٤ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

دواپێشهاته‌كانی پێشینه‌ی خانووبه‌ره‌ و چه‌ند تێبینی و سه‌رنجێك

د. خالید موحه‌ممه‌دAkrat

له‌و ماوه‌یه‌ی پێشوودا و له‌ ژێر فشارێكی زۆری لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌كانی ناو په‌رله‌مان و وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف و یه‌كێتی زانایان و جه‌ماوه‌ر و خه‌ڵكانی مسوڵمان، حكومه‌تی هه‌رێم له‌ هه‌نگاوێكی ئیجابیدا بڕیاریدا به‌لا بردنی رێژه‌ی 2% سه‌ر پاره‌ی سه‌ر پێشینه‌ی خانووبه‌ره‌، هه‌ر چه‌ند ئه‌م بڕیاره‌ له‌ سه‌ره‌تادا زۆر جێی دڵخۆشی خه‌ڵكی بوو وه‌خه‌ڵكانێكی زۆریش دوای ئه‌و بڕیاره‌ مامه‌ڵه‌ی وه‌رگتنی ئه‌و پاره‌یه‌یان كرد، كه‌ پێشتر له‌به‌ر خواو له‌ترسی بڕی سووه‌كه‌ وه‌ریان نه‌ده‌گرت، به‌ڵام ئێستایشی له‌گه‌ڵدا بێت ئه‌و پاره‌یه‌ی كه‌ وه‌ك پێشینه‌ی خانووبه‌ره‌ ده‌درێته‌ هاوڵاتیان له‌ ڕووی فیقهیه‌وه‌ گرفت و ئاڵۆزییه‌كی زۆری تێدایه‌وه‌و پێویسته‌ سه‌ر له‌ نوێ پێداچوونه‌وه‌ی پێدا بكرێته‌وه‌و ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ جێی گفتن لا ببرێن و چاره‌سه‌ر بكرێن.
وه‌من لێره‌دا وه‌كو به‌رپرسیارییه‌تێكی ئایینی و قیامه‌تی و بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ڕێ ته‌له‌فۆن و ئیمه‌یله‌وه‌ داوای روونكردنه‌وه‌ی حوكمی شه‌رعیان له‌سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ كردووه‌ و بۆ به‌رچاوڕوونی ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ نایانه‌وێت سنووره‌كانی شه‌رع ببه‌زێنن، به‌ پێویستی ده‌زانم تیشك بخه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و خاڵانه‌ جێی گرفت‌و ئاڵۆزین له‌ رووی شه‌رعه‌وه‌، له‌ وانه‌:
ـ ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ كاتی خۆی حكومه‌ت وه‌ك سوو وه‌ری ده‌گرت، ئێستا هه‌مان پاره‌، ئه‌گه‌رچی رێژه‌كه‌ی له‌وانه‌یه‌ كه‌متر بێت، به‌ناوی رسوماته‌وه‌ حكومه‌ت وه‌ری ده‌گرێت، چونكه‌ هه‌ركه‌س (12.000.000) ملیۆن دینار وه‌ربگرێت، ده‌بێت (250.000) هه‌زار دینار بدات وه‌ك رسومات، و هه‌ركه‌سیش (9.000.000) ملیۆن دینار وه‌ربگرێت ده‌بێت بڕی (200.000) هه‌زار دینار بدات وه‌ك رسومات، وه‌ حكومه‌ت ئه‌م بڕه‌ پاره‌یه‌ به‌ بیانووی خه‌رجی (پشكنین، چاپ، گواستنه‌وه‌)وه‌ له‌ هاوڵاتی وه‌رده‌گرێت، له‌ كاتێكدا خه‌رجی واقیعی ئه‌و سێ شته‌ ناگاته‌ (20.000) نه‌ك (250.000)، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ته‌نها چاووڕاوه‌ و هه‌ر سووه‌كه‌ی جارانه‌و ناوی رسوماتی لێ نراوه‌، له‌ ئیسلامیشدا حوكمی شه‌رعی په‌یوه‌سته‌ به‌ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ نه‌ك ناو، هه‌ر وه‌كو قاعیده‌ فیقهیه‌كه‌ ده‌ڵێت: العبره‌‌ بالمسمیات والمعانی، لا اڵ‌سما‌‌و والمبانی، وه‌ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ دێته‌ پێش چاو كه‌ كه‌سێك مه‌شروب بفرۆشێت به‌ خه‌ڵكی، به‌ڵام پێیان بڵێت: كه‌ من به‌ناوی مه‌شروبه‌وه‌ نایفرۆشم، به‌ڵكو پێیده‌ڵێم: شیر یان شه‌ربه‌ت!! ئایا ته‌نها گۆڕینی ناوه‌كه‌ حوكمی مه‌شروبه‌كه‌ ده‌گۆڕێت؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر، وه‌ ناوه‌ڕۆكی سوویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نابێت كه‌سێك كه‌ قه‌رز ده‌داته‌ كه‌سێكی دیكه‌ هیچ سوودێك له‌و قه‌رزه‌ له‌ كابرای قه‌رزدار وه‌ربگرێت، وه‌ هه‌ر سوودێكی لێ وه‌ربگرێت، ئه‌و سووده‌ ده‌بێته‌ ریباو حه‌رامه‌، چونكه‌ قه‌رزدان پێویسته‌ له‌به‌ر خواو له‌ پێناو دابینكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكانی هه‌ژارو كه‌م ده‌رامه‌تدا بێت، به‌بێ هیچ سوود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی دونیایی بۆ كه‌س، یان لایه‌نی خاوه‌ن قه‌رز.
و (مجمع الفقه الإسلامی) سه‌ر به‌ رێكخراوی كۆنگره‌ی ئیسلامیی له‌ خولی پێنجه‌میدا له‌ كوه‌یت سه‌باره‌ت به‌و شێوازه‌ شه‌رعیانه‌ی كه‌ ده‌كرێت حكومه‌ت كارئاسانی بكات بۆ هاوڵاتیان بۆ دروستكردنی خانوو له‌ یه‌كێك له‌ بڕیاره‌كانیدا ده‌ڵێت: أن تقدم الدوله‌‌ للراغبین فی تملك مساكن قروچا مخصصه‌‌ لإنشا‌‌و المساكن ، تستوفیها بأقساگ ملائمه‌ بدون فائده‌ سوا‌‌و أكانت الفائده‌‌ صریحه‌ أم تحت ستار اعتبارها (رسم خدمه‌) علی‌ أنه إژا دعت الحاجه‌ إلی‌ تحصیل نفقات لتقدیم عملیات القروچ ومتابعتها وجب أن یقتصر فیها علی‌ التكالیف الفعلیه‌‌ لعملیه‌‌ القرچ. واته‌: ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت قه‌رزی تایبه‌ت به‌ دروستكردنی خانوو بداته‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ خوازیاری دروستكردنی خانوون‌و پاشتر به‌ شێوه‌ی پشكی گونجاوو به‌بێ هیچ سوودێك، جا ئاشكرا یان له‌ ژێر په‌رده‌ی رسومات قه‌رزه‌كه‌یان لێ وه‌ربگرێته‌وه‌، هه‌ركات كاری قه‌رز پێدانه‌كه‌و به‌دواداچوون و وه‌رگرتنه‌وه‌ خه‌رجی تێ ده‌چوو به‌نیسبه‌ت ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ئه‌و كات ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت بڕی ئه‌و خه‌رجیه‌ وه‌ربگرێته‌وه‌، به‌ڵام پێویسته‌ رێژه‌ی خه‌رجیه‌كه‌ چه‌نده‌ به‌ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ له‌ هاوڵاتی وه‌ربگرێته‌وه‌.
جا پرسیاره‌كه‌ی من لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا (پشكنین، چاپ، گواستنه‌وه‌)ی مامه‌ڵه‌ی هه‌ر هاوڵاتیه‌ك بڕی (250.000) دیناری تێده‌چێت، ئه‌گه‌ر وایه‌ بۆچی حكومه‌ت كاتێك پاره‌كه‌ 2% ی له‌سه‌ر بوو بۆ ئه‌و خه‌رجیانه‌ ته‌نها (19000) دیناری وه‌رده‌گرت، وه‌ به‌لاچوونی 2% ئه‌و خه‌رجیانه‌ یه‌كسه‌ر بوو به‌ (250.000) هه‌زار دینار.
- به‌ڵگه‌یه‌كی دیكه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م پاره‌یه‌ی حكومه‌ت به‌ناوی رسومات و خه‌رجیه‌وه‌ وه‌ریده‌گرێت سووه‌ و ریبایه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا بۆچی خه‌رجی (پشكنین، چاپ، گواستنه‌وه‌)ی كه‌سێك كه‌ (12) ملیۆن دینار وه‌رده‌گرێت ده‌كاته‌ (250) هه‌زار دینار، به‌ڵام خه‌رجی كه‌سێك كه‌ (9) ملیۆن دینار وه‌رده‌گرێت، ده‌كاته‌ (200) هه‌زار دینار، ئایا ئه‌و دوو خه‌رجیه‌ وه‌ك یه‌ك نین، بۆچی ئه‌ویان (50) هه‌زار دیناری له‌وی دیكه‌ زیاتره‌، یان ئه‌م بڕه‌ پاره‌ زیاده‌یه‌ په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ بڕی پاره‌ی وه‌رگیراوه‌وه‌ كه‌ تا پاره‌ وه‌رگیراوه‌كه‌ زیاتر بێت سووی زیاتر ده‌چێته‌ سه‌ر نه‌ك خه‌رجی و پاره‌ی تێچوونه‌وه‌.
- رویه‌كی دیكه‌ی حه‌رامی و به‌ ریبا بوونی ئه‌م مامه‌ڵه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حكومه‌ت مه‌رجی ئه‌وه‌ داده‌نێت له‌سه‌ر هه‌ركه‌سێك كه‌ ئه‌م پاره‌یه‌ وه‌رده‌گرێت، كه‌ هه‌ركات دانه‌وه‌ی قیستێك له‌كاتی خۆی دوا بكه‌وێت، ئه‌وه‌ حكومه‌ت پاره‌ی زیاده‌ ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و كه‌سه‌و ئه‌مه‌یش ریبا و سوویه‌كی زۆر ئاشكرایه‌و هه‌رگرێبه‌ستێك مه‌رجێكی ریبای له‌و شێوه‌یه‌ی تێدا بێت، ئه‌و گرێبه‌سته‌ ده‌بێت به‌ گرێبه‌ستێكی ریبه‌وی، ئیدی مه‌رج نیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ ریباكه‌ بدات یان نا، به‌ ته‌نها بوونی ئه‌و مه‌رجه‌كه‌ گرێبه‌سته‌كه‌ حه‌رام ده‌كات، ئه‌گه‌ر له‌ واقعیشدا كابرای قه‌رزدار دانه‌وه‌ی هیچ قستێك دوا نه‌خات و سووه‌ زیاده‌كه‌ نه‌دات، (مجمع الفقه الإسلامی) سه‌ر به‌ رێكخراوی كۆنگره‌ی ئیسلامیی له‌ بڕیاری ژماره‌ 51/2/6 له‌ خولی شه‌شه‌میدا ده‌ڵێت: إژا تأخر المشتری المدین فی دفع اڵ‌قساگ عن الموعد المحدد فلا یجوز إلزامه أی زیاده‌‌ علی‌ الدین، بشرگ سابق أو بدون ڵ‌ن ژلك ربا محرم. واته‌: هه‌ر كاتێك كه‌سی كڕیاری قه‌رزدار دواكه‌وت له‌ دانه‌وه‌ی پشكی قه‌رزه‌كه‌ی له‌ كاتی دیاریكراوی خۆی، ئه‌وه‌ ناكرێت هیچ زیاده‌یه‌كی له‌سه‌ر دابنرێت زیاد له‌ قه‌رزه‌كه‌ی خۆی، جا ئه‌و زیاده‌یه‌ به‌مه‌رجێكی پێشوه‌خ بێت یان نا، چونكه‌ ئه‌و زیاده‌یه‌ سویه‌كی حه‌رام و قه‌ده‌غه‌یه‌.
هه‌روه‌ها (المجمع الفقهی الإسلامی) سه‌ر به‌ رابیته‌ی جیهانی ئیسلامی له‌ خولی یازده‌ی له‌شاری مه‌ككه‌ی پیرۆز و له‌ وه‌ڵامی پرسیارێك له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: وبعد البحپ والدراسه‌ قرر مجلس المجمع الفقهی بالإجماع ما یلی: أن الدائن إژا شرگ علی‌ المدین أو فرچ علیه أن یدفع له مبلغاً من المال غرامه‌ مالیه‌ جزائیه‌ محدده‌‌ أو بنسبه‌‌ معینه‌‌ إژا تأخر عن السداد فی الموعد المحدد بینهما، فهو شرگ باگل، ولا یجب الوفا‌‌و به، بل ولا یحل، سوا‌‌و كان الشارگ هو المصرف أو غیره، ڵ‌ن هژا بعینه هو ربا الجاهلیه‌ الژی نزل القران بتحریمه. واته‌: پاش توێژینه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌ندامانی (المجمع الفقهی) به‌كۆی ده‌نگ بڕیاریاندا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی: ئه‌گه‌ر خاوه‌ن قه‌رز مه‌رجی دانا له‌سه‌ر كه‌سی قه‌رزدار یان به‌سه‌ریدا سه‌پاند كه‌ هه‌ركات دوا كه‌وت له‌ دانه‌وه‌ی قه‌رزه‌كه‌ی له‌كاتی دیاری كراوی خۆی، ده‌بێت كه‌سی قه‌رزدار بڕێك پاره‌ی دیاری كراو یان ڕێژه‌یه‌كی دیاریكراو وه‌كو غه‌رامه‌ یان سزا بدات به‌كه‌سی خاوه‌ن قه‌رز، ئه‌و كات ئه‌و مه‌رجه‌ به‌ به‌باتڵ داده‌نرێت، وه‌ پێویست نییه‌ كه‌سی قه‌رزدار پێوه‌ی پابه‌ند بێت، وه‌ هه‌ر به‌ حه‌ڵاڵیش دانانرێت، جا خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ بانك بێت یان هه‌ر كه‌سێكی دیكه‌ بێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ خودی ئه‌و سووه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می نه‌فامیدا هه‌بووه‌و قورئان حه‌رام و یاساغی كردوه‌.
ـ جگه‌ له‌مانه‌ هه‌مووی هه‌ر كه‌س ئه‌و پاره‌یه‌ وه‌رده‌گرێت ده‌بێت بڕی (500) هه‌زار دینار وه‌كو (تأمین) بداته‌ كۆماپانیایه‌ك كه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ته‌رخانكراوه‌، ودیاره‌ ئه‌م (تأمین) ه‌ زۆره‌ ملیه‌ش له‌ رووی شه‌رعه‌وه‌ حه‌رامه‌و دروست نییه‌، هه‌رچه‌ند حه‌رامی تأمین ناگاته‌ حه‌رامی سوو، به‌ڵام ئه‌م هه‌موو ئاڵۆزییه‌ پێكه‌وه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ گرێبه‌سته‌كه‌ حه‌رام ده‌كات و پێویسته‌ جارێكی دیكه‌یش په‌ڕله‌مانی كوردوستان به‌گشتی و به‌تایبه‌تی لایه‌نی ئۆپۆزسیۆن و به‌تایبه‌تی تر لیسته‌ ئیسلامییه‌كانی ناو په‌رله‌مان و هه‌روه‌ها وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف و یه‌كێتی زانایان و جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكی مسوڵمان، هه‌وڵێكی جدی تر بده‌ن بۆ لا بردنی ئه‌و خاڵانه‌، بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی هه‌ژار و مسوڵمان بتوانن له‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ سوود مه‌ند بن.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics