٦ موحەرەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

ڕِەواندنەوەی هەندێك گومان لەسەر هەندێك ئایەتی قورئان...

زۆرن ئەو كەسانەی شەمشەمە كویرە ئاسان چاویان بە رۆژ هەڵنایەت. خویان هیچ نین و ئەیانەوێت خەڵكیش خویان ئاسابن .. هەموو بەهاو ڕوشتێكی بەرزیان خستوتە ئەولاوە بۆ بەرژەوەندی ناڕوا,وەخودەرخستن..توتی ئاسان بەناوی نوێ‌ گەریەوە!.لەڕاستی تێناگەن و 351 263 Quranبەرەنگاری دەكەن!.خۆپەرستن و میشكی تێگەشتنیان بە دەستی خویان داخستوە!.شەری خویان بەكەسانی تر دەفروشن!. عەرەبی نازانن و بەرەنگاری"سیبەوەی"دەكەن!. هیچ تەفسیرێكیان نەخوێندوەتەوەو خۆیان بەتەبەری و ئبن كەسیر ناگوڕنەوە!. قورئان بە دانراو دەزانن، ئایەتیكیشیان پی دانانریت!. قورئان بە ئەفسانە دەزاننو داوای مافی ئافرەتان دەكەن,بازرگانی بە مافی ئافرە تانەوە دەكەن!. بانگەشە بومافی مروڤ دەكەن و,مافی مروڤیش پیشێل دەكەن!. لافی ئازادی لێ‌ دەدەن وئازادی بەرانبەر پیشیل دەكەن!. خوایان بە خودا قبوڵ نی یە مروڤ دەكە نە خودای خویان!. بەموو بە گوێی خوداناكەن و بەموش لە فەرمانی گەورە كانیان لا نادەن!. بە ناو كوردایەتی دەكەن و بە هەزارەها كورد دەكەنە دوژمنی خویان!.باسی گەندەڵی دەكەن و لەخویان گەندەڵ تریش نی یە!. بانگەشە بۆ خویندن دەكەن و,خوشیان خویندەواریان نیە!

هەموو ئەو وتانەی سەرەوە پیم باشبوو پێشەكیەك بێت بۆ چوونە ناو باسەكەوە،بێگومان ئەوانەی هەروەك لە دژی قورئان و ئسلام دەدوین بە ناڕەوا كەم تازۆری هەموو ئەو شتانە باسمان كرد تێیاندایە نمونەی كەسیش زۆرن بەڵام لەبەر كاری ڕژنامە وانی ناو هێنان خۆش نییە . زۆر بەداخەوە كەسانێك كۆمەڵە قسەیەك بوەتە ویردی سەر زمانیان و هەردەم دەیڵێنەوە وەك وابێت شتێكی گرنگیان بەرهەم هێنابێت ؟! بەو جۆرە وتانە هەم خۆیانی پێناشرین دەكەن وە هەم ئازاری بەرامبەریشیان دەدەن ! . موسڵمانان بەدواكەوتو دەزانن بەهۆی وابەستە بونیان بەقورئانەوە كەچی ژیانی خۆیان هەر ئەو كۆمەڵە وتەیە هەردەم دووبارەی دەكەنەوە . زۆر شتم پێیەو وەزۆر شت بەردڵی گرتم بەشێوەیەك وابەرەبەیانە كاتژمێر شەش و نیو وەهێشتا نەخەوتوم . دەچمە ناو باسەكەمەوە كەدوانە لەسەر كۆمەڵە ئایەتێكی پیرۆزی قورئانی كەهەردەم دوژمنانی موسڵمان و حەقەیەتی ،ئاینی پیرۆزی ئیسلامی پێ تاوانبار دەكەن . بەپشتیوانی خوا یەك بەیەكی ئەو ئایەتانەتان بۆ تەفسیر دەكەم بە پشت بەستن بەو تفسیرانەی كە جێگەی متمانەن لەوانە : تفسیری( ئیبن كثیر، قرطبی ، جلالین ، طبری ). بۆڕەواندنەوەی ئەو گومانە ناشیاوەنەی كە بەرامبەر قورئان دەكرێت بەئومێدی ڕەوەندنەوەیان بۆ تەفسیر كردن و ڕاڤە كردنی ئایەتەكانی قورئان بیگومان كومەڵە زانیاریەك پێویستە لەوانە :

١- زانینی عەرەبیەكی تەواو بەڕێزمانەوە بەڵام ئەو كۆمەڵە نەك هەر عەرەبیش نازانن بەڵكو حرفە جەڕەكانیشیان نەبیستوە ! .

٢- گەیشتن لەئایەتەكە وەیان ئایەتەكان بەشێوەیەكی تەواو ، وەك خۆی ، چونكە ئاشكرایە ٨٠% ی قورئان ڕوونە بەڵام لە ٢٠ % ی ڕوون نییە واتا تێگەیشتنیان ئاسان نییە پێویستیان بە ئیجتیهاد هەیە ئەویش بە زاناو پسپۆڕی خۆی هەیە نەك بە نەشارەزا.

٣- زانینی هۆكاری دابەزینی ئایەتەكە وەیان ئایەتەكان ، كە ئەویش یارمەتی دەدرێت بۆ گەیشتن لێی ، ناكرێت بێئاگا بێت لە هۆكاری دابەزیوە وەیان دابەزینیان وفەتوای لەسەر بدرێت و خەڵكی پێگومڕا بكەیت .

٤- زانینی شوێنی دابەزینی ئایەتەكە بۆ نمونە لە مككە دابەزیوە یان لە مەدینە ، وەزانینی ئەو شتانەی كە پەیوەستن بەوانەوە ، بۆ نمونە ئایەتێك لە مەككە دابەزیەوە چ حكومێك دەردەخات و هەروەها مەدینە ، ناكرێت بێئاگا بیت لەوانەو بە موسەیتەرییەوە قسەی لەسەر بكەیت ؟! .

٥- ڕچاو كردنی پاش و پێشی ئایەتەكە ، ناكرێت ئایەتێك پەیوەندی بە پێشی وەیان پاشیەوە هەیە بە تەنها حوكمی لەسەر بەیت بۆ نمونە ئایەتی (٤) ی سورەتی ماعون كە دەفەرموێت : [فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ] واتا ویل بۆ نوێژكران ، دەی خۆ گونجاو نییە نوێژ كەران توشی ئەو سزایە ببن خۆ ئەگەر وابێت دژایەتیەكی لە ئاینەكە خۆیدادەبێت ئەو هەموو ئایەت و فەرموودانەی تر كە باسی نوێژ دەكەن وەنوێژ كۆڵەكەی دینە وەك لە ناو خۆشماندا بەو شێوەیە ناسراوە، وەیەكەم شتێك كەمرۆڤ لەگۆڕدا پرسیاری لێدەكرێت نوێژە وەك لە فەرموودە ڕاستەكاندا هاتوە, باسەكە باسی نوێژ نییە زۆر لەسەری ناڕۆم ، بەڵام ئەم ئایەتە پەیوەندی بە پاشیەوە هەیە ئەویش ئایەتی (٥) هەمان سورەتە كە دەفەرمووێت : [الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ] كە مەبەست ئەو نوێژكەرانەیە كەدوو ڕوو (مونافیقن) واتا لە ڕووەوە لە بەر چاو خەڵكیدا نوێژ دەكەن بەڵام خۆیان نوێژ كەر نین وەك ئیبن عباس خوای لێڕازیبێت دەفەرمووێت لە تفسیریئیبن كثیر)دا . لەبیرمە مامۆستایەك . لە كوردستان لە پۆلدا ئەو ئایەتەی هێنابوەوە بۆ قوتابیەكان لۆمەی كرد بون لەسەر نوێژ كردن ! كەسێكیش نەبوو بڵێت ئایەتەكەی دوای تەواو بكە.

٦- زانینی ناسخ و مەنسوخ ئەو حوكمانەی كە پەیوەستن پێوەی . ئەو خاڵانەی سەرەوە تەنها كەمێكی زانیارین دەبێت بزانرێت ئەگەر بێتوو سەیرێكی پەرتووكی (تعریف الدارسین ، بمناهج المفسیرین ) بكەین لە نوسینی (د. سلاح عبدالقادر الخالیدی ) لە لاپەڕە (٥١) وە تا لاپەڕە (٦٠ ) باسی ئەو زانیاریەنە دەكات بۆ موفەسیر تەنها سەر دێڕەكانیتان بۆ دەنوسم .

١ – زانیاری لە سەر قورئان . زۆر كەس هەیە هەر نازانیت بەڕاستی بیخوێنێتەو ئەوە باسی زانیاری تەجوید هەر مەپرسە كەچی تەفسیری دەكات! .

٢- زانیاری لەسەر سونەت . چونكە پەیوەستە بەقورئانەوە نەك نەزانێت( صحیح و ضعیف ) چییە، تەفسیر بكات ئەو باسی دەرهێنانی فەرموودە ( التخریج ) هەر مەپرسە كە نەشیان بیستووە لەوانەیە وا تێبگەن ئیستا ئیمە باسی فلم دەرهێنان و كلیپ بكەین !.

٣- زانیاری لەسەر ژیانی پێغەمبەر دروودی خوای لەسەر بێت وە هەروەها هاوەڵانی خوایان لێڕازیبێت . نەوەك لەبری ئەوانە گۆرانی بێژان و یاریزانەكان بناسێت !.

٤- زانیاری لەسەر مێژووی قورئان ، وەك لەسەرەوەش ئاماژەمان پێكرد وەك مەككی و مەدەنی ، ناسخ و مەنسوخ هۆكاری دابەزاندنی .

٥- زانیاری لەسەر بنەمای تەفسیری قورئان .

٦- زانیاری لەسەر عەرەبیەكی ڕەوان، چونكە قورئان بە عەرەبیە، بەڵام بۆ هەموو جیهان نەك هەر بۆ عەرەب .

٧ - زانیاری لەسەر ڕێزمانی عەرەبی (العلم بالنحو والصرف ) ، نەك فیعل و اسم لێك جیا نەكاتەوە.

٨- زانیاری لەسەر بەلاغەتی قورئان (البلاغة )، نەوەك نەزانێت( شبە و تمثیل) چییە !.

٩- زانیاری لەسەر خوێندنەوەكانی قورئان ( العلم بالقرآءت القرأنیە) ، نەوەك هەر یەك خوێندنوەش نازانێت !..

١٠- زانیاری لەسەر بیرو باوەڕی ئیسلامی، بەلانی كەمەوە هەر نەبێت شەرحی عەقیدەی (طحاوی) بینی بێت نەوەك بۆ خۆی عەقیدەیەكی دانابیت !

١١- زانیاری لەسەر ئوسولی فیقە ، نەوەك هەر فیقهیش نازانیت چ جای ئوسول !..

-١٢زانیاری لەسەر مێژووی نەفامی و جاهیلی عەرەب پێش ئیسلام ، نەواك خۆی لەوان نەزان و جاهیل تر بێ بێت !.

١٣. زانیاری لەسەر مێژووی گەلانی پێشوو , بۆنمونە وەك گەلی نوح و سەمود و هەروەها گەلی فیرعەون, نەوەك خۆی بۆ خۆی فیرعەون بێت , .

١٤. زانیاری لەسەڕ مەزهەبە فیكریە جیاوازەكان , نەوەك وا بزانێت ئێمە گوێزی بۆ ئەژمێرین .

١٥. ڕوِشنیریەكی زانستی سەردەمیانەی هەبێت , نەك سەردەمیانە بە كلیپ و رەقس بزانێت .

مەبەست لە زانستی سەردەمیانە ئەم زانستانە دەگرێتەوە : فەلەك , توب , ئابوری , كۆمەڵگا , سیاسەت ,كشتوكاڵ , بازرگانی , راگەیاندن و بنەماكانی حوكم …هتد , نەوەك وەك زمانی دكتۆر و دەروناس و ئەوانەوە بدوێت و خۆی بۆ خۆی تەقەی سەڕی بێت .

ئەو خاڵانەی سەرەوە گرنگە بۆ ئەو كەسانەی تەفسیر دەكەن وە كۆمەڵی خاڵای تڕ گرنگە لە خوو رەوشتی موفەسیردا هەبێت و ئێمەش لێرەدا بە كورتی ئاماژەیان پێ‌ دەكەین هەروەك لە پەرتوكی دكتۆری ناوبراودا هاتوە لە لاپەرە ٦١تا ٦٦:

١. دەبێت موفەسیری قورئان بیڕو باوەڕی تەواو راستی هەبێت نەوەك دژی بێت .

٢. دەبێت پابەند بێت بە سوننەتی پێغەمبەر و هاوەڵان و هەروەها ئەوانەی دوای هاوەڵان هاتوون.

٣. دەبێت بیرو بیڕكردنەوەی تەواو بێـت , نەك هەر بیڕی لای ورگی بێت !.

٤. نابێت كاریگەر بێت بە فیكرە جیاوازەكان لە نمونەی قەدەریە و رافیزە و خوارج و معتزلە... نەك خۆی لەوان خراپتر بێت .

٥. دەبێت متمانەی بە موسڵمانان هەبێـت و ناكرێت بە گومانەوە بڕوانێتە هەموو موسڵمانان و خۆشی پیاوی ئەملاو لا بێت!.

٦. نابێت بەندەی هەواو ئارەزوی بێت .

٧. دەبێت ڕاستگۆ بێت لەگەڵ خوادا لە كردارەكانیدا , نەك نەزانێت راستی چیە!

٨. دەبێت خۆ بەكەمگر بێت لەم دنیایەدا نەك سەیری ئاسمان بكات و خەڵك بەكەم بزانێت.

٩.دەبێت خۆ پاڕێز بێت لەو شتانەی قورئان داوامان لێی دەكات لە نمونەی خۆش ویستنی دوونیاو هەواو ئارەزوو خۆ بەگەورە زانین .

١٠. دەبێت بیرو هۆشی لەسەر خۆ بێت واتە شتی لە بیر نەچێت و هەردەم بیڕی لای خۆی بێت , ژیڕی لەسەر خۆی بێت .

لەوانەیە بڵێن باشەخۆ ئەم باسە رەواندنەوەی هەندێك گومان بوو لەسەر هەندێك ئایەتی قورئانی پیڕۆز كەچی ماندوو بوین لە خۆیندنەوە و هێشتا نەگەشتینە هیچ ئایەتێك لە وەڵامدا دەڵێن گرنگە ئەو خاڵانەمان لە پێش چاو بێت تا چیتر كەسانێك نەتوانن بە قسەی باق و بڕیق بێن باس لە قورئان بكەن و گومان بخەنە دڵی خەڵكیەوە و خۆشی ئاگاداری لە دنیا نەبێت , خۆتان دەتوانن دادگەر بن ئەگەر گومانێكتان بیست لەسەر هەر ئایەتێك سەیڕی گومان دروستكەرەكە بكەن بزانن ئەو خاڵانەی تیدایە ؟ خۆ گەر وەڵامەكەی نەخێر بوو ئەی ئیتر بۆ گومان دروست ببێت , وەك لە سایتی ( دەریای نوور ) بەشی تەفسیر روونمان كردەوە هەر كەسێ‌ گومانی بۆ دروست بوە لەسەر هەر ئایەتێكی قورئانی بۆمان بنێڕێت بە پشتیوانی خوا وەڵامەكانیان بۆ دەستەبەر دەكەین , زۆر قسەمان هەیە لەسەر ئەو كەسانەی كە ئەم جۆرە پڕوپاگەندانە بڵاو دەكەنەو بەڵام وازی لێی دەهێنین و دەڕۆینە خزمەت هەندێك لە ئایەتانە بۆ زیاتر تێگەشتن و چونمان بەرەو ئەو قورئانەی كە تاكە بەرنامەی خۆشنوودی هەردوو دنیایە.

ئایەتی یەكەم/ [وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا] النساء ٣ واتە:ئەگەر ترسان لە ئەنجام نەدانی دادپەروەری لەگەڵ كچە بێباوكەكاندا , ئەوە لە ئافڕتانی تڕ كە حەڵاڵن بۆتان ژن مارە بكەن دوو یان سیان یان چوار (ئەڵبەتە لەیەك هاوسەر زیاتر مەرج و بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە ) خۆ ئەگەر ترسان لەوەی كە نەتوانن دادپەروەر بن ( لە نیوان هاوسەرەكانتاندا) ئەوە با یەك ژن مارە بكەن, یان ئەو كەنیزەكانەی كە هەتانن (كە دیاردەیەكی كاتی بوو, ئیسلام بنەبڕی كرد) ئەوەی كە باسكرا نزیكترە لەوەی ستەم نەكەن (ئەگەر پەیڕەوی بكەن ) بڕوانە تەفسیری ئاسان.

كورتەی ئەم ئایەتە ئەوەیە كە ڕێگە پێدراوە تا چوار ژن مارە بكرێت بەڵام بەمەرج ئەویش دادگەریە لە نێوانیاندا.

لەسەردەمی نەفامیدا ڕێژەی دیاری كراو نەبوو بۆ ژن هێنان كەسی وا هەبوو ٥٠ژنی هەبووە! وە هەبوو زیاتر و هەبوو كەمتڕی هەبوو, شەریعەتی ئیسلامی سنورێكی بۆ دانا ئەویش ٤ ژنە و بەمەرج وەك لە ئایەتەكەدا دەردەكەوێت , دادگەری مەرجە وە هۆی نادادگەری لە نێوان ژندا سزای خوای گەورەی بەدواوەیە, هێنانی چوار ژن كۆمەڵێك گرفت چارەسەر دەكات وەك ئەو گرفتانەی بە ئاشكرا دەبینڕێت لە نمونەی : قەیرەی , بێوەژنی , بێسەرپەرشتیاری, بنەبركردن یان كەمكردنەوەی داوێن پیسی , لە زۆربەی كۆمەڵگەكاندا دەبینین ڕێژەی ئافرەت زۆرترە لە پیاو ئەویش بەهۆی كۆمەڵێك هۆكارەوە , ئەو هەموو ئافرەتە چ بكەن ؟ ئایا ئەو ئافرەتانەی كە دژی پیاوەكانیانن لەوەی ژنێكی تڕ بهێنن گەر خۆیان بخەیتە جێگەی ئەو ئافرەتەی كە پیاوەكە دەیهێنێت چ دەڵێت ؟ خۆ ئەگەر بڵێن شتێكی خراپەو نابێت دەی دەبوو كەس شووی بە پیاوی ژندار نەكردایە , ئافرەتێك بە تەنیا بێت باشە یان لەگەڵ پیاوێك كە ژنێكی هەبێت , بۆ نمونە: كورێك ویستی كچێكی ئەمەریكی بهێنێت كە تازە موسڵمان بوو بوو كچەكە بە كورەكەی وت من تۆم بە دڵە بەهەموو شێوەیەك بەڵام تەناها مەرجێكم هەیە ئەویش وتی مەرجەكە چیە ؟ ووتی ژنی تر نەهێنیتە سەرم , ئەویش پێی وت من تەنها پرسیارێكت لێ‌ دەكەم , چیە؟ وتی باشە تۆ ئیستا پێت باشە شووبكەیت بە من گەر ژنێكی تڕیشم هەبێت یان هەر بە بێمێرد دابنیشی هەموو ژیانت , لە ئەنجامدا وەڵامی نەبوو چونكە پرسیارەكە زۆر واقعی بوو , لە راستیدا فرە ژنی مافێكی باشە بۆ ئافرەتان و رەحم و بەزەی خوای گەورەیە , گەر بێت سەیری پیاو بكەین ناتوانێت ژنێك بهێنێت كە مێڕدی هەبێت بەو واتایەی ژنێك و دوو مێڕد كۆ نابنەوە,دبینیت زۆرێك دژی فرە ژنیە بەڵام خۆشی زیاتر لە چوار ژنی هەیە ! دەبینین زۆرێك دژی فرە ژنیە بەڵام ژنەكەی خۆی پشتگوی خستوەو هەر شەوێك لەگەڵ ئافرەتیكدا دەخەوێت ئەمەیە مافی ئافرەت !! لەهەموو لایەكەوە مافیان پێشیل دەكڕێت لەلایەك لەگەڵ ئافرەتێك كە بە پارە یان بە دزیی لە گەڵی رادەبوێڕێت لەلایەك خیانەتی لە هاوسەرەكەی خۆی كردوە كە ئەمە ئیستای ئەوروپاو ئەمریكاش قبوڵی ناكەن , ئەوانەی كە هیچ دینێكیان نیە شوێنی ناكەوون, ئەو پرسیارەمان ئارەستەی چەند ژن كردوە كە ئایا گەر مێڕدەكەت خیانەتت لێی بكات چی دەكەیت ؟ بێ‌ سێ‌ و دوو یەكسەر دەیانووت جیا دەبموە لێی چونكە هەر ئەوەندە دەستەڵاتی هەیە , ئەوا باس لە پیسبونی كۆمەڵگە بە منداڵی بێ‌ باوك هەر مەكە كە پڕی دایەنگەكانن وە یان تەنها لە لای یەك لایەنن و بێ‌ سۆزی دایك و باوك یان یەكێكیان , ئەی لە كوێیە مافی منداڵ ؟ مافیان ئەوەیە بە بێ‌ كەس لە دایك بن یان سەرگەردان بن !, مافیان ئەوەیە دایك و باوك تەنها بە ووشە بزانن !؟ ئەو هەموو كێشەیە كە بە هۆی بەدرەوشتیەوە دروست ئەبێت كە لە باسكردن نایەن ئەوەندە زۆرن جا بۆیە زۆر جێگەی خۆیەتی گەر یەكێك كاری بەدرەوشتی كرد و لەگەڵ ئەوەشدا خێزاندار بوو , زۆر جیگەی خۆیەتی بەرد بارانی بكەی چونكە میكرۆبە بۆ كۆمەڵگە بەڵكوو ئەو ئازارە ببێتە وانە بۆ خەڵكانی تڕ تا ئەو مافە نەدەنە خۆیان كە خیانەتی وا بكەن ,ئەو هەموو تاوانەی لێ‌ بكەوێتەوە لەسەروو هەموشیانەوە گوێرایەڵ نەبوون بۆ فەرمانی خوای گەورە , جا ئیستا و دوای ئەم ڕونكردنەوەیە بگەڕێنەوە سەر ئایەتەكە و لە تەفسیر قرتبیدا لەسەر وشتەی (خفتم) هاتوە گەر كەسێك گومانی بوو لەوەی كە دادگەر نابێت لە نیوان ژنەكانیدا با یەك ژن بهێنێت چ جای ئەو هەموو تاوانە بەرامبەر ئافرەتان دەكڕێت لە خیانەت كردن لێیان و بازرگانیكردن پێیان بەڵام لێرەدا جێگەی ئاماژە پێكردنە زۆرێك چ لە وڵاتی خۆمان و چ لە وڵاتانی ئیسلامی بە شێوەیەكی گشتی ئەو كەسانەی كە ژنی دوو هەمیان هێنا لە سەر ئەو بنەمای كە شەرع دایناوە نایهێنن, بەڵكوو زۆرێك هەر لە ڕقی ژنە كۆنەكەی ژنێكی تڕ دەهێنێت , كە بەراستی ئەمە ئەوە دەگەیەنێت هەر لەسەرەتاوە نیەتی پاك نەبوە.. كە ئەمەش لەگەڵ (خیفتم)ی ئایەتەكە ناگونجێت ...

ئایەتی دووهەم : [فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ] محمد ٤

ئەم فەرمان بۆ كاتی بەرنگار بوونەوەیە لە گۆرەپانی جەنگدا واتە كاتێك كەشتن بەوانەی كە بێ باورە بوون , بێنە دەست لێیان و لە گەردنیان بدەن ( ئەگینا ئەوان ئێوە دەكوژن ) تا كاتێك كوشتاری زۆریان لێ‌ دەكەن , ئینجا كە هێزیان نەما بەدیل بیانگرەو بە توندی باڵبەستیان بكەن , ئەوسا یەكێك لەم دوو كارەیان لەگەڵدا ئەنجام بدەن : یان بە پیاوەتی و منەت یاخود بە گۆڕینەوەو فیدیە ئازادیان بكەن , تا شەڕ كۆتای دێت و ئاسەواری نامێنێت و دوژمنان چەك دادەنێن, بڕیارەكە ئاوەهایە , ئەگەر خوا بیوستایە خۆی تۆڵەی لێی دەسەندن , بەڵام دەیەوێت بە یەكتر تاقیتان بكاتەوە , ئەوانەشی لە پێناو خوادا شەهید بوون , هەرگیز پاداشتی هەوڵ و كۆششیان بە زایە ناچێت .

زۆرن ئەو ئایەتانەی كە لەسەر جیهاد و هەوڵ و تێكۆشان دەدوێن تەنها ئەمەمان هەڵبژارد چونكە ئەم ئایەتە زیاتر توندی پێوە دەردەكەوێت وەك ئەوان دەڵێن ! وە هەموو ئایەتەكانی تر لەسەر جیهاد دەتوانین بڵێین هەمان قەوانەی ئەوان لێی دەدەنەوە , وەك وابێت ئەم ئایەتە پێچەوانەی دیموكراسی و مافی مرۆڤ و ئەو شتانەیە , با بێنە سەر ئایەتەكە شەمشەمە كوێرەكان ئەم ئایەتە وا لێك دەدەنەوە و وێنەیەكی وا نیشانی خەڵكی دەدەن كە ئەوەی ئیسلام بێت دەبێت شمشێرێكی پێبێت و ئەوەی موسڵمان نەبێت و پێی گەشت ملی بپەڕێنێت چونكە جیهادە ! ئەمەش كۆمەڵانێكی پێ دەخەڵەتێنن ! كە شارەزا نین لە قورئان و ئیسلام , گەر بێنە سەر راڤەكردنی ئەم ئایەتەی كە ئەوان وای لێك دەدەنەوە نەك پێچەوانە لێكیان داوەتەوە بەڵكوو هەر زۆر بە هەڵەشدا چوون , چونكە ئەو ئایەتانە باسی كاتی جەنگ دەكەن وەك لە تەفسیری تەبەریدا هاتوە :

[الْقَوْل فِي تَأْوِيل قَوْله تَعَالَى : { فَإِذَا لَقِيتُمْ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْب الرِّقَاب } يَقُول تَعَالَى ذِكْره لِفَرِيقِ الْإِيمَان بِهِ وَبِرَسُولِهِ : { فَإِذَا لَقِيتُمْ الَّذِينَ كَفَرُوا } بِاَللَّهِ وَرَسُوله مِنْ أَهْل الْحَرْب , فَاضْرِبُوا رِقَابهمْ .]

ئاشكرایە ئەم كارانە موسڵمانان لە كاتی شەردا دەتوانن بیكەن , خۆ گونجاو نیە هەر كەسێكت پێگەشت بیكوژیت ! مێژووی هەزار ساڵەی ئیسلام شایتحاڵی ئەمەشن , كە موسڵمانان چەند بە بەزەی بوون , كاتێك شەریش بوە وەك لە چەندەها فەرموودەدا هاتوە كە ئەمانە نەكوژن : پیر , ئافرەت , منداڵ , شەر نەكەر وە نەشكاندنی دارو درەخت و كاولكاری نەكەن , لەوانەیە بپرسن بڵێن ئەی ئەوە نی یە لەم ئایەتەدا دەڵێت بدەن لە ملیان ئەمە چ بەزەیەكە ؟ وەڵامەكەی ئەوەیە ئەمە كاتی شەڕە و كە دەستەویەخە بەرامبەر یەك وەستاون ئەی خۆ ئەگەر ئەم نەدات لە ملی ئەو ئەو ملی ئەم دەپەڕێنیت , من پرسیارێك ئاراستەی ئەو كەسنە دەكەم كە ئەم جۆرە گومانانە دروست ئەكەن گەر دەستەو یەخە بویەوە لە گەڵ كەسێكدا ئەو چی دەكات ؟ با موسوڵمانیش نەبێت دەڵێت فەرموو دانیشە با گفتو گۆ بكەن خۆ ئەگەر بڵیت بەڵی تا خۆت دەخوێنیتەوە ئەو ملی هەڵكەندویت , چونكە شوێنەكە جێگەی ئەوە نیە , خۆ گەر بینە سەر دنیای تازەگەر ئەمڕۆ نمونە زۆرن لەسەر ئەم جۆرە كارانە كەسانی ناموسوڵمان كاری وا دەكەن و خۆشیان پیان هەزم ناكرێت , با زۆر دوور نەرۆین لێدانی ئەمریكا لە عیراق وڵاتەكە داگیر دەكات خیرو بەرەكەتەكەی دەبات , منداڵدەكوژێت ! ژن دەكوژێت ! پیر دەكوژێت ! داروو درەختەكانیش دەسوتێنن و كاولی دەكەن ! ماڵەكەت دەروخێنن , هەوڵی گۆڕینی دینەكەشت دەدەن , بێ رەوشتی بەرامبەر ئافرەتەكان دەكەن , خەڵك دەكەن بە نیشان شكێن بۆ خۆشی خۆیان , دزی دەكەن , بە دواكەوتوو خەڵكەكەش لەقەڵەم دەدەن و ئیدعای بۆ دەكەن , وە زۆڕێكی تڕیش ئینجا لێشت رازی نین !!! هەموو ئەوانە كراوەو حاشا هەڵنەگرە وە تا ئیستاش بەردەوامە , نمونەی لەم جۆرانە زۆر زۆرن بەڵام وروژاندنیانم پێ‌ خۆش نیە , كە لە لای خۆشمان چی كرا؟! كورتەی باسەكە ئەوەیە كە كاتی شەڕ تۆ بەرامبەرەركەت نەكوژیت ئەو تۆ دەكوژێت , لێرەدا پرسیارێك ئاراستەی ناحەزان دەكەم باشە ئەگەر موسڵمان لە مەیدانی جەنگدا جەنگی نەكرد بەرامبەرەكەی چ دەكات ؟ بێگومان زۆر بە ئاسانی هەموویان دەكوژن , بەڵی موسڵمان شەر دەكات بەڵام لەگەڵ ئەوەدا یاسای خۆشی هەیە , چونكە هەڵگیرسانی شەڕ ئاسان نیە و كە چارەش نەما ئەوسا بە گوێڕەی خۆیشی دەیكات لەگەڵ ڕێچاوكردنی پیڕ و ژن و منداڵ و ...هتد وە كۆتای بەم ئایەتە دەهێنم بەوەی ئەگەر موسڵمانان وڵاتێكیشیان فەتح كرد دزیان لێی نەكەن و دارەكانیان ناسوتێنن , ماڵەكانیان وێڕان ناكەن , سوكایەتیان پێی ناكەن , تەنها شتێك بیكەن لێسەندنی جزیەیە ئەویش لەبڕی ئەوەیەكە زەكات نادەن چونكە موسڵمانان زەكات دەدەن , بەڵام ئەوان نایدەن , جا بۆ ئەوەی پارسەنگێك دروست ببێت دەبێت جزیە بدەن كە ئەویش بۆ كۆمەڵگەكە خۆیانە هەروەك زەكاتی مسوڵمانەكان وە جزیەش لە منداڵ و ژن و نەداریش ناسەندڕێت خۆ ئەگەر نەدار بوون یارمەتیشیان دەدڕێت , وە دەبێت پارێزراویش بن واتە لە ئەماندا بژین و موسڵمانان دەبێت ئەو ئەمانەیان بۆ دەستەبەر بكەن ئەگینا مافی جزیەدانیشیان لەسەر نامێنێت , هەروەك گەر موسڵمانیش بوون جزیەدانیان لەسەر لا دەبڕێت چونكە ئەو كات زەكات دەدات , بەڵام گەر سەیڕی داگیر كاری عیراق بكەین لەلایەن ئەمەریكاوە بەتەواوی پێچەوانەیە ئیتر نازانین دیموكراتیەكەی ئەمەریكا لە كوێدایە , سەروەتی خەڵك دەبڕێت , لە ئەمانیشدا نی یە هەموو چركەیەك موعەرەزە بۆ كوشتن , سوكایەتی بە خەڵكەكەی دەكرێت بە هەموو جۆرێك ...

كۆتای ئەم بابەتە بەم هۆنراوەی ماموستا جمال حبیب الله دەهێنم كە لە سروەی بێداریدا هاتوە :

زۆر لای دنیا چووم، بۆ ده‌رس ، بۆ سه‌یران

له‌ چوار وه‌رزه‌دا، گه‌رمه‌سێر ، کوێستان

بۆ ساکنیی دڵ، بۆ ئارامیی گیان

نه‌گه‌شته‌ سایه‌ی ئارامگه‌ی قورئان

گوڵ و گوڵاڵه‌ی گوڵشه‌ن و بێستان

هه‌ڵاڵه‌ی باغان، سوزه‌ گیای ده‌شتان

ئای به‌ تاسه‌وه‌ چه‌ندم بۆن کردن!

نه‌گه‌شتنه‌ بۆنی پیتێکی قورئان

به‌ ناڵه‌ی شمشاڵ، زریکه‌ی که‌مان

ئاوازه‌ی بولبول، جۆشی نه‌غمه‌وان

هیچکام ئاره‌زووی ڕۆحی نه‌شکان

هیچکام وه‌ك قورئان مێشکی نه‌بزووان

له‌ قووڵی گۆمی وێژه‌ و زه‌ماندا

له‌ تیژیی و تینی بیری په‌خشاندا

مه‌له‌ی زۆرم کرد، قووڵیی و تیژییان

چه‌ن هیچ بوون له‌ چاو بیری قورئاندا!!

ته‌مه‌نم ڕۆی به‌ به‌رهه‌م چنین

زۆر به‌رم تام کرد ڕسته‌ی سه‌رزه‌میین

هیچکام تاسوقیی قورئانیان نه‌بوو

بۆ له‌ش و بۆ گیان تامخۆش و شیریین

بۆ چاری ده‌ردان زۆر پزیشك گه‌ڕام

زۆر ده‌رمانم چه‌شت، تامدارو بێ تام

بۆ دڵ و ده‌روون، بۆ له‌ش و بۆ گیان

سه‌دیه‌کی قورئان نه‌یان بوو ئه‌نجام

زۆر زانکۆی به‌رز و قوتابخانم دی

بیری فه‌لسه‌فیی و چه‌ن ئه‌فسانه‌م دی

نه‌ گه‌شتنه‌ ئه‌وه‌ی له‌م قورئانه‌م دی

یاسای چه‌نده‌ها چین و هۆزم خویند

بیردۆزی قوڵ و پڕ له‌ سۆزم خوێند

به‌ڕاستیم زاین، هه‌ڵه‌ ده‌رچوون که‌:

یاسای قورئانی زۆر پیرۆزم خوێند

زۆر ڕێی ڕازاوه‌ی دنیام گرته‌ به‌ر

به‌ره‌و به‌رزیی کێو، نزمی ده‌شت و ده‌ر

نه‌گه‌شتمه‌ مه‌به‌س، گشت فریودان بوون

ڕه‌نجی چه‌ند ساڵه‌ش ڕۆیی به‌ هه‌ده‌ر

به‌تیشکی قورئان که‌وتمه‌وه‌ سه‌ر ڕێ

دڵ ئارام بیرساف ڕێگه‌ی ڕاس ئه‌گرم

به شادیی هه‌نگاو ئه‌نێم به‌ره‌و جێ

تاکو ئه‌و کاته‌ی ئه‌جه‌ل ده‌ستی دێ

ئای ئه‌م قورئانه‌ چه‌ن گیانپه‌روه‌ره‌!

چه‌ن مێشك ق ده‌روون، دڵ زاخاوده‌ره‌!

هه‌رکه‌س په‌روه‌رده‌ی باخی قورئان بێ

چه‌ندێ سه‌ربه‌رزه‌، چه‌ند به‌خته‌وه‌ره‌!

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics