٢ ڕه‌بیعی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

بابەتێکی گرنگ و هاوچەرخ: ته‌ڵاق به‌ده‌ست كێ بێت باشه‌..؟

Ahmadkaka

وه‌لاَمێك بۆ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ فرمێسكی تیمساحاوی‌ بۆ ژنان ده‌رێژن !!

 


ئه‌حمه‌د كاكه‌ مه‌حموود

مه‌سه‌له‌ی ته‌ڵاق – كه‌ دراوه‌ته‌ ده‌ست پیاو – لای ئه‌وانه‌ كه‌ فرمێسكی تیمساحیی ده‌ڕێژن بۆ ژنان , بۆته‌ كێشه‌یه‌ك‌و به‌سته‌م‌و ناهه‌قیی ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م , چونكه‌ ده‌ڵێن هه‌قه‌ بدرایه‌ته‌ ده‌ست ژنان به‌ ته‌نها, یان ده‌ستی‌ ژن‌و پیاو، ‌وه‌ هه‌ردوولا بڕیاریان تێیدا هه‌با... جابۆ وه‌ڵامی ئه‌و بۆره‌ گله‌یییه‌ ده‌ڵێین:
أ- ماره‌ كردن‌و ته‌ڵاق له‌ كۆمه‌ڵگای پێشووشدا له‌سه‌ر باوونه‌ریتی (فیتره‌ت) ئه‌نجامدراوه‌ , واته‌: هه‌ر نێرینه‌ چووه‌ مێینه‌ی خواستووه‌ , هه‌رگیز ژن نه‌چووه‌ پیاو بخوازێ , جا ئیسلامیش به‌پێی ئه‌مه‌ بنه‌مای ته‌ڵاق‌و جیابوونه‌وه‌ی داناوه‌‌و مافی ته‌ڵاق‌و جیابووه‌نه‌وه‌ی داوه‌ته‌ ده‌ست پیاوان.
ب- زه‌واج – به‌پێی باوو نه‌ریت – جۆره‌ ئاڵو وێڵێكی ماڵ‌و دارایی تێدایه‌و دراوه‌ به‌سه‌ر شانی (زه‌وج)دا , به‌ده‌ر له‌ نه‌فه‌قه‌ی ژن‌و منداڵه‌كان كه‌ په‌یدای‌ ده‌كات. ئه‌گه‌ر باوونه‌ریت ئاوا بێ‌و ئه‌و هه‌موو خه‌رج‌و باجه‌ به‌ مێرده‌كه‌ بكرێ..., كه‌ی‌ ڕه‌وای هه‌قه‌ بۆكاتی‌ ده‌ست لێهه‌ڵگرتنی هیچ حیسابێك بۆ پیاوه‌ نه‌كرێ‌و هه‌مووشتێك ته‌سلیم به‌ ژنه‌كه‌ بكرێت كه‌ دینارێكی خه‌رج نه‌كردووه‌ له‌و (زه‌واج)ـه‌دا ؟ جگه‌ له‌وه‌یش ئه‌و سه‌رفی ماڵ‌و دارایییه‌ له‌و ڕێگه‌دا , وا ده‌كات كه‌ پیاوه‌كه‌ صه‌برو ئارامی زیاتر بێت بۆ قبوڵكردنی هه‌ڵچوونه‌كانی ژنان‌و به‌ئاسانی خێزانه‌كه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێنێته‌وه‌ , به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌و حاڵه‌ته‌دا بدرێته‌ ده‌ست ژنان.
ج- لای هه‌موان ئاشكرایه‌ كه‌ ژنان – به‌ پێ‌ی سروشتیان – زووتر له‌ پیاوان له‌به‌رده‌م ڕووداوه‌كاندا هه‌ڵده‌چن‌و تێكده‌چن , دیاره‌ ئه‌گه‌ر ته‌ڵاق بدرێته‌ ده‌ست كه‌سێك ئه‌وه‌ خووی بێت , بێگومان زۆر زوو بڕیاری جیابوونه‌وه‌ ده‌داو ماڵ‌و حاڵ‌ وێران ده‌كات , ئه‌مه‌ش له‌گه‌لێ له‌ ئوممه‌تانی به‌ر له‌ئیسلامدا تاقیكراوه‌ته‌وه‌ , به‌ڵام ئه‌نجامه‌كه‌ی جه‌حه‌ننه‌م‌و واوه‌یلابووه‌.

1– با ته‌نها به‌ده‌ست پیاوان بێت :
ئه‌م باره‌شیان هه‌ر ناكرێت , چونكه‌ گه‌لێ جار حاڵه‌ت‌و قۆناغی تاڵ‌‌و تفت‌و ناله‌باری‌ وا به‌سه‌ر ژیانی ژن‌ومێردیدا دێت , ئه‌گه‌ر هه‌روا بمێنێته‌وه‌ زیان به‌ ژیانی ژنه‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێت‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌سووتێن... بۆ نموونه‌: پیاوه‌كه‌ ملده‌نێ به‌شارانداو ئاوڕێك به‌لای ژنه‌كه‌دا ناداته‌وه‌ , یان وه‌كو خه‌ڵكانی هاوشان نه‌فه‌قه‌ی ناداتێ ،یان پیاوه‌كه‌ حاڵه‌تێك تووش بووه‌ , گوزه‌رانكردن له‌ گه‌ڵیا مه‌رگه‌ساته‌ ... تاد. جا ئه‌گه‌ر ته‌نهاوته‌نها هه‌ق به‌لای پیاوه‌وه‌ بێت بۆ ته‌ڵاق دان , ئه‌وا ئافره‌ته‌كه‌ له‌ده‌یان حاڵه‌تدا ده‌بێته‌ قوربانی داخوازی‌و تۆڵه‌ی پیاوان‌و ڕزگاری نابێت.
بۆیه‌ نابێت ته‌ڵاق ته‌نها به‌ده‌ستی پیاویش بێت , بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كه‌مترین هۆكار بۆ تاڵ‌كردنی ژیان ژنه‌كه‌ له‌ پیاوه‌كه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا ، له‌ئیسلامدا ژنه‌كه‌ ڕێنمایی كراوه‌ بچێت بۆ دادگا‌و سكاڵانامه‌ بنووسێت بۆ جیابوونه‌وه‌‌و ته‌ڵاق , ئه‌وكات دادوه‌ریش پاش ته‌ماشای سكاڵانامه‌كه‌‌و لێكۆڵینه‌وه‌‌و تاوانباربوونی مێرد , (ته‌فریق)یان ده‌كات , پیاوه‌كه‌ ڕازی بێت , یان نا!.

2 – به‌ده‌ستی ژن‌و پیاو بێت :
به‌ڵێ‌ له‌ ئیسلامدا ددان به‌ ته‌ڵاقێكدا ده‌نرێت به‌ ڕێكه‌وتنی هه‌ردوولایان بێت , ژن‌و پیاوه‌كه‌ پێكبێن‌و بڕیاری جیابوونه‌وه‌ بده‌ن , وه‌كو له‌ شێوه‌ی (خولع)دا ... به‌ڵێ له‌ شێوازی خولعدا – پاش ئه‌وه‌ كه‌ ژنه‌كه‌ ناتوانێ به‌هه‌ر هۆكارێكه‌وه‌ بێت له‌گه‌ڵ‌ پیاوه‌كه‌ بژی – جا له‌به‌رامبه‌ر بژاردنی زیانه‌كانی پیاوه‌وه‌ كه‌ له‌ پێناو به‌یه‌كگه‌یشتنی ئه‌ودا تووشی ده‌بێت , (عیوه‌ض)ێك به‌ پیاوه‌كه‌ ده‌دات‌و جیاده‌بنه‌وه‌.

3 – له‌دادگادا ته‌ڵاق بدرێت:
ئه‌م حاڵه‌تی چواره‌مه‌ لای (مووسایی)‌و (عیسایی) په‌یڕه‌وه‌.. لای‌ ئه‌وان ژن‌و پیاو تا نه‌چنه‌ به‌رده‌م دادگای تایبه‌ت به‌باری كه‌سێتی ژن ‌و پیاوه‌وه‌ , ته‌ڵاق ناكه‌وێت ! به‌ڵام ئیسلام له‌به‌رچه‌ند هۆكارێكی خراپ‌و ناشیرین كه‌له‌ به‌رده‌م دادگادا ئاشكرا ده‌بن ‌و ده‌دركێنرێن ، ڕێگه‌ به‌وه‌ نادات كه‌ ته‌نها‌و ته‌نها ته‌ڵاق ده‌بێ له‌به‌رده‌م دادگادا بێت , له‌وانه‌ : حاڵه‌تێكی دزێوو قابیلی نه‌دركاندن له‌به‌رده‌م دادگادا , یان لای (پارێزه‌ر) , ئه‌گه‌ر بخرێته‌ روو له‌وانه‌یه‌ ژن‌و پیاوه‌كه‌ , یان یه‌كێكیان یان كه‌س‌و كاریان تووشی نه‌نگ‌وله‌نگی كۆمه‌ڵگه‌ ببن , به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌ی ئه‌خلاقی بێت ... سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌یش , ده‌كرێ ناكۆكی ژن‌و پیاو هه‌ندێ حاڵه‌تی وابێت , نه‌توانن به‌به‌ڵگه‌ بێ سه‌لمێنن , به‌ڵكو ده‌بێ له‌ده‌ره‌وه‌ی دادگا ڕێیان پێ بدرێت چۆن جیاده‌بنه‌وه‌..؟.

4 – بدرێته‌ ده‌ستی پیاو‌و فورسه‌تیش به‌ژنه‌كه‌ بدرێ له‌كاتی پێویستیدا :
له‌ئیسلامدا ئه‌م خاڵی چواره‌مه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌‌و ته‌ڵاق دراوه‌ته‌ ده‌ستی پیاوو , له‌هه‌موو حاڵه‌تێكی ناڕه‌حه‌ت‌و تاڵی ژیانی‌ ژنه‌كه‌شدا فورسه‌تی بۆ دانراوه‌ خۆی ڕزگار بكات لای دادگا , چونكه‌ وه‌ك له‌ پێشه‌وه‌ گوتمان ماده‌م نه‌فه‌قه‌‌و ماره‌یی‌و هه‌موو پێویستییه‌كانی (زه‌واج) خراوه‌ته‌ ئه‌ستۆی پیاوه‌كه‌ , هه‌ر ئه‌ویش ده‌توانێ به‌رامبه‌ر به‌ پاراستنی ئه‌و ماڵ‌‌و دارایی خۆیه‌وه‌ په‌یوه‌ندی ژن‌و مێردی بپارێزێ‌ ‌و, له‌به‌ر كه‌متر هۆكار بڕیاری جیابوونه‌وه‌ نه‌دات , خۆ ئه‌گه‌ر توانای نه‌بوو وگه‌یشته‌ بڕیاری (ته‌فریق) , هه‌قه‌ پیاوه‌كه‌ , ئه‌و بڕیاره‌ بدات, له‌ پێشه‌وه‌ باسمان كرد كه‌ هه‌ر شتێك – له‌لایه‌ن پیاوه‌كه‌وه‌ – كه‌رامه‌تی ژنه‌كه‌ بریندار بكات , یان زیان به‌جه‌سته‌و دروستیی , یان نه‌فسیی‌و ده‌روونی بگه‌یه‌نێت , هه‌قیه‌تی داوا به‌رز بكاته‌وه‌ بۆ ته‌فریق , سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو به‌ڵگانه‌ش , كاتێ ئه‌وروپا ته‌ڵاقی خسته‌ ده‌ستی ژن‌و پیاو وه‌كو یه‌ك , ده‌ره‌نجام ئاژاوه‌و كێشه‌یه‌كی زۆری لێكه‌وته‌وه‌‌و ژماره‌ی ته‌ڵاق‌و جیابوونه‌وه‌ چووه‌ لووتكه‌.

ده‌كرێ‌ ته‌ڵاق بدرێته‌ ده‌ستی‌ ژنان !؟ :
ته‌ڵاق له‌ بنه‌ڕه‌تدا دراوه‌ته‌ ده‌ست پیاو (خستن‌و نه‌خستنی به‌ده‌ست ئه‌وه‌) به‌ڵام هه‌ركات ژن تووشی ئازار‌و عه‌زیه‌ت بوو به‌ده‌ست پیاوه‌وه‌ (له‌وئازارو ناره‌حه‌تیانه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ هه‌نێكیانمان باسكرد) هه‌قی پێدراوه‌ كێشه‌كه‌ی بباته‌ لای دادوه‌ر بۆ لێكۆڵینه‌وه‌و (ته‌فریق). سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش زاناكان ده‌ڵێن : هه‌ركات پیاو ژنه‌كه‌ی ڕاسپارد‌و ( واته‌:ته‌خویل)ی‌ كرد به‌ ته‌ڵاقدانی خۆی , ده‌توانێ هه‌ركات مه‌یلی بوو , بێ بردنه‌ لای قاچی‌ ته‌ڵاقی خۆی بدات, بۆ زێده‌ روونكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌ هێندێ له‌ قسه‌ی زاناكان دێنین , بۆ نموونه‌ :
یه‌كه‌م – حه‌نه‌فیی ده‌ڵێن :
مێرد ده‌توانێ چ له‌ كاتی (عه‌قد)ه‌كه‌دا , چ له‌دوای عه‌قده‌كه‌ ته‌ڵاق بداته‌ ده‌ست ژنه‌كه‌ی , ژنیش ده‌توانێ له‌كاتی ماڕه‌بڕینه‌كه‌دا ئه‌و مه‌رجه‌ دابنێ .... وه‌به‌لای‌ ئه‌وانه‌وه‌ (ته‌فویض) واته‌:ته‌ڵاقدانه‌ ده‌ستی ژن، (ته‌ملیك)ـه‌ , كه‌وابوو :
أ- مێرد پاش ئه‌وه‌ ته‌لاَقه‌كه‌ی‌ دایه‌ ده‌ستی‌ ژنه‌كه‌ ، بۆی‌ نییه‌ بڵێ‌ وا په‌شیمان بوومه‌وه‌, مه‌گه‌ر به‌ر له‌وه‌ كه‌ ژنه‌كه‌ خۆی ته‌ڵاق بدات , پیاوه‌كه‌ ته‌ڵاقی بدات.
ب- ئه‌گه‌ر له‌و جێگه‌یه‌دا ژن وپیاوه‌كه‌ هه‌ڵسان‌و ، ژنه‌كه‌ ته‌ڵاقی خۆی نه‌دا, ئیتر هه‌قی ده‌سووتێ ، مه‌گه‌ر (ته‌فویض)ێكی هه‌ڵپه‌سێراوو ماوه‌دار بێت.

دووه‌م – شافیعیی ، ئه‌مانیش له‌ مه‌سه‌له‌ی (ته‌فویض)دا دووقسه‌یان هه‌یه‌ :
أ- له‌ قسه‌ی كۆن و (قه‌دیم)یدا ده‌ڵێ : (ته‌فویض) (ته‌وكیل)ـه‌ ... كه‌وابوو ده‌توانێ پێ‌ی بلێت : هه‌ر كات سه‌ری
مانگ هات خۆت ته‌ڵاق بده‌ , ئیتر ته‌ڵاقدانه‌كه‌ (فه‌وریه‌ت)‌و ده‌ست به‌جێی ناوێ , وه‌كو حه‌نه‌فییه‌كان ده‌ڵێن ده‌بێ (فه‌وری) بێت‌و ته‌فویز (ته‌علیق) هه‌ڵناگرێت.
ب- له‌ قسه‌و بۆچوونی نۆێ و (جه‌دید)یدا وه‌كو حه‌نه‌فیه‌كان بیرده‌كاته‌وه‌ , واته‌ : (ته‌فويض) به‌ (ته‌میلك) داده‌نێت , كه‌وابوو ده‌بێ ده‌ست به‌جێ خۆی ته‌ڵاق بدات , ئه‌گینه‌ پیاوه‌كه‌ ده‌توانێ په‌شیمان ببێته‌وه‌. جا ئه‌گه‌ر به‌ پێی مه‌رجه‌كان خۆی‌ ته‌لاَقدا ، یه‌ك ته‌ڵاقی‌ به‌ ڕه‌جعیی ده‌كه‌وێت ، به‌مه‌رجێ‌ به‌رله‌وه‌ سه‌رجێیی‌ له‌ گه‌ڵكردبێ‌و ئه‌وته‌لاَقه‌ش یه‌كه‌م ته‌ڵاقی‌ بێت.

سێیه‌م – حه‌نبه‌لی :
حه‌نبه‌لیه‌كانیش دووڕایان هه‌یه‌ وه‌كو شافیعیه‌كان له‌گه‌ڵ‌ هێندێ شیكردنه‌وه‌دا.

چواره‌م – جه‌عفه‌ریی : جه‌عفه‌ری یه‌كانیش سێ ڕایان هه‌یه‌ :
أ- ته‌ڵاق هه‌ر به‌ده‌ستی پیاوه‌ , به‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وآله وسلم) ده‌فه‌رمووێ : ((الطلاق بيد من أخذ بالساق)).
ب- پیاو ده‌توانێ ژنه‌كه‌ی بكاته‌ (وه‌كیل)ی خۆی بۆ ته‌ڵاقدانی خۆی.
ج- ڕێ به‌ (ته‌فویچ) ده‌ده‌ن.

پێنجه‌م : ظاهریی‌:
ته‌فویض به‌لایانه‌وه‌ نادروست‌و ناڕه‌وایه‌.
یاسای باری كه‌سێتی عێراقیش ده‌ڵێت : (الطلاق رفع قيد الزواج بإيقاع من الزوج أو من الزوجة إن وكلت به او فوضت او من القاضي. ولا يقع الطلاق إلا بالصيغة المخصوصة له شرعاًً) . واته‌ : ته‌ڵاق بریتییه‌ له‌ لابردنی په‌یوه‌ندی ژن‌و مێردیی , له‌لایه‌ن مێرده‌كه‌وه‌ , یان له‌ لایه‌ن ژنه‌كه‌وه‌ , به‌و جۆره‌ ژنه‌كه‌ كرابێ (وه‌كیل) له‌لایه‌ن مێرده‌وه‌ , یان ته‌ڵاق درابێته‌ ده‌ستی , یان قاچی‌ بیدات.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ كتێبی ( ژنان و كاروباری‌ ژنان له‌ئیسلامدا ) وه‌رگیراوه‌ كه‌ به‌رهه‌مێكی نوێی مامۆستا مه‌لا ئه‌حمه‌د كاكه‌ مه‌حمووده‌ ، خوا یاربێت به‌م زووانه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌ردیدی خوێنه‌رانی .

 

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics