٥ ڕه‌بیعی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

شێواندنی چەمكە كۆمەڵایەتیەكان (نەفس، ئەخلاق، كۆمەڵگە)

 

Baha 2

یەكێ‌ لە مەترسیدارترین هەوڵەكانی ڕەوتە هەناردەكان داڕماندنی چەمك و واتاكانی نەفس و ئەخلاق و كۆمەڵگەن كە ئیسلام لە ڕوانگەی چەند ئایەتێكی ڕوونی قورئان و لە سوننەتی پێغەمبەرەوە صلى الله عليه وسلم دایناون، ئەمەش بە بازاڕ گەرمكردن بۆ چەند چەمك و واتایەكی ساختەی ماددی كە بەرهەمی فەلسەفەی ماددیەو لەسەر ئەو ڕوانینە وەستاوە مرۆڤ ئاژەڵەو ملكەچی ئارەزووەكانی سك و سێكسە. چەمك و واتاكانی زانستە كۆمەڵایەتیەكان لە دەیەكانی ڕابردوودا لەڕێی دەسەڵاتی جوولەكە بەسەر زانكۆكاندا دەركەوتن، ئەمەش بە خستنەڕووی واتا وەرگیراوەكانی ناو تلموودو پرۆتۆكۆلاتەكان كە ئامانجیان داڕماندنی مرۆڤ و ملكەچكردنیەتی بۆ ئەو ویستانەی كە هێزە دەستڕۆكان هەنگاو دەنێن بۆ بەدیهێنانی. ئەو چەمكانە گوازرانەوە بۆ ئاسۆی بیری ئیسلامی كاتێ‌ ئەوانە لە زانكۆكاندا كران بە وانەی خوێندراو. لە كاتێكدا لە ڕاستیدا ئەوانە چەند ئەگەرێكی دەستكردەی عەقڵێكی مرۆیی و چەند بارێكی پێشتریان. لێرەوە هەڵەیە وەك ڕاستی زانستی سەیریان بكەین، وێڕای ئەمەش ئەوانە بەتەواوەتی پێچەوانەی چەمك و واتای ئیسلامن سەبارەت بە نەفس و ئەخلاق و كۆمەڵگە كە لەسەر دیدی ڕەسەنی ئەخلاقی و تەواوكاری بەها ماددی و ڕۆحیەكان و بیروباوەڕی یەكخواپەرستی پوخت وەستاوە، بڕوا بوون بە خوا كە دروستكەرو ڕۆزی بەخشە.

مەترسیدارترین شتی ناو ئەو بیردۆزانە ئەوەیە تەواو ماددین و هەوڵا دەدات نەفسی مرۆیی لەناو بەرێ‌ و پێی وایە سەرچاوەی هەڵسوكەوتەكانی مرۆڤ ئارەزووە. هەروەها ئاژەڵبوونی مرۆڤ بەرزڕادەگرێ‌ و نكوڵی لە ڕۆحانی بوونی دەكات، بە هەموو ئەمانەش هەوڵا دەدات ململانێیەكی سەختی نێوان باوك و دایك لە بازنەی خێزاندا دروست بكات تا زاڵبوونی پیاو بەسەر خێزاندا لەناو بەرێ‌ و سەركردایەتی پیاو لە خێزاندا داڕمێنێ‌، بە هەموو ئەمانەش كرۆكی بیری تلمودی جوولەكەیی لەناوبەری هەموو بەهاكان دەنوێنێ‌ و ئامانجی دروست كردنی چەند نەوەیەكی ماندووی لێكهەڵوەشاوە كە نەتوانێ‌ تواناو پیرۆزیەكانی گەلان بپارێزێ‌، ئەو مرۆڤەی خوا ڕێزی لێناوەو لەسەر زەویدا جێگیری كردووەو بەسەر زۆربەی دروستكراواندا فەزڵداری كردووە لەو بیردۆزەدا بەهای بەفیڕۆچووە و ئاژەڵێكی ماددیەو تەنها ئارەزووی لا گرنگەو تەنها پارووە نانێكی ژیان بەڕێوەی دەبات و هیچ ویستێكی خۆی نیەو ناتوانێ‌ شتێ‌ بۆ خۆی هەڵبژێرێ‌، خێزانیش فیترەت نیەو ئایین پێی نامۆیە، بەڵكو وەك چۆن كۆمەڵا خۆی دەردەچێ‌ لە زەویەوە دەرهاتووەو لە ئاسمانەوە دانەبەزیوە. پێویستە دیدو لایەنەكانی ئەم پیلانە پیسە فێڵاویە بزانین و بڕوامان وابێ‌ هەرچیەك بیری مرۆیی پێشكەشی دەكات زانست و نەمرو شیاو بۆ هەموو مرۆڤایەتی نیەو ئەو پەڕەكەی چەند ئەگەرێكی عەقڵی بەرتەسكی مرۆیین بەرەو ڕووی چەند هەڕەشەو بارێكی جیاجیادا، ئەو بیرەش هاوشێوەی زاتی تایبەت و زاتی كۆمەڵگەمان نیە، سیفەتی هەستی ڕۆژئاوایی لەخۆ دەگرێ‌ كە هەست دەكات بە بەرزڕاگیری ڕەگەزی و دەمارگیری ئایینی یان داگیركاری یان ئەو ڕوانینەی كە لەسەر بیرۆكەی تاوانی بنەڕەتی وەستاوە كە وای دەنوێنێ‌ مرۆڤ بە درێژایی ژیانی تاوانبارە.

ئێمە بۆ ئەوەی لەو بیردۆزانە تێبگەین كە ئێستا لە زانكۆكانی وڵاتانی ئیسلامیماندا وەك زانست و بڕێ‌ ڕاستی دەخوێندرێن دەبێ‌ لەوە تێبگەین ئەو بیردۆزانە هەڵەو نادر ویستیان چەسپاوە، بیری ڕۆژئاوایی لە سێ‌ سەرچاوە پێكهاتووە: بتپەرستی هیلینی و مەسیحیەتی ڕۆژئاوایی و بیری تلموودی جوولەكە، كاتێ‌ بیری ڕۆژئاوایی نوێ‌ لە ئایین جیابوویەوە ڕەوتێكی میسالی پێكهێنا كە پێی هەوڵیدا بە چەند بەهایەكی ئەخلاقی خۆی بێ‌ باك بكات لە ئایین. بەڵام خێرا ئەو ڕەوتە لەژێر پێ‌ شێلی ڕەوتی ماددی تلموودیدا لاڕێ بوو كاتێ‌ تلموودی زاڵا بوو و توانی زۆربەی بیری ڕۆژئاوایی لەخۆبگرێ‌. سروشتی بیری ڕۆژئاوایی خۆی دەنوێنێ‌ لە دابەشكاریدا: بەش بەشكردنی ڕوانین بۆ مەسەلەكان، لە كاتێكدا بیری ئیسلامی ڕوانینی تەواوێتی هەیە. بیری ڕۆژئاوایی بەهاكان لە یەك جیادەكاتەوە، نەگونجان و پێچەوانەییەكان جیادەكاتەوە. لە كاتێكدا ئیسلام دیدی تەواوكاری بۆ هەیە و بڕیار دەدات هاوسەنگی نێوانیان بكات نەك نەگونجان بكات. بیری ڕۆژئاوایی باس لە ململانێی نێوان بەهاكان دەكات لەكاتێكدا ئیسلام باس لە گونجان و بەیەكگەیشتنی نێوانیان دەكات، ئەو نەگونجانە لە سروشتی بیری ڕۆژئاوایی دا ڕیشەییەو بەپێی یاسایەك ئایین و دنیا لە یەكدی جیادەكاتەوە (چی هەیە هی قەیسەرە بۆ قەیسەرو چی هی خوایە بۆ خوا) لەكاتێكدا ئیسلام بڕیار دەدات (چی هی قەیسەر و چی هی خوایە هەموو هی خوای تاك و تەنهایە).

بۆیە وەك درێژەپێدەری سروشتی تایبەت و كەیفی گشتی خۆی چالاكی تەواوێتی كە سروشتی بنەڕەتی بیری ئیسلامی وەرگیراو لە قورئان و سوننەتە مەحاڵا دەبێ‌ چونكە ئیسلام ڕۆح و ماددەو هەستپێكراو و هەستپێنەكراوەكان و خوایەتی و مرۆڤێتی پێكەوە ڕێكدەخات، ئیسلام بەوپەڕی تەواوێتی و گونجاوی و هاوسەنگی وردەوە ئەو بەهایانە پێكەوە كۆدەكاتەوە لەسەر بنەمای یاسایەكی چەسپاوی بنەڕەتی كە بریتیە لەوەی خودی مرۆڤ ڕۆح و ماددەشە خوای گەورە لە مشتە خۆڵا و فووی ڕۆح دروستی كردووە. ئیسلام مرۆڤەكان ڕێنموونی دەكات بۆ سوننەتەكانی فیترەت و بۆی ڕوون كردووەتەوە مرۆڤ جێی چاكەو خراپەشە. ڕێگە لە بەردەمیدا كراوەیە بۆ ڕێنموونی و گومڕاییش. ویستی ئازادی مرۆییش لە هەڵبژاردندا بەتەنها جێی بەرپرسیارێتیە.

لێرەوە هەموو ئەو بیردۆزانە دژی سروشتی ڕاستی ئیسلامن، ئەو سروشتەی خوا دایناوەو ئایینی حەق هێناویەتی، ئەگەر لایەنێكی ماددی یان ڕۆح بەرزتر ڕاگیرێ‌ بێگومان دەگاتە پەرت بوون و فەوتان. ئەو كۆمەڵگانەی لە فیترەت دووریان گرت و لە ڕۆحگەراییدا ڕۆچوون پەرت بوون و داڕمان. هەروەك ئەمڕۆش ئەو كۆمەڵگانە وا بەرەو لەناوچوون دەچن كە بە ڕۆچوون لە ماددیگەرایی خۆیان لە فیترەت دوور گرتووە، ئەوانە دوو شێوەی سەر شێوێنن، لە نێوانیاندا ڕێگەیەكی میانەڕەوی تەواوی دروست هەیە كە ئەویش چەمك و واتای ئیسلامە بۆ ژیان.

لێرەوە هەڵەی ڕێبازی ڕۆژئاوایی كە دەیەوێ‌ بە چەمك و واتای زانستی ماددی یان ئەزموونی ئاژەڵی بڕیار لەسەر مرۆڤ بدات لەسەر بنەمای واتایەكی هەلەیە بەوەی بڕێ‌ گۆشت و ئێسك و ئارەزوو بێت و هەموویشی یەك سەرچاوە ڕێبەری دەكات كە بریتیە لە ئارەزوو، ئەمە بەو جۆرەی فرۆید خستوویەتیە ڕوو یان بەو جۆرەی كە ماركس پێشكەشی كردووە.

 

Baha 3

ئەوەی جێی سەرسوڕمانە بیری ڕۆژئاوایی دووجار لە تێگەیشتنی مرۆڤدا هەڵەی كردووە، كاتێ‌ بڕیاری ئەوەی داوە مرۆڤ گەورەی بوونەو تەنها ئەو لە بووندا هەیە، جاری دووەم هەڵەكەی لەوەدایە كە لە ڕووانگەی فەلسەفەی ماددیەوە دەڵێت مرۆڤ ئاژەڵێكە ملكەچی ئارەزووەكانیەتی وەك خواردن و پاروو، ئەم دوو بیردۆزەیە لەگەڵا ڕاستیدا نەیارن و دوورن لە چەمك و واتای دروست چونكە تەنها مرۆڤ لەم بوونەدا نیەو مرۆڤ ئاژەڵا نیە بەڵكو دروستكراوێكە خوا ڕێزی لێ‌ ناوەو كردوویەتی بە جێگیر لەسەر زەویداو بە پەیمانی سپاردەو بەرپرسیارێتی تاكەكەسی و پەیوەستی ئەخلاقی بنیادی زەوی پێ‌ سپاردووە. مرۆڤ ئاژەڵا نیە و ملكەچی ئارەزووەكانیشی نیە، بەڵكو بەپێی ویستی خۆی دەجووڵێتەوە تا یەكێك لە دوو ڕێگەكە هەڵبژێرێ‌ [وهیدناه النجدین] لێرەوە ڕێڕەوی ئەو سپاردەیە دەبینین كە خوا بە مرۆڤی سپاردووەو لەسەر ویست وەستاوە. لە دیدی ئیسلامدا مرۆڤ جێی چاكەو ڕێنمونی حەقەو لەسایەی ڕێنموونی خوادا كە بە پەیامی ئاسمانی هاتووە ئامادەیە بۆ ئەو چاكەو ڕێنموونیە. لێرەوە پێویستی مرۆڤ بە سروش و پێغەمبەرایەتی دەردەكەوێ‌.

بەڵام بیری ڕۆژئاوایی پێچەوانەی ئەوە دەڵێت و پێی وایە سروشتی مرۆڤ پێویستی نیە بە ئاڕاستەو ڕێنماییەكانی خوایی و مرۆڤ گەیشتووتە قۆناغی پێگەیشتن و چیدی پێویستی نیە بە سروشی ئاسمانی، هەموو ئەم دیدە بە تەواوەتی پووچ و ناڕاستە چونكە ژیاری ماددی لە بوارە جۆر بە جۆرەكانی تایبەت بە بواری ژیاندا چەند دەستكەوتێكی بە مرۆڤ بەخشیوە بەڵام نەیتوانیەوە لە بواری چەمك و واتا نەفسی و ڕۆحی و ئەخلاقیەكاندا هیچ پێشكەتنێكی پێ‌ ببەخشێ‌، چونكە لە بنەڕەتدا نكوڵی لەو شتانە دەكات و بەبێ‌ بەها سەیریان دەكات.

ئیسلام ڕاجیایی هەیە سەبارەت بەو هەڵوێستەی بیری ڕۆژئاوایی كە دەڵێت ململانێیەك هەیە لەنێوان ڕۆح و جەستەدا. ئیسلام ئەو بیرۆكەی تێكشكاندووە و ئەو ڕاستیەی لەكارخست كە لەسەر وەرزشی قورس و تێكشكاندنی جەستە وەستا بوو لەپێناو بەدیهێنانی خۆشبەختی ڕۆحیدا. لێرەوە دیدی ئیسلام بۆ مرۆڤ ڕێزدارانەترین دیدەو زۆر چاكترە لە فەلسەفەكانی بیری مرۆیی هەر لە سەرەتای مرۆڤایەتیەوە. ئیسلام بە دیدی تەواوكاری نێوان ڕۆح و جەستە سەیری مرۆڤ دەكات و ڕێزی هەردووكیان ڕادەگرێ‌ و بانگەواز دەكات بۆ گرنگیدان بە پاك و خاوێنی هەستی و ڕوخساریش.

یەكێك لە مەترسیدارترین ڕوانینەكانی ناو زانستە مرۆیی كۆمەڵایەتیەكان ئەوە یە كە چەند ئەقڵێكی ماددی ماركسی تلموودی لە یەك كاتدا دەیخەنەڕوو (فرۆید، ماركس، دۆركاین، سارتەر) ئەمانە دەیانەوێت لەبواری دەروون و ئەخلاق و كۆمەڵایەتییەوە مرۆڤ و مرۆڤایەتی ملكەچی ئەو ڕێبازە ماددیانە بكەن كە بەسەر ئاژەڵا دا پەیڕەو دەركێت ئەمەش لە بنەڕەتدا ناگاتە ئەنجامی دروست سەبارەت بە هەست و سۆزو جووڵەو ڕەوشتی مرۆڤ.

ئەگەر چەند یاسایەك هەبن بۆ پێوانە سروشتی و بیركارییەكان ئەوا ئەو یاسایانە ناتوانن پێوانەی هەست و سۆزەكان بكەن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئازادی ویستی مرۆیی لەڕوكارە مرۆییەكاندا دەستوەردانی دەبێ‌ و بە جۆرێ‌ ڕێڕەوەكەی دەگۆڕێ‌ كە ملكەچكردنی بۆ یاسایەكی چەسپاو زانستی سەخت دەكات. ئەگەر یاسا سروشتیەكان لە هەموو كات و شوێنێكدا گشتگیرو ڕاست بن، ئەوا بڕیارەكانی زانستە مرۆییەكان پەیوەست دەبن بە چەند بارێكی گۆڕاوی شەخسی و مێژووییەوە، هەروەها توێژەری بوارەكانی زانستە مرۆییەكان ناتوانێ‌ خۆی داماڵێ‌ لە حەزوو ئارەزوو و بەرژەوەندیەكانی و لە ڕوانگەی بیروباوەڕو نەریت و ڕۆشنبیری خۆیەوە دەڕوانێتە بابەتەكە، ئەوانە و چەند هۆكارێكی تر كە كار دەكەنە سەر بێگەردی توێژینەوەكەی و دەیكەنە زاتی یان كاریگەر بوو بە هۆكاری زاتی كە ئەمە پێچەوانەی باری زانستە سروشتیەكانە. ئەگەر بمانەوێ‌ بەرامبەر بیردۆزەی كۆمەڵایەتی بوەستین دەبینین لەسەرەتاوە نكوڵی دەكات لە ڕاستیەكی چەسپاو كە بریتیە لە ڕەسەنی دامەزرانی خێزان هەر لە سەردەمە یەكەمینە مرۆییەكانەوە، مەبەست قوربانیكردنی خێزانە لەپێناو دامەزراندن و بەرپاكردنی هاوبەشەكی كۆمەڵگە، لە چەمكی ڕەسەندا هاتووە خێزان لە سەرەتای مرۆڤایەتیەوە پێكهاتووەو هیچ نەوەیەك بێ‌ خێزان نەبووە، قورئانی پیرۆزیش بڕیاری ئەوەی دەدات خێزان سیستمێكی ڕەسەنی كۆمەڵایەتیە [ياأيها الناس اتقواربكم الذي خلقكم مننفسواحدة و خلق منها زوجها وبث منهما رجالا كثيرا و نساءا).

هەروەها ئیسلام دان نانێت بە هەر بیردۆزەیەكی گەشەسەندنی خێزاندا لەسەر ئەو بنەڕەتەی گوایە لە سەردەمی یەكەمی مرۆییدا ئافرەت شوانكارە بووە دواتر بەهۆو پێناوی ئابووری خێزان پێكهاتووە (ئەمە هەوڵی هەندێ‌ توێژینەوەی ئەنسرۆپۆجیە كە ناڕاستن) بەمجۆرە بیردۆزەی كۆمەڵایەتی ماددی هەوڵدەدات گومان بخاتە سەر بنەڕەتی ئەم نیزامە وەك ڕێخۆشكردن بۆ بانگەوازی لەناوبردنی ئەم نیزامە. دیدی دروست پێی وایە لەوانەیە ئەو بانگەوازە جارێ‌ یان چەند جارێ‌ لە مێژوودا بە كەمی هەبوو بێ‌ كاتێ‌ هەوڵدراوە بۆ بەرزڕاگرتنی خراپەو ناڕاستی، بەڵام ڕاستیەكەی ئەوەیە ئەو هەوڵانە بەخێرایی تێكشكاون و بە سەختیش تێكشكاون چونكە لەگەڵا فیترەت و ڕەوتی مێژووشدا ناگونجێن. بە دەربڕینێ‌ واتە هەموو هەوڵەكانی ماوەی مێژوو بۆ لەناوبردنی خێزان سەركەوتوو نەبوون و سیستمی خێزانیش بە بەردەوامی بە چەسپاوی دەمێنێتەوە. چونكە ئەو بنەڕەتە مرۆییانەی لەسەریان وەستاوە دەستكردی تاك نین و ملكەچی ویستی فەیلەسوفان یان دۆزەسازان نین. هەروەها ئیسلام ساختەی ئەو چەمك و واتایە ئاشكرا دەكات كە زانستی ئەنسرۆپۆلۆجیا دەیخاتە ڕوو و دەڵێت مرۆڤ سەرەتا بە بتپەرستی هاتووەو دواتر یەكخواپەرستی فێر بووە، یان دەڵێت ئایین سیستمێكی كۆمەڵایەتیە كە جێی گۆڕانكاریە وەك خودی كۆمەڵگە لەڕووی یاسادانان و ئەخلاقەوە لە مێژوودا دەگۆڕێت و گۆڕاویش بووە.

ڕاستی زانستی دەڵێت مرۆڤ یەكەمجار یەكخواپەرستی زانیوە، ئادەم ەیكەم مرۆڤ بووە، یەكەم پێغەمبەری دواتریش (نوح) یەكخواپەرستی بە مرۆڤ گەیاندووە، بەردەوام دەستاو دەست یەكخواپەرستی و بتپەرستی لە ململانێدا بوون، سەردەمێ‌ نەبووە یەكخواپەرستی تێدا نەبوو بێ‌.

هەروەها ئیسلام ئایینێكی دانراوی مرۆڤ نیە كە ملكەچی ئەو گۆڕان و دەستكاریانە بێ‌ كە بیردۆزەو بیرەكانی تر ملكەچیان دەبن، بەڵكو ئیسلام ئایینێكی دابەزیوە لە ئاسمانەوە و ئایەت و بنەماكانی بە چەسپاوی بۆ هەموو كات و سەردەم و شوێنێ‌ گونجاون، ئیسلام بەجۆرێ‌ لە نەرمی و ماوە فراوانی و گونجان لەگەڵا سروشتی مرۆیی هاتووە بۆیە ملكەچی ئەو شتانە نیە كە ئایینە دانراوەكان ملكەچیان دەبن.

یەكەم: ئەخلاق:

بیردۆزەی ڕۆژئاوایی سەبارەت بە ئەخلاق دەڵێت: بنەماكانی ئەخلاق تەنها چەند دیاردەیەكی كۆمەڵایەتین دەدرێن بەسەر تاكدا بێ‌ ئەوەی لە دروستكردنیاندا هیچ پشكێكی هەبێ‌ یان لە بڕوا پێبوونیاندا هیچ جێدەست و سوودێكی یە، هەروەها دەڵێت: ئەخلاق جیایە لە ئایین و هیچ پەیوەندیەك نیە لەنێوان ئایین و ئەخلاقدا، ئەخلاق بەدەمەوەچوونی دەروونە بۆ نێوەند، ئەگەر نێوەند گۆڕا ئەخلاقیش دەگۆڕێ، ئەو نێوەندە بەپێی كات و شوێن فراوانی و بەرتەسكی تووش دەبێ‌. هەروەها دەڵێت: گەلان پێویستیان بە ئایین نیە بەڵكو پێویستیان بە ئەخلاق هەیە دەكرێ‌ بە بوونی ویژدانی مرۆیی بێباك بین لە ئایین.

بیردۆزەی ماركسی پێی وایە ئەخلاق وەك سیاسەت و یاساكان ملكەچی بارە ئابووری و سیاسیەكانی هەر كۆمەڵگەیەكە.

كۆی پەیامی بیری ڕۆژئاوایی بە هەردوو باڵەكەیەوە ئەوەیە ئەخلاق بەرهەمی كەس و بارودۆخەو بە پیتی گەلان و سەردەمان و گۆرانكاریەكانی ناو كۆمەڵگە جیاواز دەبێ‌. بێگومان ئەو بیردۆزەیە لەبەر تیشكی بیری ئیسلامیدا كورت و ناتەواو و دابەشكاری نێو تێگەیشتن لە دەروونی مرۆیی و دژی ڕاستیەكی مێژوو و ژیانی پاڵەوانان و گەلان و دژ بە فیترەتەو زانست و دیدو چەمكی ئیسلامیش قبووڵیان نیە، چونكە سروشتی مرۆڤ چەسپاوەو ئەخلاق دروست ناكات، بەڵكو ئەخلاق بەشێكە لە ئیسلام، ئیسلام بریتیە لە بیروباوەڕو شەریعەت و ئەخلاق، جیاوازیەكی قووڵا هەیە لەنێوان ئەخلاقی چەسپاوی پەیوەست بە ئایین و نێوان ئەو نەریتانەی كە پەیوەستی كۆمەڵگەن و بەهۆی ڕووداوە كتوپڕەكانەوە گۆڕانیان بەسەردا دێ‌.

بەو پێیەی ئیسلام بنەرەتی ئاكارو رەوشتی ئیسلامیە‌و گوفتار و كردارو بەها و ئاكار پێكەوە دەبەستێتەوە، دان بەوجۆرە چەمك و واتایانەدا نانێت چونكە ئیسلام بریاری ئەوە دەدات رەوشت دابەشكارێكی هاوبەشی لایەنە جۆراوجۆرەكانی ژیانە: لە رووی رامیاری و كۆمەڵایەتی و یاسایی و پەروەردەییەوە، ئامانجی رەوشت لە ئیسلامدا بنیادی چەمك و واتای تەقوایە كە بەجێگەیاندنی كاری پاك و چاك دەكاتە واجبێكی دڵنیا، دووركەوتنەوە لە كاری زیانبەخشیش بە هەمان واجب دادەنێت، ترسان لە خوا دەكاتە باڵاتر لە ترسان لە یاسا و سزا دانراوەكان، ئیسلام بریاری ئەوە دەدات بەهای بنەڕەتی چەسپاو و نەگۆڕاوە، چونكە بۆ هەموو كات و شوێنێ گونجاوو لەبارە، ئەخلاق و بیروباوەڕو شەریعەتیش دەستكردی مرۆڤ نین، بۆیە هاودەم بە جیاوازی كەش و سەردەمەكان تا كات هەبێ ئەوانیش هەن، حەقیش بەردەوام بە حەقی دەمێنێتەوە و گۆڕانی بەسەردا نایەت.

بۆیە دیارترین بنەرەتی ئیسلام چەسپاوی بەهاكانە و چەسپانی رەوشتیش بە دوایدا دێت، پابەندی رەوشتی ئەو چەقەیە كە بەها رەوشتیەكان بەدەوریدا دەخولێنەوە، ئەگەر بیرۆكەی پابەندی نەما كرۆكی ئامانجی رەوشتی لەناودەچێ، چونكە ئەگەر پابەندی نەبوو بەرپرسیارێتیش نابێت، كاتێكیش بەرپرسیارێتی نەما هەموو هیوایەكی دانانی حەق لە شوێنی خۆیدا نامێنێ، لە رۆژئاوادا رەوشتی بێ پابەندی هەیە و لە ئیسلامدا رەوشتی بەپابەندی و چەسپاوی بەهاكان لە بیروباوەڕی ئیسلامیدا هەیە كە وادەكات چەسپاوی رەوشت بەهایەكی بنەرەتی بێت لەسەر بنكەیەكی چەسپاو و جێگیركە بڕیاری ئەوە دەدات سروشتی مرۆڤ چەسپاوەو دروست ناكرێ، حەق هات تا تیشكی ئاشكراكەر و رێنموونی راستی پێشكەش بكات تا بیپارێزێ‌ لە رارایی و پەرتبوون و رەشبینی و بێهیوایی، بەبێ ئەو بەخششەش ناتوانێ‌ بەرەورووی ژیان بڕوات، زانستی نوێ لە دەستكەوتەكانیدا ئاسۆیەكی دوورودرێژی ماددی و خۆشگوزەرانی بڕی، بەڵام نەیتوانی تروسكەیەكی سوكنایی و ئارامی یان هەناسەیەكی دڵنیایی بە مرۆڤ ببەخشێ، سروشتی مرۆیی تەنها ئەوكات رێی راستی خۆی دەبینێتەوە كە پەیوەندی هەبێ بە خواوە و بەدوای رێبازی خوادا بگەڕێ و رێبازی خوا بگرێتەبەر.

لێرەوە ئیسلام بڕیاری ئەوە دەدات بەهایەكی چەسپاو هەیە كە دەستكردی مرۆڤ نیە ئەویش رەوشتە، چەند بەهایەكی گۆڕاویش هەن چونكە پەیوەستی كەس و كۆمەڵگەكانن كە ئەوانیش داب و نەریتەكانن، هەڵەیە بەها چەسپاوە خواویستیەكان تێكەڵ بكرێن لەگەڵ بەها دەستكردەكانی مرۆڤدا.

 

دووەم: نەفس(دەروون):

دوای ئەمە دەگەینە ئەو بەرباسەی رۆژئاواییەكان لە بواری نەفسدا كە گرنگترینیان مەزهەبی فرۆیدیە، ئەمەش رەوتێكە لەو هەمو رەوتانەی رۆژئاوا و نەك باشترینیان نیە بەڵكو دوورترینیانە لە فیترەت، كەسانێ هەن بەرگری لێ دەكەن و بازاڕی بۆ گەرم دەكەن تا وای لێدەكەن بە تەواوەتی زاڵبوونی بسەلمێنن لە زانكۆكان و هەروەها لە رێبازە ئەدەبی‌و چیرۆكیەكان‌و لێكۆڵینەوە پەروەردەییەكانیشدا، بۆیە مەترسیدارترین پەیامی پێیە كە كاریگەری و نەگبەتی زۆر خراپی هەبووە بۆ سەر موسڵمانانی سەردەمی نوێ.

راستیەكەشی ئەوەیە بیردۆزەكەی فرۆید تەنها چەند ئەگەرێكن كە ئەو (بەناو) پزیشكە دەروونیە لە ئەزموونی خۆی لەگەڵ نەخۆشەكان و كەسانی تریشدا دایناون.

ئەو بیردۆزەشی دیدو روانین‌و بڕێ ئەگەری خراوەروون تا بخرێنە بەرباس، بەڵام بەداخەوە لە بواری ئەزموونیدا زۆر نەمانەوە، زۆر توێژەر باس لەوە دەكەن فرۆید زیاتر لەوەی زانایەك بێت پێشبینی كەرێك بووە‌و بێ بەڵگە بیردۆزەو روانینەكانی خۆی خستوەتەروو بێ ئەوەی بەڵگەی زانستی یان پەردەی حەقیقییان بۆ بخاتەڕوو، بەڵكو زیاتر خستنەرووی ئەگەرێكە و دواتر بەراست دانانی ئەو ئەگەرەیە، دواتر وای لێدەكات وەك راستیەكی زانستی بێ گومان سەیر بكرێت، توێژینەوە زانستیەكان ئەوەیان سەلماندووە كە پاڵنەری جنسی پێشرەوی سەرەكی هۆكارەكانی هەنگاونانی ئەو كەسە بووە، پاشان دەكرێ پاڵنەری جنسی ملكەچی پەروەردە بێت و تاك لەسەر پاكداوێنی پەروەردە بكرێت و بتوانێ‌ پاڵنەرە جنسیەكانی خۆی رێك بخات، بەم پێیە پاكداوێنی نەك هەر شتێكی مەحاڵ نیە بەڵكو شتێكی پێویستیشە، توێژەران پێیان وایە خاڵی لاوازی بنەرەتی لە فرۆیددا ئەوەیە كە توێژینەوە لە خۆی و منداڵی خۆی كردووە بە یاسایەكی گشتگیر و رێی گەیشتن بە بڕێ یاسای گشتی، فەلسەفەی فرۆیدی مۆركی میكانیكی خۆسەپێنی لەخۆگرتووە، بەمەش لەگەڵ مەشخەڵ و رێنماییەكانی ئیسلامدا نەگونجاو دەبێت، ئەو رێنماییەی ئیسلام كە بریتیە لە ویستی تاك و كرۆكی بەرپرسیارێتی لەخۆدەگرێ، فرۆید وا سەیری مرۆڤ دەكات كە ئامێرێكی بێ ئازادییە و ملكەچی تەواوی هەیە بۆ چەند هێزێكی شاراوە كە تەها بە فێڵ دەكرێ بەسەریاندا زاڵ بیت، فرۆید زۆر هەوڵ دەدات هەموو دیاردەیەكی ئاكاری بگێڕێتەوە بۆ غەریزەی جنسی.

ئەو كەسانەش لە بواری زانستی دەروونناسیدا كاریان لەسەر ئەگەرەكانی فرۆید دەكرد ئەو ئەگەرانەیان پێ قبووڵ نەبوون، بەڵكو بە پێچەوانەوە كەوتنە نەیاری لەگەڵیدا، ئەدلەر و یۆنگ رای فرۆیدیان بەرپەرچ دایەوە سەبارەت بە غەریزەی جنسی، هەروەها توێژینەوەكانی پزیشكە دەروونیەكان خراپی و گەنیوی بیردۆزەكەی فرۆیدیان ئاشكراكرد سەبارەت بەوەی دەیوت تەمێكردنی منداڵ دەبێتە هۆی كەنارگیری و سەركەشی، بەڵكو شیكارە ئەزموونیەكان ناراستی ئەو دیدەیان ئاشكراكرد، زۆرێك لە زانایان پێیان وایە بیردۆزەكەی فرۆید بە تەواوەتی پشتی بەستووە بە دیدێكی جنسی كە عەقڵی گەنج وێران دەكات و بكوژ و ئالوودەكەری دەروونی نەوەكانی گەلە، ئەو كەسانە پێیان وایە كەش و بارودۆخ بەرپرسیاری یەكەمی لارێبوونی دەروونی و عەقڵی مرۆڤە.

هەندێ ئاماژە بەوە دەدەن ئەو بانگەشەی فرۆید لە رووی زانستیەوە پووچ و هەڵەیە كە دەڵێت جنس پێشرەوی ژیان دەكات، چونكە مەبەستی فرۆید لەمەدا دارماندنی بەهابنەرەتیەكانی ئایینەكانە كە ئەمەش یەكەم ئامانجی ماسۆنیەتەو لە پرۆتۆكۆلاتی صەهیۆنیەتدا باسكراوە كە كاردەكات بۆ تێكشكاندنی گەنج، هەر لەم بازنەشدا بانگەشە دەكات بۆ رووخاندنی پارێزكاری و ئابروو و غیرەتی مرۆڤ لە رێی دامەزراندنی چەندین یانەی رووتی و بێرەوشتیەوە.

بەڵام ئیسلام لەم بوارەشدا هەڵوێستێكی روونی هەیە و دان دەنێت بە بوونی مرۆییدا بەوجۆرەی كە هەیەو ئارەزووەكانی جنس و رۆح و عەقڵی بۆ دێنێتەدی، هەروەك دان دەنێت بە چالاكی زیندوێتی مرۆڤداو رێ دەدات بە تاك تا لە سنووری سروشتی خۆیدا پەیڕەوی ئەو چالاكیەی بكات، ئەم چەمك و واتی رێپێدانە رێگری بەردەم كۆتكردن و پەرتبوون و فەوتانە.

ئیسلام هەمیشە دەیەوێ هاوسەنگی نێوان هێزەجیاجیاكانی مرۆڤ بەدیبهێنێ و بێ ئەوەی دووربگرێ لە ژیان و رەهبانیەت بگرێتەبەر یان خۆی بفەوتێنێ و دەست بداتە بێرەوشتی و سنووربەزێنی ئەو هێزانەی بپارێزێت، جا هاوسەنگی توانای بەجێگەیاندنی پەیامی و پەیرەوی ئازادی بۆ مرۆڤ بەدی دەهێنێ بێ ئەوەی بەرپرسیارێتی تاكەكەسی بە كەنارگرتن لەناوببات یان بە دارماندنی رێی نەدات سپاردەو ئەمانەت لەئەستۆ بگرێ.

 

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics