هەینی، ٢ موحەرەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

بانگەوازى نەتەوەپەرستى بە چ نیازێ؟

Natawaparsty

یەكەم ئامانج كە قەڵەمڕەوى ڕۆژئاوایى سوورە لەسەر ئەوەى لە بازنەى ئیسلام و جیهانى ئیسلامیدا گورزى لێبدات بریتیە لە یەكبوونى ئیسلامى كە لە بنەڕەتدا لەسەر یەكبوونى بیرو هزر وەستاوە، موسڵمانان ئەمەیان لە یەكخواپەرستى پوختەوە وەرگرتووە و قورئانیش بنكە بنەڕەتى و پایە یەكەمینەكەیەتى.

ئامانجى داگیركار پەرتكردنى ئەو یەكبوونە بوو تا ئەو كۆدەنگیە لێكهەڵوەشێنآ كە لەناو دەوڵەتى عوسمانیدا هەبوو، ئەو دەوڵەتەى عەرەب و توركى پێكەوە كۆدەكردەوەو ئاڵاى خیلافەتى ئیسلامى هەڵگرتبوو و هەموو دەوڵەتانى ئیسلامى بە فارس و هیندو مالیزى و گەلانى ترەوە بە بنكەى بنەڕەتى و پانى ئوممەتى ئیسلامییان دەزانى.

لێرەوە پیلانەكە لەسەر بنەماى لەناوبردنى ئەو یەكبوونەو تێكشكاندنى ئەو بنكەیە وەستابوو. ئەمەش لەڕێى خستنەڕووى بیردۆزەكانى نەتەوەگەرى و هەرێمچێتى و سەپاندنى بە زۆرى لە بازنەى قەڵەمڕەوى داگیركاریدا و هەوڵى دروستكردنى فەلسەفەو مێژوو و فەرهەنگآ بۆ ئەو هەرێمانە بە ئامانجى دانانى سنور لەنێوان بەشەكان و جیاكردنەوەیان لە یەكدى.

موحەممەد ئیقبالى فەیلەسوفى موسڵمان دەڵێت: مرۆڤایەتى هەرگیز ناحەسێتەوە تا كاتآ ئەو بیردۆزە دەرداوى و ناپەسەندە بەسەریدا زالأ بآ كە پارچە پارچەى دەكات بەجۆرێك خەریكە لەناوچوونى لىَ دەكەوێتەوە.

بیردۆزەى نەتەوەگەرى چەمك و واتاى ڕەگەزپەرستى لەخۆدەگرێت و نانەوەى دووبەرەكى و ململانێى نێوان دەستە بەیەكگەیشتووەكانى پێیە، نانەوەى دەمارگیرى دووبەرەك ساز لەخۆدەگرێت، ئامانجى نانەوەى بانگەشەى نەتەوەگەرى و هەرێمچێتى دوورماوەیە و لە بنەڕەتدا ئامانجى چاندنى ڕەگەزپەرستى صەهیۆنیەتە لەسەر ئەو بنەمایەى نەتەوەیەكە بەرامبەر عەرەبچێتى ململانآ دەكات، پێش ئەوە بانگەواز بۆ دەركردنى دەوڵەتى عوسمانى لە یەكبوونى نێوان گەلانى هەبوو، ئەمەش لەڕێى بانگەواز كردن بۆ تۆرانیەت كە ئاڵاى ڕەگەزپەرستى بێزراوى هەڵگرتبوو.

توركیا لە سەردەمى ئیتیحادیەكاندا كە دوژمنى یەكبوونى ئیسلامى بوون ئاڵاى دژایەتى عەرەبچێتى هەڵگرتبوو، لە ئەنجامى ئەمەدا بانگەوازێكى نەتەوەگەرى عەرەبى هاوشێوە دەركەوت كە بوو بە سەرچاوەیەك بۆ پەرتكردنى موسڵمانان و دابەشكردنیان بۆ چەند نەتەوەیەك، بیرۆكەى نەتەوەگەرى لە ڕۆژئاوادا هەوڵآ بوو كە توانى یەكبوونى مەسیحیەتى ئەوروپا لەناو بەرآ لەپێناو ڕآ فراوان كردن بۆ قەڵەمڕەوى جوولەكە كە لە جیتۆدا بەرتەسك ببوونەوە.

لەناوبردنى یەكبوونى مەسیحیش پێناوى سەرەكى بوو تا بتوانن دەسەڵات بگرنە دەست، دواتر هەنگاو نرا بۆ لەناوبردنى یەكبوونى ئیسلامى كە ئەوكات لە دەوڵەتى خیلافەتدا خۆى دەنواند، ئەمە ڕێخۆشكەر بوو لەبەردەم صەهیۆنیەتدا تا بەرەو فەلەستین بچن.

هەوڵى زۆر درا تا چەمك و واتاى عەرەبچێتى ببرێتە ناو وێناكردنى پەیوەندى نێوان ئیسلام و عەرەبایەتى، بە هەمان ئەو شێوەى لەنێوان مەسیحیەت و نەتەوەكانى ڕۆژئاوادا ڕوویدا هاودەم بە جیاوازى قوولأ و ماوە دوورى نێوانیان، لەڕاستیدا ئیسلام بوو یەكبوونى عەرەبى بەدیهێنا، بانگەوازى نەتەوەگەرى خەڵكێكى زۆرى لەخشتەبرد و وایاندەزانى لەو ڕێگەوە دەتوانن شكۆ ببەخشن بە عەرەب، بەڵام ئەزموون گەنیوى و ناپەسەندى ئەو مەترسیە هەناردەى ئاشكراكرد كە چەمك و واتاى پەیوەستى نێوان عەرەبایەتى و ئیسلامى لاڕێكرد، كاتآ هێزەكانى ڕۆژئاواگەرى زالأ بوون عەرەبایەتى لە چەمك و واتاى بنەڕەتى خۆى دەرچوو و گەڕا بەداوى واتایەكى هەڵخەڵەتێنەرى عەلمانى و دوور لە هەموو بەهایەكدا.

بانگەوازى نەتەوەپەرستى عەرەبى بەو جۆرەى دەركەوت جەنگآ بوو بەرامبەر یەكبوونى ئیسلامى، چونكە ئەو واتاى عەرەبایەتیەى كە بانگخوازانى لەكاتى ڕوخانى خیلافەتدا پەیڕەویان دەكرد واتایەكى ڕیشەیى ئیسلامى بوو، بەڵام دواتر بانگەوازەكە بوو بە هەوڵآ بۆ لەناوبردنى ئوممەتى ئیسلامى و عەرەبایەتیش.

مەترسیدارترین شتآ بانگەوازیان بۆ دەكرد ئەوە بوو دەیانوت عەرەبچێتى وەك ئایین بیروباوەڕێكە، هەروەها دەیانوت خودى ئیسلام فەرهەنگێكى عەرەبیە، هەموو ئەمەش ساختەكاریەك بوو پێچەوانەى واتاى ئیسلام، بۆیە دواى كۆكردنەوەى ئەو هەموو هێزە بۆى كەچى ڕووخا و ڕووخانەكەشى دەنگۆیەكى گەورەى هەبوو.

بزاڤى نەتەوەگەرى عەرەبى بزاڤێكى عەلمانى بوو كە سەرەتا خەڵكێكى زۆر پێى هەڵخەڵەتان، دواتر دەركەوت ئەمە ئامانجى پاڵپشتى كردنى صەهیۆنیەت و دژایەتى كردنى ئیسلامە كە لە یەك كۆمەڵگەدا خۆى دەنواند و ڕێبازى ژیان و پەیامیش بوو، نەتەوەگەرى بەو شێوازە چەند چەمك و واتایەكى بەریەككەوتووى نێوان لیبرالیەت و ئیشتراكیەتى لەخۆدەگرت.

دكتۆر محەممەد عەلى زەغبى دەڵێت: بانگەواز بۆ ئەو نەتەوەگەریەى كە هێنراوە بەرهەمێكى ماسۆنیە چونكە هەردووكیان چەقۆیەكن كە ئەتاتورك عەرەب و توركى پآ جیادەكردەوە، كاتآ بانگى كرد بۆ جیاكردنەوەى ئایین لە دەوڵەت و سەپاندنى عەلمانیەت ئەویش ئەو كارەى كرد، پەنجا هەزار مزگەوتى ناو توركیاى لە واقعدا بآ كاریگەر خست.

بەڵام خێرا بێداریخوازى ئیسلامى ئامانجى بانگەواز بۆ نەتەوەگەرى و هەرێمچێتى ئاشكرا كردو سەرنەكەوتوویى ئەزموونەكەى خستەڕوو و دەنگێكى ڕاستگۆیى بەرزبوویەوە كە دەیوت عەرەبایەتى تەنها لە بازنەى ئیسلامدا بوونى دەبآ.

نەتەوەگەرى بەرهەمێكى ماسۆنیە، عەلمانیەتیش هەر وایە، هاوردەكردنى بیردۆزەى نەتەوەگەرى لە ڕۆژئاواوە هۆكارێكى نوآ بوو بۆ پەكخستنى هەستانەوە و ڕێگرتن لە یەكڕیزى دواى ئەوەى داگیركەر پێناوەكانى جیاكردنەوەى عەرەب و موسڵمانان و خودى عەرەبەكانى قووڵكردەوەو لە بازنەى نەتەوەگەرى بەرتەسكدا داینان (سورى، میسرى، سودانى...) هەوڵیدا بۆ هەر نەتەوەیەكى هەرێمى هۆكارو پێناوى جیابوونەوەو جیاكارى دابنآ تا پەیوەندى لەگەل دراوسێكەیدا لەڕووى زمان و هزرو بیروباوەڕەوە نەمێنى.

سەرەتا تێگەیشتنى عەرەب بۆ نەتەوایەتى ڕوون و ڕاشكاو بوو، عەرەبایەتى لە بازنەى ئیسلامدا دەجووڵا نەك لەبەر بەرزڕاگرتنى ڕەگەز یان جیاكارى ڕەگەزى، بەڵكو لەپێناو بەرەنگاربوونەوەى داگیركەرو لەناوبردنیدا، هەموو ئەو هاوارە نیشتمانیانە لە بازنەى ئیسلام نەدەچوونەدەر، بەڵكو لەناو ئیسلامداو لە سایەى ئیسلامدا دەجووڵان، ئیسلام بوو موسڵمانانى فێركرد خاك و ئابڕوو و شكۆى خۆیان بپارێزن، هەموو شۆڕشە نیشتمانیەكانیش لە سەردەمى نوێدا لە بنەڕەتدا لە بازنەى ئیسلام دەرنەدەچوون، دواتر بانگخوازەكانى ڕوویانكردە واتاى عەلمانى جیاكار لە چەمكى گشتگیرو كۆكارى نیشتمانى ئیسلامى.

قەڵەمڕەوى بیانى هەوڵیدەدا ئاڕاستەى نیشتمانى بگۆڕى بۆ چەند شوورەیەكى بەرز كە ڕى بگرن بە یەكبوونى ئیسلامى بەڵكو جۆرآ ناكۆكى و دوژمنایەتى نێوان ئەو بەشانە دروست بكەن كە پێشتر یەك بوون، بیریاران و سەركردەكان بڕوایان هەبوو بە یەكبوونى موسڵمانان و یەكبوونى عەرەب لەگەل موسڵمانان لە پەیوەندى هزرو بیروباوەڕدا، بەڵام بانگخوازانى بیردۆزەى نەتەوەگەرى عەرەبى واتایەكى نوێیان بۆ نەتەوایەتى خستەڕوو كە عەرەبایەتى لە بنەڕەت و پەیوەندیەكانى دادەماڵى و زیاتر وێنەى نەتەوەگەرى ئەوروپى پێدەدا، وێنەى خۆبەرز ڕاگرتن و دوژمنایەتى.

ئەگەر بیردۆزەى ڕۆژئاوا بۆ نەتەوەگەرى ئەوەى دەخواست دوور بگرآى لە ئایین، ئەوا دەبوو بیردۆزەى عەرەبى بۆ نەتەوەگەرى بەدوورى بگرتایە، ئەگەر خاوەن بیردۆزەكان دوور ڕاگرتنى ئایینیان هەبوایە ئایا دەتوانن دوور ڕاگرتنى ئیسلام لە عەرەب پەیڕەو بكەن؟ (ئیسلام ئایینی نیە وەك واتاى ڕۆژئاوا بۆ ئایین كورت و لاهووتى بآ).

ئەمە ئەو شتە بوو كە نەیاندەتوانى بیهێننە پێش چاو، چونكە ئیسلام وەك ئایینى ڕۆژئاوایى نەبوو و موسڵمانان ڕۆژآ لە ڕۆژان ناكۆكییان لەگەلأ ئیسلامدا نەبووە وەك ئەو ناكۆكیەى كە ڕۆژئاواییەكان لەگەلأ مەسیحیەتدا هەیانبوو، ڕۆژآ لە ڕۆژان عەرەبایەتى لەگەلأ ئیسلامدا نەگونجاو و هەڵوەشێنەرەوەى ئیسلام نەبووە وەك ئەوەى نەتەوەگەرى ڕۆژئاوایى نەگونجاو و هەڵوەشێنەرەوەى یەكبوونى مەسیحیەت بوو، هەروەها زمان و مێژوو كە ڕەگەزى نەتەوەگەرایى یەكەم بوون لە ڕۆشنبیرى عەرەبیدا لە ئیسلام جیا نابنەوە.

لێرەوە دەردەكەوآ هەرگیز ناكرآ پێناسەى نەتەوەگەرى ڕۆژئاوایى پەیڕەو بكرآ بەسەر پەیوەندى عەرەبایەتى لەگەلأ ئیسلامدا، ئەگەر زمان پاڵپشتى یەكبوون بآ ئەوا قورئان و ئیسلام جیاناكرێنەوە، عیبرەت بەوە نیە بە عەرەبى قسە دەكات بەڵكو بەوەى بە عەرەبى بیر دەكاتەوە.

سەبارەت بە مێژووش ئەوا ئوممەتى عەرەبى مێژوویەكى جیا لە ئیسلام یان پێشڕەوى هەیە، ئیسلام پێش هەموو ئەوانە و دواى هەموو ئەوانەش ئایینێكى پەرستشى لاهووتى نەبووەو نابآ، بەو واتایەى پەیوەندى نێوان خواو مرۆڤە، بەڵكو ڕێكخەرى پەیوەندى نێوان خواو مرۆڤ و ئایینى مرۆڤ و كۆمەڵگەیە.

پاشان: ئوممەتى ئیسلامى لە بنەڕەتدا لە سآ بازنەو ئەڵقەى پەیوەست بە یەكدا دەجووڵێت: (نیشتمانى) بە واتاى زەوى (عەرەبایەتى) بە واتاى نەتەوە، (ئیسلام) (بە واتاى یەكبوونى كۆكارى ئیسلامى) ئەگەر وڵاتى ئیسلام چالاكى داگیركارى تێپەڕاندو موسڵمانان گەڕانەوە بۆ خاكیان ئەوا لە بیردۆزە نەتەوەییەكاندا هەرگیز لەو دوو بازنەى تر جیا نابنەوە، ئەگەر ئیسلام لەئاست هەڵوێستى عەرەبایەتیدا وەستا ئەوا بڕوایان هەیە ئەوە كۆتایى ڕآ نیە بەڵكو قۆناغێكە بۆ گەیشتن بە یەكبوونى ئیسلامى.

بەگشتى عەرەبەكان بەتەواوەتى بڕوایان بەوە هەیە وەك ئوممەت یان وەك یەكەیەك هیچ بوونێكیان نەبووە پێش ئەوەى ئیسلام كۆیان بكاتەوەو یەكیان بخات، لە فەرهەنگیاندا تاكە شاعیرآ نیە قسە لەسەر عەرەبایەتى بكات یان ئەو دەستەواژەیە لە شیعریدا هاتبآ، هۆز بنەڕەت بووە، لێرەوە هەڵەى هەوڵى بەرز ڕاگرتنى عەرەبایەتى بەسەر ئیسلامدا بەو پێشەكیە خێڵەكیە نەفامیەوە دەردەكەوآ، بە پێچەوانەشەوە ڕاستە، ئیسلام بوو عەرەبایەتى دروست كردو لەڕاستیدا عەرەبەكان ماددەو بەرهەمى ئیسلامن.

لەڕاستیدا لە ڕووانگەى ئەو ئەزموونەوە كە لە وڵاتى عەرەبیدا لەڕێى گەنیوى هەوڵى كردنە بەدیلى نەتەوەگەرى لە ئاسۆى ڕۆژئاوادا بۆ ئیسلام ئەوە دەركەوت ئیسلام ئایینێك نیە كە واتاى ئایینى ڕۆژئاوا بنوێنآ.

عەرەبایەتى وەك چەمك و واتاى نەتەوایەتى ڕۆژئاوا نەتەوایەتى نیە، عەرەبایەتى لە بەرامبەر ئیسلامدا ناوەستآ یان بە پێچەوانەوە، بەڵكو تەواوكەرى یەكن وەك دوو لاى دراوآ وان، ئیسلام بنەڕەت و ڕیشەییە و نەتەوایەتیش تەنها لە بازنەى ئیسلامدا بوونى دەبآ، عەرەبایەتى بە واتا ڕاست و بنەرەتیەكەى لەگەلأ ئوممەتى ئیسلامیدا تەواوكەرەو پەیوەستە بە خاك و بیرو زمان و ڕۆشنبیرییەوە.

لێرەدا كرانەوەو تەواوكارى و بەیەكگەیشتنآ هەیە وەك ململانێ و بەریەككەوتن، لە ماوەى ئەو سەردانەى پێشتردا جیاكارییەك نەبووە لەنێوان مێژووى ئیسلام و مێژووى گەلانى موسڵماندا تا لەم ماوەى دواییدا بەهۆى داگیركەرەوە ئەو جیاكاریە دەركەوت.

ئیسلام دان نانآ بە نەتەوەگەرى ململانێ و ڕقەبەرى و بەرزڕاگرتنى خوێن یان نەتەوایەتیەكى دوور لە بنەماو بەهاكانى ئیسلام لە بنیادنانى كۆمەڵگەو هەڵسوكەوت لەگەلأ مرۆڤایەتیدا، ڕووخانى خیلافەت كاریگەرییەكى مەترسیدارو دەنگۆیەكى گەورەى هەبوو، ڕووداوەكە گەورەیى پیلانى دژ بە موسڵمانانى ئاشكرا كرد.

لەو كاتەوەى خیلافەت ڕووخاو ڕووداوەكان بوونە مێژوو، جارێكى تر موسڵمانان لەژێر چەندین ناودا بە چەندین هەوڵى گرنگ و كارا لێنەوین بۆ سەرلەنوآ كۆبوونەوەو یەكبوون و یەكانگیرى، موسڵمانان خۆیان نەدا بە دەست پیلانە مەترسیدارەكەوە، چونكە ڕووخانى خیلافەتى ئیسلامى كارێكى ماوە درێژ بوو، كارێكى پیلانى سیاسى و لێزانى داگیركارى و پیلانى تەواو توندو ڕەقى صەهیۆنى بوو، لە ماوەیەكى زۆر توندو سەختى لاوازى و دواكەوتەیى موسڵماناندا بوو.

چەندین توێژینەوە و دانیشتن و كۆبوونەوە یەك دواى یەك ئەنجام دران لەپێناو لێكۆڵینەوە لەو دوو ڕووداوە گەورەو مەترسیدارە و دانانى بەدیل بۆ پیلانە ناوچەو هەرێمگەرى و نەتەوەگەریەكان و زیندوكردنەوەى ڕەگەز و خوێن نەبوونە ڕێگر لە تێگەیشتن لەو لایەنانەى پیلانە گەورەو مەترسیدارەكە، ئەو پیلانەى هەنگاوى دەنا بۆ پەرتكردنى ئوممەتى ئیسلامى.

هەندآ لە بیریاران داوایان دەكرد كومنولسێكى ئیسلامى یان دەستەى نەتەوەكانى ئیسلامى دابمەزرآ، هەنگاوەكانى یەكانگیرى ئیسلامى دیارترین هەنگاوى ئەو نەخشەو پلانە بوون، ئەمەش خێراتر لەوە بوو كە دوژمنانى ئیسلام ئەگەریان بۆ دانابوو، چونكە ئەوان پێیان وابوو ڕووخانى خیلافەت بۆ هەتا هەتا هەیە یەكبوونى موسڵمانان لەناودەبات.

ئەمڕۆ دەبینین موسڵمانان لەڕێدان بۆ ئامانجى گەورەى یەكدەنگى موسڵمانان و جارێكى تر قووڵكردنەوەى ئەو پەیوەستیەى هێزەكان لە نێوانیاندا، لەو ڕۆژەوە موسڵمانان لەپێناو یەكبوونى ئیسلامیدا كار دەكەن و لەبەردەم پیلانى قەڵەمڕەوى بیانیدا ئامادەى خۆبەدەستەوەدان نین.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics