٦ موحەرەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

هەوڵەكانی ئەمڕۆ بۆ زیندووكردنەوەی فەرهەنگی فەلسەفەی باتینی و تەصەوفی فەلسەفى

Wehdatalwejowd

چەمك و واتای دنیاپەرستی و پاككردنەوەی دەروون لە چەمك و واتای قورئانەوە هاتووە، لە بنیادنانی بیروباوەڕی ئەخلاقەوە كە پایەی سێیەمی بیروباوەڕی ئیسلامە (شەریعەت، موعامەلات، ئەخلاق) موسڵمانان لەڕێی ژیانی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و ڕێبازی ڕەسەنی پەروەردەی ئیسلامیەوە ئەمەیان وەرگرتووە، بەڵام دواتر فەلسەفە یۆنانی و فارسی و هیندیەكان وەرگێڕدران چەند چەمك و واتایەكی ساختە برانە ناو بیروباوەڕی ئەخلاقی ئیسلامیەوە، دیارترینی ئەو چەمك و واتا هاوردانە:

(وەحدەتولوجود و ئیتیحاد و حلول و ئیشراق)

بانگەوازە وێرانكەرە نوێكراوەكان كاردەكەن تا ئەو ژەهرانە نیشان بدەن و بەجۆرێ‌ بانگەوازیان بۆ بكەن كە چەمك و واتای ئیسلامی ساختە بكەن بەرامبەر بە بڕیاری موسڵمانە كۆنەكانی وەك جونەید و كەسانی تر كە دەڵێن (مەزهەبی ئەوانە بەستراوە بە بنەڕەتەكانەوە -قورئان و سوننەت- جونەید لە سنوری فەرمان بە چاكەو ڕێگری لە خراپەدا بیرەكاتەوە، پێی وایە هەركەس لەگەڵا خوادا بانگەواز بۆ بارێ‌ بكات كە لە سنوری زانستی شەرع دەریبكات ئێمە دانی پێدا نانێین.

وەحدەتولوجود:

مەترسیدارترین شتێ‌ كە بیرۆكەی وەحدەتولوجود لەگەڵا بیروباوەڕی ئیسلامیدا پێچەوانەو نەیارە مەسەلەی بیروباوەڕی یەكخواپەرستی پوختە كە خوا پێغەمبەران و كتێبەكانی بۆ ناردووە چونكە باس لە خوایەتی دروستكراوەكان دەكات و بوون بە خوا دەزانێ‌، لە كاتێكدا ئیسلام خوای دروستكەری بێ‌ وێنەو هاوشێوە لەگەڵا بوونی دروستكراو جیادەكاتەوە.

ئیسلام پێی وایە بوون دوو جۆرە: واجبولوجود و مومكینولوجود، واجبولوجود خوای دروستكەری تاك و تەنهایە، مومكینولوجود ئەو بوونانەن كە بە ڕاستەوخۆ بە پێنج هەستەكەمان هەستیان پێ‌ دەكەین.

بەڵام دەستەی وەحدەتولوجود دەڵێن ئەو دووانە هەردووكیان یەكن، واتە بوون خوایە، ئەمەش لەبیری ئیسلامیدا ناڕەسەنەو لە فەلسەفەی ترەوە وەرگیراوەو بەدەرە لە چەمكی پوختی یەكخواپەرستی كە خوا بە ئایین و هەموو پێغەمبەرەكاندا ناردوویەتی و لە ئیسلام و قورئاندا بەتەواوترین شێوە ڕوون كراوەتەوە.

ئیسلام نكوڵی دەكات لە بیروباوەڕی ئیتیحادوحلول و نكوڵی دەكات لەوەی خالق لە مەخلوقدا بتوێتەوە بان مەخلوق لە خالقدا ڕۆبچێ‌ و نغرۆبێ‌، بەڵكو ئیسلام سروشتی هەركامیان جیا دەكاتەوە، ئیسلام ڕازی نیە بە وەحدەتولوجود چونكە دەرچوونە لە بیروباوەڕی بنەڕەتی (لا إلە إلا الله) و چوونە بۆ ئەوەی هەندێ‌ فەیلەسوف دەیڵێن: لە ڕاستیدا هیچ بوونێ‌ نیە جگە لە خوا، هەركامیان دەگاتە چەند ئەنجامێكی تەواو جیا لەیەك، دیارە بیرۆكەی وەحدەتولوجود (یەكبوونی بوون) سەرەتا لە فەلسەفەی یۆنانیدا هەبووەو لەگەڵا ئەو فیترەتەی ئیسلامدا ناگونجێ‌ كە شوێنكەوتووانی هاندەدات لەسەر بیركردنەوە لە دروستكراوانی خواو ڕێ‌ نادات بیر بكەیتەوە لە زاتی خوا، پێی وایە بوون یان كەون ناكرێ‌ خۆی بەدیهاتبێ‌، بێگومان زۆر توێژەر -بێ‌ بەخششی ڕێنموونی سروش و پەیامە دابەزیوەكان- لەپشت ڕاستیە كەونیەكانەوە ماوەی زۆریان بڕیوە كەچی نەگەیشتن بە ڕێنموونی، ئامانجیان ئەوە بوو بگەن بە تێگەیشتن لە خواو لەودیو سروشت لەڕێی هەستە كورتەكانیان و بە عەقڵی سنورداری مرۆیی ئەوە بكەن، ڕەچاوی ئەوەیان نەكردووە ئەو پێناوانەی هەست و عەقڵا بێتوانان لە گەیشتن بەو نیازە گەورەیە كە تەنها لەڕێی بوون بە پەیام و سروشی خوایی پێی دەگەین، ئەو سروش و پەیامەی كە خوا ناردوویەتی بۆ پێغەمبەركانی و لەو بوارەدا دڵنیایی تەواو دەبەخشێ‌ بە مرۆڤ و بێباكی دەكات لە هەر هەوڵێ‌ كە ناگات بە شتێ‌، ئەو قسەی دەڵێت خوا خودی بوونە ئەمە تێگەیشتنێكی ماددی و تەواو دەنوێنێ‌ بۆ زاتی خواو لەگەڵا عەقڵا و فیترەت و پەیامی خواییدا ناگونجێ‌ كە بە سروش ناردوویەتی تا سوكنایی لەو بوارەدا ببەخشێتە دەروونی مرۆیی تا پێویستی نەبێ‌ بە گەڕان بەدوای شتێكدا كە پێی ناگات، ڕێگەشی بۆ فراوان بكات تا ڕامان و بیركردنەوەی لەبواری تردا بەكاربهێنێ‌، بواری بنیاد و دۆزینەوەی نهێنیەكانی ماددەو ئەوەی لە زەویدا هەیەو ئاو و شاخ و كانزا و بەخششی تر كە بە مرۆڤی دەبەخشێ‌، هانیدەدات لەسەر گەڕان بەدوای ئەوانەدا، ئەمەش بەو جۆرەی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم نیشانی داوە (تفكروا فی خلق الله ولا تفكروا فی ذات الله فتهلكوا) (بیربكەنەوە لە دروستكراوەكانی خواو بیر مەكەنەوە لە زاتی خوا ئەگەر نا لەناو دەچن).

مەترسیدارترین شتێ‌ بیردۆزەی وەحدەتولوجود سەبارەت بە بانگەشەی خوابوونی كەون پێی گەیشتووە ئەوەیە تەكلیف و ئەركی سەرشان و بەرپرسیارێتی تاكەكەسی و پەیوەستی و پابەندبوونی ئەخلاقی ناهێڵێ‌، چونكە مەزهەبی وەحدەتولوجود لە زاتی خۆیدا لەگەڵا ئایینی حەقی دابەزیودا ناگونجێ‌، چونكە ئیسلام داوا دەكات بەتەواوەتی جیاكاری بكرێ‌ لەنێوان خواو جیهاندا.

عەقڵی ساغیش ئەوە وەرناگرێ‌ خوا هەمان ئەو بوونەو جیهانە بێ‌ كە ئاژەڵا و داروبەردیشی تێدایە، بۆیە وەحدەتولوجود هەڕەشە دەكات لە بەهایەكی باڵای ئیسلام كە ئەویش بریتیە لە ئەخلاق.

بۆیە وەحدەتولوجود لەگەڵا ئەو بنەڕەتە ئەخلاقیەی ژیاندا ناگونجێ‌ كە لەسەر بنەڕەتێكی پتەو وەستاوە، تا خوا -خوا بەدوورە لەوەی بەرامبەری دەیڵێن- مرۆڤ بكاتە ڕووخسار بۆ خۆی ئیتر چۆن ئەو مرۆڤە خۆی بەرپرسیار دەبێ‌ لە ئەنجامەكانی كارەكەی؟

لێرەوە ئەو بانگەشە مەترسیدارە دەردەكەوێ‌ كە دەیەوێ‌ لەگەڵا بنەڕەتی ئیسلامدا نەیاری بكات ئەویش نەهێشتنی ئەرك و بەرپرسیارێتیە یان بێرەوشتییەكە كە خوا حەرامی كردووە یان تێپەڕاندنی سنووری خوایە، بێگومان ئەوانەی وەحدەتولوجود دەیڵێن بە تەواوەتی پێچەوانەی بیروباوەڕی ئیسلامن. ئێمەش پێویستمان بەوەیە هۆشیار بین لە هەوڵەكانی ئەو چەمكانەی دەڵێن: هەموو لە یەكدایەو یەكیش لە هەموودایە یان دەڵێت هیچ بوونێ‌ نیە جگە لەخواو هەموو بوونەكان ڕووخساری خوان، هەموو ئەم قسانە بەتەواوەتی لەگەڵا ئەو یەكخواپەرستیەدا پێچەوانەن كە قورئان باسی دەكات و موسڵمانان لێی تێگەیشتوون.

بیرۆكەی وەحدەتولوجود كە لەگەڵا سروش و عەقڵا و فیترەتیشدا ناگونجێ‌، ژمارەیەك لە فەیلەسوفانیش وای دادەنێن تا ئەوەی شۆبنهور دەڵێت: وەحدەتولوجود وێنەیەكی كورت كراوەی مەزهەبی ملهوڕیە، چونكە حەقیقەتی مەزهەبی وەحدەتولوجود لەوەدا بەرتەسك بووەتەوە نەگونجانی دوو فاقی نێوان خواو بوون داڕمێنێ‌ و بڕیاری ئەوە بدات بوون بەهۆی هێزە باتینیە تایبەتیەكەیەوە هەیە، بۆیە ئەو بیرۆكەی دەستەی وەحدەتولوجود دەیڵێن گوایە خواو بوون یەك شتن ئەمە پێناوێكی كورتكراوەی بێباك بوون لە خوا یان چاو داخستن لە كاری خوایە، دیاریشە فەیلەسوفە یۆنانیەكان هەر لە تالیسەوە كە یەكەم فەیلەسووفیان بوو تا ئەرستۆ باس لەوە دەكەن خوا تێكەڵا بە جیهان بووە یان جیهان تێكەڵا بە خوا بووە.

لە سەردەمی نوێشدا ژمارەیەك لە ڕۆژئاواگەراكان و بانگخوازانی شاڵاوی ڕۆشنبیری شانازی بەوەوە دەكەن كە بڕوایان هەیە بەو بیروباوەڕە ناڕەواو خراپەو لەنێو گەنجانی موسڵماندا دەكەونە نرخپێدانی و بازاڕ بۆ گەرمكردنی.

حلول (توانەوە):

چەمكی حلول جیاوازە لە چەمكی وەحدەتولوجود، ڕەوتی وەحدەتولوجود باس لە یەكبوونی خۆیی بۆ هەموو شتەكان دەكات لەگەڵا فرەیی وێنەیان لە ڕوخساردا، ئەمە ساختەیە كە ئیسلام قبووڵی ناكات، مەزهەبی حلول باس لە بوونی دوو ڕاستی جیا دەكات: ڕاستی خوایی و ڕاستی مرۆیی و وەستانی یەكەم بە دووەم لەژێر چەند بارێكی تایبەتدا، لویس ماسنیۆن پێی وایە حلول مۆركێكی مەسیحی هەیەو بنەڕەتی یۆنانی و هیندی هەیەو لەناوبەری ئەو تەنهاییەی خوایە كە قورئان باسی دەكات.

ئیمامی غەزالی دەڵێت: ناكرێ‌ حلول بۆ نێوان دوو بەندە وێنا بكرێ‌ ئیتر چۆن دەكرێ‌ لەنێوان خواو بەندەدا وێنا بكرێ‌، ئەگەر كەسێ‌ بڕوای وابێ‌ ئەوە بۆ یەك دەروون گونجاوە چۆن بڕوای پێیە بۆ هەموو دەروونەكان ببێ‌؟ ئەوكات هەموو جیهان دەبێتە چەندین خواوەند، هەروەها دەڵێت: بۆیە ناگونجێ‌ خوای گەورە لە دەرووندا بتوێتەوە و وەك مۆركی مەی لە شیردا لەخۆبگرێ‌ چونكە ئەوە سیفەتی جەستەیە.

توێژەران باس لە دووری و بێگەردی خوا دەكەن لە حلول و توانەوەو لەبەر چەندین هۆكار حلول بۆ خوای گەورە نەگونجاو و نەشیاوە، چونكە دێرین جیایە لە تازەو داهاتوو چونكە ماهیەتی هەركامیان جیایە، ئەم جیاوازیەش نەگونجانی توانەوەی دێرین لە داهاتوودا دەخوازێ‌ و دەسەپێنێ‌، پاشان خوا واجبولوجودەو ئەو وەسفەش لەگەڵ حلولدا ناگونجێ‌ چونكە لەباری داهاتن و نوێبوونیدا حاڵەكە پاشكۆی ئەوەیە كە تیایدا دەتوێتەوە هەروەك هۆكارە و پێكاریگەربوویەتی، بەڵكو نەگونجاو دەبێ‌ بەبێ‌ وێنای مەحەل وێنای حال بكرێ‌، بۆیە ئەم جارەش حلول ناگونجێ‌ وەك چۆن لە یەكەمیشدا مەحاڵا نەگونجاو بوو، پاشان خوا واجبولوجودە، واجبیش ڕووكەش و كرۆكیش نیە، ئەگەر توانەوەكە توانەوەی ڕووكەش بێ‌ لە كرۆكدا ئەمە بۆ خوا ناگونجێ‌ چونكە خوا ڕووكەش نیە، ئەگەریش توانەوەی كرۆك بێ‌ ئەمەش ناگونجێ‌ چونكە خوا كرۆك نیە.

نووسینەكانی حلول و وەحدەتولوجود نووسینی سەردەمانی لاوازی و دواكەوتەیی بوون، ڕۆژهەڵاتناسان ئاوڕیان لێداونەتەوەو هەوڵیانداوە زیندوویان بكەنەوەو بڵاویان بكەنەوە، ئەمەش بۆ دروستكردنی سەرچاوەو دەروازەیەك بۆ بانگەوازە نوێكراوە بێڕەوشتیەكان بەتایبەت وجودی و فەردیەكان و جگە لەوانەش، هەروەها هەوڵێ‌ بۆ داڕماندنی یاسایەكی بنەڕەتی و ڕەسەن كە بریتیە لە یاسای زیندووبوونەوەو پاداشت وەرگرتنەوە. هەروەها بۆ بەردەوام بانگەواز كردن بۆ نەهێشتنی ئەرك و بەرپرسیارێتی و پابەندی ئەخلاقی.

هەموو ئەمانە پێشەكین بۆ ئەو لێكهەڵوەشاندنە كە ئامانجی كار كردنە سەر فەرزی جیهادی ڕێی خوایە، دیارە بڕوابوون بە حلول بەرپرسیارێتی و پابەندی سنووری خوا دەبەزێنێ‌ و موسڵمانان لە دەرەوەی بازنەی بەها بنەڕەتیەكاندا پاڵا پێوە دەنێ‌ و پایە دەروونیەكانیان لە پاڵنان بەرەو خۆشگوزەرانی و لێكهەڵوەشان و ئارەزوو بازیدا دادەڕمێنێ‌، ئەمەش لەڕێی تێركردنی ئارەزووەكان یان لەڕێی پاشەكشە لە ژیان وەك ڕەهبانیەت و دژایەتی بنەمای ڕۆح و پێكهێنانی خێزان و دوورگرتن لە بنیادی ژیان و دژایەتی كردنی ئارەزووەكانی كۆمەڵگاكان.

ئیتیحاد:

ئەم بیرەش لەو دوو بیرەی تر خراپترو شێواوترە چونكە ئەو كەسەی دەڵێت (بەندە دەبێتە خودی خوا) وتەكەی لەگەڵا خۆیدا ناگونجێ‌ بەڵكو پێویستە زمان بەرامبەر مافی خوا پاك ڕاگیرێ‌، ئیمامی غەزالی لە سێ‌ گریمانە یان ئەگەردا خراپی و شێواوی ئەو بیرە بە بەڵگە دەهێنێ‌:

یەكەم: یان هەر یەك لەو دوو زاتە بە بوونی بمێننەوە.

دووەم: یان یەكێكیان لەناوچێ‌ و ئەوی تریان بمێنێتەوە.

سێیەم: یان هەردووكیان لەناوبچن.

لە باری یەكەمدا: ئیتیحاد بوونی نابێ‌، لە دووەمدا: چۆن دەكرێ‌ بوترێ‌ ئیتحادێ‌ هەیە لەنێوان بوویەك و نەبوویەكدا.

سێیەم: هیچ جێیەك بۆ قسەكردن لەوە نەماوە بوترێ‌ ئیتیحاد هەیە، بەڵكو باشتر وایە قسە لەسەر نەبوون بكەین، بۆیە لە هەموو ئەگەرەكاندا نەگونجانی ڕوون هەیە دەوترێ‌: وەك چۆن خوا بەدوورە لە حلوول بەدووریشە لە ئیتیحاد، چونكە ئەگەر وا ڕووبدات واجبولوجود لەگەڵا جگە لە خۆیدا ببێتە یەك لەمەوە دوو بار ڕوودەدات: یان هەردووكیان پێكەوە دەمێننەوە، یان هەردووكیان لەناودەچن و سێیەمی لێ‌ دەردەچێ‌ یان نەبوون تووشی یەكێكیان دەبێ‌ و ئەوی تریان دەمێنێتەوە، لەماوەیاندا دوو بوون هەن.

جا لەم بارەدا ئەو دووانە جیاوازو لەیەك جیان، ئەو جیاوازیەش لەگەڵا ئیتیحاددا ناگونجێ‌ چونكە ئیتیحاد دەبێ‌ یەك بێ‌، نەبوونی هەردووكیشیان ئیتیحاد لەكار دەخات چونكە نەبوو لەگەڵا نەبوودا یەكناگرێ‌، لەباری بوونی یەكیان ئەوە هەمدی ئیتیحاد ناییەتە دی.

هەروەها چەند بانگەوازێكی تر هەن دەبێ‌ بەرامبەریان وریابین چونكە لەگەڵا چەمك و واتای یەكخواپەرستی پوختدا ناگونجێن، دیارترینیان: تەناسوخ، ئەرڤانا، ئیشراق.

Zarvana

سەبارەت بە تەناسوخ ئەمە بەرهەمی بیری بتپەرستی كۆنە كە بۆ لێدانی چەمك و واتای دروستی ئیسلام زیندوو دەكرێتەوە، ئەم چەمكە لەگەڵا فیترەت و عەقڵا و ئایینیشدا ناگونجێ‌ و لەگەڵا حەقیقەتی چەسپاو سەبارەت بە بەرپرسیارێتی مرۆڤ و پابەندیە ئەخلاقیەكەی گونجاو نیە، ئەمە وێڕای ساكاری و بێ‌ بنەمایی وتەی گواستنەوەی ڕۆح لە جەستەیەكەوە بۆ جەستەیەكی تر، زانایان پیلانی توانای دەروون بۆ گواستنەوە لە جەستەیەكەوە بۆ جەستەیەكی تر ئاشكرا دەكەن چونكە ئەوە لەگەڵا مانەوەی تاكبوونی دەرووندا ناگونجێ‌.

سەبارەت بە ئەرڤانا لە ڕاستیدا بوونێكی ئیجابی نیە، بەڵكو دەربازبوونە لە بوونێكی ناخۆش بە واتای فەنابوون و جیابوونەوە لە جیهان و بزاڤی ژیان، ئەمەش لەگەڵا پەیامی ئیسلامدا ناگونجێ‌، دكتۆر عەبدوڕەحمان مەرحەبا ڕاست دەكات دەڵێت: فەلسەفەی هیندی مرۆڤی تێكشكاند و بانگەواز دەكات بۆ بەخواكردنی مرۆڤ.

سەبارەت بە ئیشراق: ڕەوتێكی گومڕاكەرە كە لەسەر ئەوە وەستاوە سەرچاوەی بوون بە ڕووناكی دەزانێ‌، ئەمەش لە دەرەوەی پەیامی ئیسلامەو لەگەڵا یەكخواپەرستی پوختدا ناگونجێ‌، بیرۆكەی ڕووناكی و تاریكی وەرگیراوە لە مانەوی و مەزدەكی و زەردەشتیەوە، ئێستاش لە سەردەمی نوێدا هەوڵا دەدەن نوێی بكەنەوە.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics