ونوێ دا لە چەند گروپ و دەستە یان توێژی تایبەتدا هەبوون وهەن، زەقترینیان نوسەر و سیاسی وهونەرمەندەكان بوون، لە ریّیی ئەم سێ توێژەوە عەلمانییەت بونی خۆی بەرجەستە كردووە، توێژە سیاسییەكەش زیاتر توانیویەتی خەڵكی لە دەوری حیزب وپارتە عەلمانییەكان كۆ بكاتەوە نە لە بەرئەوەی عەلمانییەت وەكو فیكر جێ بایەخ و خواستی خەڵكی كوردستان بوبێ، بەڵكو بەهۆی ئەو داكۆكی و خەباتە سیاسییەوە بووە كە كە ئەو كەسانە لە مێژووی خۆیاندا پێیی هەستاوون، بەو هۆیەی كوردیش خاوەنی دۆزێكی ڕەوایە هەركەس بەش و پشكی لەو خەباتە دا زۆر بوبێ ئەوا جەماوەریشی زۆر بووە، خەڵكی زۆرینەی هەرە زۆری شوێنی بیرێك نەكەوتوون بە ناوی عەلمانیەتەوە بەڵكو شوێنی رەمزە كۆمەڵایەتی وئایینیەكانیان كەوتوون لە هەرسەنگەرێكدا كە بەسەنگەریی رەوای بەرگری كردن لە خۆیانیان بینیبێ.

كەمتر سیاسییەكان وەكو سونبولی عەلمانییەت(لە ئاستە فیكرییەكەدا) دەركەوتوون مەگەر هەندێ لەوانەی لە كۆمەڵەی ڕەنجدەران و حیزبیی شیوعی دا بوبن، بەڵكو زیاتر سونبول و رەمز بوون لە بواری خەباتی سیاسی و نەتەوەییدا بە دەركەوتوە، ئەمەش وا مان لێ دەكات كەمتر ئاماژەیان پێ بكرێ ، ئەوان لەبەر ئەوەی هەندێكیان سەركردە بوون لە ناو حیزبێكی سیاسی عەلمانیی رۆژهەڵاتیدا بۆیە خۆیشیان دواجار برەو پێ دەری ئەم رەوتە بوون، بەڵام بانگەشە كردن بۆ عەلمانییەت زیاتر لە نێو نوسەران دا بە دەركەوتووە، ئەو ناوانەش لە هەشتاكانەوە زیاتر دیارن، وا دەزانم پێشتر زیاتر خوێندنەوەی كتێبە ماركسییەكان باوتر بووە وەك لە نوسین، لای هونەرمەندو ئەدیبەكانیش نوسینی چیرۆك و رۆمان و هەروەها لە دراماو شانۆو هونەری نواندن دا ئەو فیكرە(بە تایبەت بەدیوە ماركسییە چینایەتییەكەیدا ) زیاتر رەنگدانەوەی هەبووە لە دوای نەوەدەكانیشەوە چەندین نوسەر بەدەركەوتوون كە ویستویانە لە رێگەی وەڵام دانەوی ئیسلامییەكان وگوتاری ئەوانەوە زیاتر تەعبیر لە خۆیان بكەن، كە زۆرتریان مونافەسەو دەعمی حیزبی لە پشتیانەوە هەبووە وەك لە تەنزیر كردن بۆ عەلمانیەت بە شێوەیەكی جیددی، بەڵام خاڵیش نییە لەو جۆرە نوسەرانە، كە نامەوێ لێرەدا ناویان هیچ یەك لەو نوسەرانە بهێنم، ئەوە بۆ دەرفەتێكیتر بەجێ دەهێڵم. واش نازانم رێبەریی مەزنی عەلمانییەت لە كوردستاندا بونی هەبێت، ئەگەر شتێ هەبێت زیاتر لە برادەرانی رەهەندو هاوبیرەكانیاندا رەنگی داوەتەو لەگەڵ هەندێ كەسایەتیی تری كەم لە سەنتەرو ناوەندە توێژینەوەییەكاندا.

رێنوێن: لەكودستان دابەشبونی بانگەشە كەرانی عەلمانیەت لەسەر چی بنەمایەكن؟

گرنگە ئاماژە بدرێ بەوەی عەلمانییەكان سەرەڕای خاڵی هاوبەشیان بەڵام دەكرێت پۆلێن بكرێن ولە چەند ئاستێكی جیاوازدا بیانخوێنینەوە، پێش ئەوەش گرنگە بزانین پارتە عەلمانییەكانی كوردستان لە شێوازی عەلمانییەتی رۆژهەڵاتین و كەمتر توانیویانە لە واقعیی ئاینی وكۆمەڵایەتی خۆیان بگەن و عەلمانیەتیان زیاتر لە فۆرمە تەقلیدیەكەیدا وەرگرتووە ، سەرەتای دەركەوتنی دیاریی پارتە عەلمانیەكانی كوردستان زیاتر عەلمانیەتێكی توند رەو بو ە لەو جۆرەی عەلمانیەت بووە كە بەعەلمانیەتی گشتگیر(العلمانیە الشاملە) دەناسرێت و بەهەموو توانایەكیەوە ویستویەتی(بەتایبەت لە ٧٠-٨٠كان و لای زۆرینەیان) ئایین ورەهەندی غەیبی لە ژیان دابرێت، ودیدێكی مادییانەی بۆ ژیان هەبووە و دژایەتی تەواوی ئایینی كردووە و بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی كەمتر رەچاوی بەهایەكی مرۆییی وكۆمەڵایەتی وژیارییەكان دەكات ودەست دەخاتە نێو كاروباریی ژیانەوە ، هەرچەندە عەلمانیەتی كورد ی لە ڕووی مەعریفییەوە لە و ئاستەدا نەبووە، بەڵام بە كوێرانە شوێن كەوتنی ماركسییەت هەڵەی گەورەی مێژووی پێ كردووە.

عەلمانیەكانی كورد(حیزبەكان)، بەها دیموكراسییەكانی عەلمانییەتی رۆژئاواییان وەرنەگرتبوو تاوەكو ئێستەش خوێنی دیكتاتۆرییەت لە شادەماریاندا سووری ئاسای خۆی هەیە هەرچەند پەستانی واقع ناچار بە زۆر شتی كردوون بەڵام لەكاتی تەنگژەو ناكۆكییەكاند جارێكیتر گیانی پاكتاو كردن وسڕینەوەو لەناوبردنی ئەویتری بەرامبەر دەژێتەوە...

بەشێكی دیاریی عەلمانییەتی كوردی بەنوسەرەكانیشیەوە كاتێ كە دێنە سەرخوێندنەوەی ئەوەی ئەوان بە ئیسلامیی سیاسی دەیناسێنن تەنها یەك ئیجابییەتێكی تێدا نابیینن؟!!

ئێ باشە هیچ عەقڵ ومەنتقێك ئەوە دەسەلمێنێ كە ئیسلامییەكان بە تەواویی رەوت و باڵە جیاوازەكانییەوە، تەنانەت رەوت وبزاڤە میانە رەوەكانیشیان تاكە ئیجابیەتێك لە خۆ نەگرێت، داتاشینی وێنەی ناشیرین ورەش ببوە باو و باوە لای هەندێ لەو نوسەرانە!!

لای ئەوان ئیسلامیەكان كە بەرەی دژە عەلمانیین، تەنها و تەنها شەڕیی رووتن؟!! ئەمە ئەگەر توند رەویی فیكریی نەبێت چییە؟!!نوسینەكانی شوان ئەحمەد ورامیار مەحمود و فۆاد مەجید میسری وسەرۆ قادر و هەندێ كەسیی سیاسیی وحیزبیی تر نمونەی ئەم رەوتەن و زیاتر دەچنە ئەم بۆتەیەوە وئەم ڕێبازە زیاتر زاڵە بە سەریاندا، لەو لاشەوە كەسانێكیتر هەن لە نێو رەوتی عەلمانیدا كە كەسانێكی جیددین و لەگەڵ جیاوازی فیكرشماندا دەبێ بڵێم خوێندنەوەو هەڵسەنگاندنی ئەوان جۆرێك لە بە ویژدانی و حساب كردن بۆ بەرامبەری تێدایە با نەیاریی فیكری ئەوانیش بن، بۆچونەكانیی ئەوان سەرەرای جیاوازی فیكری وبیروبۆچونمان ناچار بەوەمان دەكات دان بە جیددیی بونیان دا بنێین، نمونەی ئەمانەش رێبیین هەردی ومەریوان وریا و قانع و ستران عەبدڵا(كە لە هەندێ كۆریدا لەو باسە دواوە) وهتد...

لەو لاشەوە عەلمانیەتی گشتگیرو توندرەو لە رووی فیكرییەوە لەسەرەتای نەوەدەكاندا لە كۆمۆنیستی كرێكاریی وباڵەكانیدا خۆی نمایش دەكرد، سەرەرای هەندێ نوسەرییتر كە ئێمە بەنوسەریی جیددی ناو زەدی دەكەین.

وا دەزانم ئێستا رەوتێكیتر لە ئارادایە بە ئاراستەیەكی میانە رەوتر هەنگاو هەڵدەگرێت ئەمەش دوو بەشە یەكەمیان : ئەو پارتە عەلمانیانەن كە دەیانەوێ ئایین وهەستی ئایینی بۆ خۆان ولە بەرژەوەندی خۆیان ئاراستە بكەن، نەك لەبەر رێزی دین وخۆش ویستنی بەڵكو لە بەر دەنگ وپشتگیریی سیاسی لە گۆرەپانەكەدا ، كە پێ دەچێت پارتەكانیی دەسەڵات لەم روەوە یاریكەرێكی باش بن لە ئێستادا، بەشێك لە ئۆپۆزسیۆنییش ئەم یارییە ئەنجام دەدات كە هیوادارم لە قەناعەتێكی راستگۆیانەوە بێت بەرامبەر بە خودی ئایین وبیروباوەریی خەڵك نەوەك تاكتیكێكی سیاسی رووت؟!!

هەندێكیشی لە بەرەنجامی موتوربەی ئیسلامی-عەلمانیی هەندێ نوسەرە كە سەرەنجامەكەی قورس كردنی لایەنی عەلمانییە وەك لەوەی بە دیوی ئیسلامیی بوندا بكەوێ بەڵام دەیەوێ رێزێكی زیاتر و رۆڵێكی باش و فراوانتر بە ئیسلام بدات؟!

ئەوەی ئەمرۆ بە ئاشكرا لای عەلملنیەكان لە ئاستە سیاسییەكەیدا ولەناو حیزبەكانیدا بە دەردەكەوێ زیاتر عەلمانییەتَكی جوزئییە كە زیاتر كار لە سەرجیاكردنەوەی ئایین لە كایەی سیاسی دەكاتەوە، بەڵام هەندێ رەفتارو هەڵوێستیشیان ئەو قەناعەتەمان بۆ دروست دەكات كە كرۆكی ئەمانە عەلمانیەتێكی گشتگیرە نەك جوزئی بەڵام نوسەرو رۆشنبیرە عەلمانییەكانی كوردستان زیاتر عەلمانیەتی گشتگیرو توندرەو لە رووی فیكریەوە زاڵە بەسەریاندا...

 

رێنوێن: ئەزمونی عەلمانیەت لە كوردستان (سەلبی و ئیجابی) چۆنن؟

لە ڕووی مێژووییەوە كورد وەكو نەتەوە ئەزمونێكی تاڵی هەیە لەگەڵ عەلمانییەت دا، هەر لە دابەشكردنی كوردستان لە لایەن دەوڵەتە عەلمانییە ئیمپریالیزمەكانەوە بیگرە تاوەكو عەلمانیەتی تۆرانی ئەتاتورك كە پەیمانی سیڤەری هەڵوەشاند ولۆزانی لە جێی دانا و زمان و فەرهەنگی كوردی ئیلغا و قەدەغە كرد و تا دەگاتە عەلمانیەتی بەعسی لە عێراق وسوریە و عەلمانیەتی شا لە ئێران و عەلمانییەتی شیوعی وسۆڤیەتی لە یەكێتی سۆڤیەتی جاران كە بونیی كوردی نزیك بە نەمان و پاكتاو كردن كرد؟!!

لە سەر ئاستی ناوخۆی ئەزمونی تاڵیی براكوژیی و چونە سەنگەریی دوژمنان زۆر روون و ئاشكرایە، لە سەرئاستیی بیروباوەر وبەها ئایینی وئەخلاقییەكان عەلمانییەكان رۆڵیێكی یەكجار زۆرە سەلبیان گێراوە بە تایبەت لە راگەیاندنەكانیاندا ، ئاراستەی باوو زاڵیی ئەوان لە راگەیاندندا سرینەوەی كوردە وەكو نەتەوەیەكی خاوەن شوناسی تایبەت لە زۆر رووەوە كە ئێرە جێی باسكردنی نیە، گەندەڵی مۆركێكی دیاریی حوكمرانی ئەوان بووە، خاڵە ئیجابییەكانیشیان لە كۆڵ نەدان بووە لە خەباتیی نەتەوەی دژ بە داگیركەرانی كوردستان وجۆشدانی خەڵك لەو پێناوەدا ، كە دواتر چەندین دەستكەوتی نەتەوەیی بۆ كورد بەدی هات، هەرچەندە زۆرجار بەهۆی خراپ ئیدارە دانەوە زیانی زۆر گەورە كراوە... ئەمانەش قسەی زۆر هەڵ دەگرن وفرە رەهەندن، لە ئێستاش دا نەوەیەكی ژیرو ماف خوازو دیموكراسی ویست لە نێو رۆشنبیروورۆژنامە نوس و نوسەرە عەلمانییەكاند پێ گەیشتووە و لە واقعی كوردستاندا جێ دەستیان دیارە.

رێنوێن: كاریگەری شاڵاوی فیكری و كرداری عەلمانیەت لە كوردستان چی بوون؟

بێگومان شاڵاوی فیكری و كرداری عەلمانیەت لە كوردستان دا كاریگەریی زۆری بووە، چونكە هاوكار بوون بۆ راپەراندنی ئەو رەوتە جیهانییەی كار لەسەر لاوازكردنیی بەها ئەخلاقییەكان دەكات... وەكو ئاماژەشماندا راگەیاندن وكەناڵە ئاسمانییەكانیان نمونەیەكی بەرچاون لەم رووەوە، هەروەها عەلمانیەتی دەسەڵاتدار لە كوردستاندا بۆ نمونە لە پرۆسەیەكی وەكو تەبشیردا بێ دەنگە یا مرونەتی زۆرباسی نواندووە، ئەمە ئەگەر نەوترێت پشتگیرو هاوكارە، چونكە زۆر ئاماژە هەن دەری دەخەن كە عەلمانیەكانی كوردستان لە رێڤەی دەسەڵات وحیزب وكەسایەتیەكانیانەوە خزمەتێكی گەورە بەپرۆسەی تەبشیر دەكەن وداكۆكی كەرێكی سەرسەختیشن لەو روەوە بەڵام بەدواداچون و ساغ كردنەوەی ئەم بۆچونە زیاتر لەم ئاماژەیە دەخوازیت... لە كاتێكدا ئەو بە رەنجامە بەرەنجامی پرۆسەیەكی عەقلیی حیواریی نەبووە لە كوردستاندا بەڵكو زیاتر قۆستنەوەی نەداری و كەم دەرامەتی و كارەساتەكانی كوردستانە... لە رووی فیكرییەوە عەلمانییەكانی كوردستان توانیویانە كاریگەریی خۆیان لە گۆرەپانی رۆشنبیری كوردستاندا بە جێ بهێڵن كە بەشێكی بە پاڵپشتی و لە رێی دە زگا زەبەلاحە حیزبیە- حكومیەكانەوە ئەنجام دراوە؟!!

رێنوێن: پەیوەندی عەلمانیەتی كوردستان لەگەڵ دەرەوەداچۆن دەبینی؟

لە پرسیارەكەدا دیار نییە مەبەست لە و پەیوەندییە چییە؟ لە چ روویەكەوە؟ لە چ بوارو ئاستێكدا؟ بەشێوەیەكی گشتی بە هۆی كرانەوەی زیاتر و ئاسان بونی رایەڵەكانی پەیوەندییەوە هەموو بۆچونەكان دابراو نیین لە یەك ، ئەو پەیوەندییانە لە چەندین ئاست ولە چەندین رووەوە درێژەیان هەیە، فیكری و رۆشنبیری و سیاسی و موخابەراتی و...هتد

رێنوێن: پەیامت بۆ عەلمانی و ئیسلامی لە كوردستان چی یە؟

لێرەدا بەو پێیەی پرسیارەكانی بەرێزتان زیاتر لە چوارچێوەی عەلمانییەكاندا بوو، قسە كردنیشم لە سنوری پرسیارەكانی ئێوەدا یە ئەگین شتی تر زۆرن بۆ وتن و ودەكرێ لە دەرفتی تردا بكرێن...هەر رووەشەوە پێم خۆشە زیاتر روو لەوان(عەلمانییەكان) بكەم، گفتوگۆم لە گەڵ ئیسلامییەكان بۆ دەرفەتێكیتر بەجێ دەهێڵم و برواشم وانییە ئیسلامییەكان بێ پەلُەو هەڵە بن، یاخود رەوتی عەلمانی هیچ ئیجابییات و خاڵی ئەرێنیەكی نەبێ.

زۆر گرنگە عەلمانیەكانی كوردستان كۆپی هیچ عەلمانیەتێك نەبن بەڵكو سودمەند بن لەو خاڵە ئیجابییانەی لە عەلمانییەتی رۆژئاواییدا بەدی دەكرێن و ودەڕژیّنە خانەی مافەكانی مرۆڤ و هەستی عەدالەت خوازی و یەكسانی و خێر خوازیی و دابن كردنی خزمەت گوزاریی و رەفاهییەت بۆ هاووڵاتیان بە دەر لە بۆچون ودیدە جیاوازەكان، چونكە دواجار ئەم خاڵانە لەگەڵ عەدالەت و ماف و بەرپرسیارێتی و هەستیی راوێژ خوازیی و بەها جۆراو جۆرەكانی ئیسلام دا یەك دەگرنەوەو هاوكار دەبن لە خزمەتی هاووڵاتیاندا، بەمەش وەكو كورد وهاووڵاتی كورد لە دوو لاوە سودمەند دەبین، لەو لاشەوە دەكرێ بە شێوەیەكی سەلبیی سوود لە عەلمانییەتێكی دكتاتۆری و ستەمكار وەربگیرێ كە تاوەكو ئێستە ش نەك لە رۆژهەڵات دا لە نێو هەندێ دام و دەزگای تایبەتی رۆژئاواییشدا بونی ماوە، ئەو دڕندەیەتییەی لە هەندێ ووڵاتدا بەرامبەر مرۆژ دەكرێ لە لایەن هەندێ سوپا ودەزگای تایبەتەوە هی رژێم و وڵاتە عەلمانییەكانن كە بانگەشە وپیادەی دیموكراسییەت دەكەن!!

دەخوازم عەلمانییەتی كوردی بەتایبەت حیزبەكان ودواتریش رۆشنبیران لێبوردەیی و ماف و ئازادیەكا ن و روونی و شەفافییەت لەوانەوە فێربێت و بكرێتە رۆشتبیریی باوو زاڵ ....

لە رووی بیرو باوەر وبەهاكانیشەوە كە پێكهێنەریی لایەنی كۆمەڵایەتی وئایینی و رۆشتبیری ئێمەن، گرنگە خۆمان بە كەم نەزانین، بەشە خراپ و نەخوازراوەكانی نێو پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریمان پاڵفتەكردنی دەوێت بەڵام نەك جینۆساید كردنی، چونكە خاڵیی زۆر بەهێزی تێدایە كە كەڵەكەبووی سەدان ساڵەو وا بە سانایی بە دەست نەكەوتووە ناشكرێ بە هەرزان لە دەستی خۆمانی دەركەین، هەر گەلێك بە تایبەتمەندی خۆیەوە هەیە و دەناسرێت و دەكرێ شانازی بكات، بەڵام كاتێ لە رووی رۆشنبیری وكۆمەڵایەتیەوە بویت بەویتر ئەوە تۆ نیت هەیت، بەڵكو بویت بە ئەویتر، كە ئەمەش پرۆسەی تواندنەوەیە نەك بەهرەدار بوون، بۆیە عەلمانییەكانی كوردستان دەبێ لەم خاڵەشدا هەستیار بن، ئەوان نایانەوێ ببن بە ئیسلامی بەڵام گرنگە بزانن شارستانییەت ئیسلامی بونێكی زۆر گەورەیی مێژوویی رابردو و هەنوكەیە و قورساییەكی گەورەشی لە نێو ئێمەی كورددا بە دیوە ئیجابییەكەیدا هەیە وناكرێ نا دیدە بكرێ، وە دەتوانرێ بە شێوەیەكی زۆر ئەرێنەیی لە قازانج وسودی مانەوەو بونی گەلی كورددا سودی لێ ببینرێت، دیار شتی تر زۆرە بۆ ووتن بەڵام لە م دەرفەتەدا ئەوەندە بەسە بۆ وتن.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics