هەینی، ٢٧ شەوال، ١٤٣٨هـ
قەبارەی نووسین

خوێندنەوەیەكی ڕەخنەیی بۆ كتێبی "گەڕانەوەیەك بۆ سەرەتاكانی ئیسلام

ئەم بابەتەی من خوێندنەوەیەكی ڕەخنەییە بۆ كتێبی "گەڕانەوەیەك بۆ سەرەتا كانی ئیسلام"، كە بە زمانی ئەڵمانی ناوی كتێبەكە "دایكی ئیمانداران عائیشەیە" و نوسەری ئەم كتێبە ڕۆژ هەڵاتناسی ئەڵمانی (كورت فریشلر)ە، و پاشان (ذبیح الله منصوری) وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی فارسی، و (حمەی حمە سەعید)یش وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی كوردی. ئەم كتێبە كە كورت فریشلر نوسیویەتی چەند ڕاپۆرتێك بووە لەسەر ژیانی دایكی ئیمانداران عائیشە و ئەمیش ئەو دۆكیۆمێنتانەی دەست كەوتووە، و (پابت بن ارگات) كە نوسەری ئەو ڕاپۆرتانیەیە دەڵێ: من سەركردەی دەزگای پۆلیسی نهێنی معاویە بووم، و معاویە منی ڕاسپارد بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوەیەك بكەم لەسەر ژیانی عائیشە و بۆ ئەم كارە معاویە منی بە هەموو پێداویستیەكەوە ناردە مەدینە، چونكە تا ئەوكاتە عائیشەی دایكی ئیمانداران لەوێ بوو، و ئەوەی كاریگەر بوو لەسەر ئەوەی كە معاویە ئەم كارەبكات

Garanawa ئەوەبوو كە دەیویست هێرش بكاتە سەر ڕۆمەكان و بۆ ئەوەی دڵنیا بێت لەوەی كە ئایا ئەگەری شۆڕش لە ئارادایە لە بەشی باشوور یان نا. منیش بەكارەكەی خۆم هەستام و دەستم كرد بە توێژینەوە لەسەر ژیانی عائیشە بە گفتوگۆكردن لەگەڵ ئەو كەسانەدا كە پێشتر لە نزیكەوە عائیشەیان دەناسی. تا ئێرە باسی چۆنیەتی نوسینی كتێبەكە بوو، بەڵام ئەوەی لەم كتێبەدا بەڕونی دەبینرێت ئیهانە كردنی دایكی ئیمانداران(عائیشە)یە، و ئەگەر كەسێك شارەزاییەكی پێشینەی نەبێت لە مێژووی ئیسلامی ئەوا واتێدەگات هەموو ڕووداوە دیارو ناوازەكانی سەردەمی خیلافەتی ڕاشدین ئەو"عائیشە" بە ویستی خۆی دروستی كردووەو ئەمەندە زیاد ڕەوی كردووە كە وات لێدێ بڵێی ماكیاڤیللی تیۆرەكانی لەبواری سیاسەتدا لەكارەكانی عائیشەوە داڕشتووە! بەڵام پێش هەموو شت ئەوەی بۆ خوێنەر گرنگە ئەوەیە سەرەتا نوسەر بناسێ چ جای ئەوەی لە بابەتێكی هەستیاری وەك مێژوودا كە ڕۆژهەلاتناسێكی بیانی هاتووە بە هەناسەی خۆی نووسیویەتی، ئێمە تەواوی كارەكانی ئەوان(ڕۆژهەلاتناسان) بایكۆت ناكەین، بەڵام دەبێ ئەوەشمان لەبیرنەچێ كە مەبەست لە خودی كارەكەی ئەوان بەرژەوەندی خۆیانە نەك لەبەر چاوەكاڵەكانی من و تۆ، بۆیە ئیمەش مافی خۆمانە بە چاوێكی ڕەخنەییەوە ئەو كتێبەو هاوشێوەكانی بخوێنینەوە. و ئەو ڕەخنانەی من لەو كتێبەم گرتووە لە چەند خاڵێكدا دام ڕشتووە:

 

* لە كتێبەكەوە: باسی پابت بن ارگات دەكات و دەڵێ من سەركردەی دەزگای پۆلیسی نهێنی معاویە بووم و معاویە منی ڕاسپارد بەوەی هەستم بە توێژینەوە لەسەر ژیانی عائیشە.

- بەڵام ئەگەر تەماشایەكی وردی مێژوو بكەین و تەماشایەكی ئەوكەسانە بكەین كە بەرپرسی دەزگاكانی معاویە بوون، ئەوا ئەم كەسایەتییە كەناوی پابته بەدی ناكەین، كەواتە لەسەر خودی ئەو كەسەی كە گوایە نوسەری ڕاپۆرتەكانە گومان هەیە، بەڵگەش بۆ پش ڕاست كردنەوەی ئەم قسەیە كتێبی (ادارة بلاد الشام فی العهدین الراشدی واڵاموی :عبداللطیف عبدالرزاق العانی، جامعە بغداد 1968ز).كە باسی تەواوی دەزگاكانی معاویە دەكات و تیایدا باسی دەزگای پۆلیسیش دەكات و تەنها ئەم چوار ناوەی هێناوە :"قیس بن حمزە, زمل بن عمر، چحاك بن قیس، یزید الحر العنسی"ل117.

*لە كتێبەكەوە: سەرەتا باسی لە دایك بوون و سەرەتای ژیانی عائیشە دەكات، و دواتر كە دێتە سەر باسی بەسەرهاتی شیوی (ئەبو تالیب)، دەڵێ (ئەبوتالیب، خەدیجە) لەو شیوەدا وەفاتیان كردووە.

- مردنی(ئەبوتالیب) لەو شیوە نەبوو، بەڵكو لە ساڵی 10ی پێغەمبەرێتی 6مانگ دوای دەرچوونی موسوڵمانەكان لەو شیوەبوو لە شاری مەككە، ئەم ڕووداوەش لە(فتح الباری)دا لە شەرحی حدیسی3883 باسكراوە، و(ابن كپیر)یش لە (البدایە و النهایە)ج1 ،ل419، بەو شێوەی سەرەوە هێناوێتی. تێبینی: ئەو كتێبەی ابن كپیر بەچەند شێوەیەك چاپكراوە من چاپی مصریم بەكار هێناوە و لەبری ئەوەی 14 بەرگ بێت 2بەرگە، بۆیە دەبێ خوێنەر ئاگای لە ژمارەی بەرگ و لاپەڕەكانی بێت.

-هەروەها مردنی خەدیجەش دوو مانگ یان سێ مانگ دوای ئەبو تاڵیب بوو، بڕوانە (البدایە والنهایەج1، ل421).

*لە كتێبەكەوە: دوای وەفاتی خەدیجە، عائیشە گڕو دەوری پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم)ی دەداو دیویست شوبكات بە پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و شوێنی خەدیجەی بۆ بگرێتەوە.

- ئەگەر تەماشایەكی سەرەتای كتێبەكە بكەیت، ڕۆژی لەدایك بوونی عائیشە پەیوەست دەكات بەو ڕۆژەی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) وەحی بۆهات واتە ئەو ڕۆژە لە دایك بووە كە پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بویە پێغەمبەر، و ڕووداوی شیوی ئەبوتاڵیبیش ساڵی 7-10ی پێغەمبەرێتی بوو، واتە ئەو كاتە عائیشە تەمەنی 8-9 ساڵان بووە، باشە منداڵێكی ئاوا بچوك چی ئاگای عشق و مشق دەزانێت؟!

*لە كتێبەكەوە: باسی ژن هێنانی ئیمامی علی دەكات كە لەمەككە بووە و باسی گۆرانی و دەف و ڕەشبەڵەك دەكات.

-سەرەتا ئیمامی عەلی لە مەككە ژنی نەهێنا، بەڵكو لە مەدینە بوو لە ساڵی 2ك(البدایە والنهایە،ج1 ،ل518)،و دیارە ئەم نوسەرە ئاگایشی لە شەریعەتی ئیسلامی نییە كەوا باسی ڕەش بەڵەك دەكات.

*لە كتێبەكەوە: باسی شوكردنی عائیشە دەكات هەر لە مەككەو دەڵێ ئەوكاتە تەمەنی 14 ساڵ بوو، و دەڵێ بۆیە پێغەمبەر پێشتر فاتیمەی داوە بەشوو، چونكە دەیزانی عائیشە لەگەڵی ناگونجێت.

-دووبارە نوسەر لێرەدا كەوتۆتە هەڵەوە، چونكە پێغەمبەر لەمەككە مارەی عائیشەی بڕی و لە مەدینە لەساڵی 1كۆچی گواستیەوە واتە ساڵێ پێش ئەوەی فاتیە بە شوودات،(البدایە والنهایە:ج1 ،ل466)،(صحیح بخاری:حدیسی 553).

*لە كتێبەكەوە: ابولهب گفت و گۆی لەگەڵ قوڕیش كرد بۆ ئەوەی موسوڵمانەكان لە شیوی ئەبوتاڵیب دەرچن و بێنەوە مەككە.

-نەخێر دەرچوونی موسوڵمانەكان بەو جۆرە نەبوو، بەڵكو ئەوەی بەو كارە هەستا(هشام بن عمرو)بوو لە خێڵی(بنی عامر)، كە بە شەوانە خۆراكی بۆ موسوڵمانەكان دەبرد، دواتر چەند كەسێكی كۆكردەوە لەوانەی معارزی ئەو پەیمانە نامرۆڤانەی كە دژی موسوڵمانەكان بەسترابوو ئەوانەش(زهیر، ابو البختری، متعم بن عدی، زمعەی كوری اسود)بوون، بۆ ئەمەش بڕیاریاندا ئەو پەیمانە كە بە كەعبەوە هەڵواسراوە بیدڕێنن، بۆ رۆژی دهاتوو چونە بەردەم كەعبەو خەڵكیان ئاگاداركردەوە، هەرچەندە ابو جهل دژی ئەمكارەیان بوو بەڵام نەیتوانی ڕێگرییان بكات، كە چوون تەماشا دەكەن خۆرە"مۆرانە" هەموو پەڕەكەی خواردووە جگە لە ناوی خوا ئەمەش موعجیزەیەكی خواییە:"و ان یروا ایە یعرچوا و یقولوا سیحر مستمر"قمر:2.(صحیح بخاری:حدیپ 3882 )و(رحیق المختوم:ل106).

*لە كتێبەكەوە: پابت بن ارتات دەڵێ یەكێك لەو كەسانەی كەمن پێویست بوو گفتوگۆی لەگەڵ بكەم(عامر بن فهیر)بوو، عامر باسی كۆچی پێغەمبەر()و ابوبكر دەكات بۆ مەدیینە، كاتێ من خەریكی لەوەڕاندنی مەڕەكانی خۆمبووم ، ئەوان دەركەوتن و من ڕێگەی ئەشكەوتەكە " پور"م پێ نیشاندان و ئەم ئەشكەوتەش شوێنێكی زۆر چەپ بوو ئەویش بەهۆی دووریەكەیەوە لەمەككە كە شەو و ڕۆژێك لە مەككەوە دووربوو، و هەموو ڕۆژێك هەواڵی مەككەم بۆ دەهێنان.

-سەرەتا عامر كەسێكی ئازاد نەبوو، بەڵكو یەكێك بوو لە غولامەكانی ابوبكر و شوانی مەڕەكانی ابوبكر بوو، و پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) خودی خۆی ئەو شوێنە" پور"ی هەڵبژارد كە دەكەوێتە سەر ڕێگای یەمەن بەلای باشووری مەككەدا، و ئەو كەسەی ڕۆژانە هەواڵی بۆ پێغەمبەر و ابوبكر دەهێنا "عبدالله ی كوڕی ابوبكر"بوو، و ئەو ڕێگایەش شەو و ڕۆژێك لەمەككەوە دوور نەبوو بەڵكو چەند سەعاتە ڕێیەكە ئەگەر شەو و ڕ‌وژێك لە مەككەوە دووربووە ئیدی چۆن هەموو ڕۆژێ ئەو هەواڵی هێناوە!

*لە كتێبەكەوە: بەسەر هاتی كۆچی پێغەمبەر لە كتێبەكە نزیكەی 20 لاپەڕە دەبێت، كە پابت دەڵێ من لە عامرەوە ئەم زانیاریانەم وەرگرتووە.

-دیارە وەكو پێشتریش وتمان ئەم توێژینەوەیە لە سەر دایكی ئیمانداران عائیشە كراوەو لە سەردەمی خیلافەتی معاویە و لە ساڵانی 52-53 كۆچی، بەڵام بەهیچ شێوەیەك پابت عامری نەبینیوە چونكە ئەم باسی ساڵانی پەنجای كۆچی دەكات ، كەچی عامر لە ساڵی دووی كۆچی یەكێك بووە لە شەهیدەكانی جەنگی بەدر واتە 50 ساڵ پێش ئەوەی پابت توێژینەوە بكات ئەم وەفاتی كردووە!!(البدایە و النهایە، ج1، ل489).

*لە كتێبەكەوە: پابت لەزمانی "عبدالله ی كوڕی عومەر"ەوە ، كە ئەم "عبداللە"یە "عبداللە ی كوڕی عومەری خەتتاب" نیە و كەسێكی ترە، باسی ناردنی نامەی پێغەمبەر دەكات كە ناردوویەتی بۆ پاشاو دەسەڵاتدارەكانی دراوسێی ، و دەڵێ من نامەكەی پێغەمبەرم برد بۆ هرقلی پاشای ڕۆم، و "زەید" هەڵگری نامەی پێغەمبەر بوو بۆ "كیسرا"ی پاشای ئێران، عوسمان ناوێك كەناوی باوكی نەهێناوە بۆ "مقەوقس"ی پاشای مصر، و الواشی بۆ پاشای صین.

- سەرەتا لەبەر ئەوەی ئەم كتێبە كتێبێكی مێژوویە دەبوو باسی ساڵی ئەم ڕوداوەی كردبا، كە ساڵی 6ی كۆچی بوو.

- عبداللە دوای ئەوەی باسی خۆی دەكات كە چی بەسەر هاتووە، دەڵێ ئاگام لە سەفیرەكانی تر نەبووە جگە لە زەید نەبێ، بەڵام چەند لاپەڕەیەك دواتر باسی عوسمان دەكات كە چی بەسەر هاتووە لە مصر!

- ئەو كەسایەتیانەی كە ئەم دەڵێ سەفیری پێغەمبەر بوون، هیچیان سەفیری پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) نەبوون و پێغەمبەر نامەی نەناردووە بۆ صین، بەڵكو ئەو شوێنانەی كەنامەی بۆ ڕۆشتووە و ئەو كەسانەی كە نامەیان بردووە بەم شێوەیە بوون:(عمرو بن امیە) نامەی بۆ (نەجاشی)فەرمانڕەوای (حەبەشە) بردووە، (حاتب بن ابی بلتعە) نامەی بۆ (مقەوقس)ی فەرمانڕەوای مصر بردووە، (عبداللە بن حزافە) بۆ (كیسرای فارس)، (دحیەی كلبی) بۆ (هرقلی قیسری ڕۆم)، (علا ْ حزرمی)بۆ (منزری بحرین)، (سلیت بن عمرو) بۆ (هۆزەی سەرۆكی یەمامە)، (شجاع بن وهب) بۆ (حارس غەسانی گەورەی دیمەشق)، (عمرو بن عاص) بۆ(جیفری پادشای عمان). (رحیق المختوم)

*لە كتێبەكەوە: پابت دەڵێ یەكێكی تر لەوانەی كە پێویست بوو من مقابەلەی بكەم عباسی مامی پێغەمبەر بوو، كە یەكێك بوو لە موجاهیدەكانی سەرەتای ئیسلام و چەندین شەڕی لەگەل پێغەمبەر كردووە.

- سەرەتا عەباس لە 8كۆچی واتە لە فەتحی مەككەدا موسوڵمان بوونی خۆی ڕاگەیاند، و یەكێكیش نەبوو لە موجاهیدەكانی سەرەتای ئیسلام و پێغەمبەر لەددوای فەتحی مەككە تەنها سێ شەڕی كردووە"حنین، تائیف، تەبوك" ئیتر ئەم چەندینەی لە كوێوە هێناوە.

*لە كتێبەكەوە: هەر لە زمانی "عەباس"ەوە دەڵێ من یەكێك بووم لە سەربازەكانی خالیدی كوڕی وەلید كە پێغەمبەر ناردبووی بۆ فەتحی "فلستین"، كاتێ "فلستین" مان ئازاد كرد خالید كەوتە ڕەشە كوژی دیلە مەسیحیەكان، منیش ئەمەم زۆر پێناخۆش بوو بڕیارمدا بگەڕێمەوە بۆ مەككە و ئەم ڕوداوە بۆ پێغەمبەر باس بكەم.

- كوشتنی دیل لە شەریعەتی ئیسلامدا ڕێگەی پێنەدراوە، و ئەم ڕوداوەش یەكێكی ترە لەو باسە پڕ لە هەڵەو گاڵتە ئامێزانەی كە ئەو هێناوییەتی، چونكە ئەسڵەن فەتحی فلستین لەسەردەمی پێغەمبەردا نەبوو ، بەڵكە لەسەر دەمی عومەری كوڕی خەتتاب و لە ساڵی 16 ك بوو.(سیوتی: مێژوی خەلیفەكانی ئیسلام)

*لە كتێبەكەوە: هەر لە زمانی "عەباس"ەوە باسی وەفاتی پێغەمبەر دەكات و دەڵێ حەزیكردووە علی(ر.خ) بكاتە جێنشینی خۆی.

- من پێم وایە وەرگێڕی فارسی دەسكاری ئەو باسەی كردووە، بەڵام هەرچۆنێك بێت پێغەمبەر() لەكاتی نەخۆشییەكەیدا ئاماژەی بە ابوبكردا(ر.خ) كە نوێژ بۆ موسوڵمانان بكات، هەرچەندە عائیشە دەیویس باوكی نەبێتە خەلیفە داوای لە پێغەمبەر() كرد كە كەسێكی تر لە جێی دابنێ، چونكە ابوبكر كەسێكی عاتفییەو ناتوانێ بەسەر ئەوەدا زاڵبێت، بەڵام پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم هەر سووربوو لەسەری و تا ئەوەبوو ابوبكر نوێژی بۆ موسوڵمانان كرد، لەسەر ئەمەش ابن خلدون دەڵێ خەلیفە واتە بەڕێوە بردنی كار و باری موسوڵمانان لە ڕوی دینی و دونیاییەوە و هەردوكیشیا پێكەوە گرێدراون، كەواتە لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین بڵێین پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) خۆی یەكەم خەلیفەی دیاری كرد هەرچەند بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆش بوو. (سیوتی: ل37) ، (صحیح بخاری، 1/ 56).

*لە كتێبەكەوە: وەك پێشتر وتمان ئەم زانیاریانەی لە عەبباسەوە وەرگرتووە كە لە كتێبەكە چەندین لاپەڕە دەبێت.

- دووبارە لێرەش كەوتۆتە هەڵەوە وەك لە باسی عامردا، چونكە توێژینەوەكەی ئەم وەكو وتمان لە ساڵانی 52-53كۆچییە، كەچی ئیمامی عەبباس لە ساڵی 32ك و لەسەردەمی جێنشینایەتی ئیمامی عوسمان وەفاتی كردووە. (پیاوانی دەوری پێغەمبەر: خالد محمد، ل488)،(البدایە والنهایە:ج1، ل1099).

*لە كتێبەكەوە: لەباسی وەفاتی پێغەمبەر(ص)دا دەڵێ لە كاتی مردنی پێغەمبەر(ص) فاتیمە و علی لەوێ نەبوون دواتر ناردییان بە شوێنیاندا.

- نازانم مەبەستی چییە لەئامادە بوون و نەبوونی ئەوان لەو كاتەدا، بەڵام هەرچۆنبێت لەدواساتەكانی وەفاتیدا پێغەمبەر(ص) بانگی فاتیمەی كردوو دوو شتی بە گوێیدا چرپاند ، ئەویش لە یەكەمیاندا دەستی كرد بە گریان و لە دووەمیاندا پێكەنی، دواتر كە لێیان پرسی هۆی گریانی یەكەم و پێكەنینی دوومت چی بوو، وتی لە یەكەمدا پێغەمبەر پێی وتم كەمن بەم نەخۆشیە دەمرم، بۆیە منیش گریام. لەوەی دووەمیان پێی وتم فاتیمە تۆ یەكەم كەسی لە دوای مردنم پێم دەگەیتەوە بۆیە منیش پێكەنیم، ئەوە بوو دوای وەفاتی پێغەمبەر() بە سێ مانگ فاتیمەش وەفاتی كرد.ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئامادبوونیان.(صحیح بخاری 2/638).

*لە كتێبەكەوە: باسی چۆنیەتی جێنشین بوونی ابوبكر(ر.خ) دەكات، كە عائیشە ڕۆڵی سەرەكی بینیوە لەوەی باوكی ببێتە خەلیفە، بۆ ئەمەش شەوی وەفاتی پێغەمبەر واتە شەوی سێ شەممە بە نهێنیەوە نامەی بۆ"عبداللە"ی سەرەك هۆزی "خزرج"و "سود"ی سەرەك هۆزی "ئەوس" ناردووە كە بەیانی ڕۆژی سێ شەممە لە(كاروان سەرای بازرگانەكان) ئامادەبن بۆ دیاریكردنی خەلیفە، و لەهەمانكاتدا باوكی و ئیمامی عمریشی لەمە ئاگادار كردەوە كە لەوێ‌ ئامادەبن.

- دیارە پێشتر ئێمە وتمان عائیشە داوی لە پێغەمبەر كرد كە كەسێكی تر بۆ خەلیفایەتی دیاری بكات!

- دیسانەوە وەك باقی هەڵەكانی تر كەوتۆتە هەڵەوە لە باسی سەرەك هۆزی ئەوس و خەزرەج ، چونكە سەرەك هۆزی خزرج (سعدی كوڕی عبادە) و سەرەك هۆزی ئەوسیش (سعدی كوڕی معاز) بوو، ئیتر نازانم ئەو لەكوێوە ئەو دووناوەی هێناوە! (پیاوانی دەوری پێغەمبەر، ل597)

- پاشان باسی جێنشین بوونی ابوبكر دەكات لە ڕۆژی سێ شەممە دەكات، كەچی جێنشین بوونی ابوبكر هەر ئەوڕۆژەی وەفاتی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بوو واتە دوو شەممە.

- كاروان سەرای بازرگانەكان چ پەیوەندی بە شوێنی گفتو گۆو هەڵبژاردنی خەلیفەوە هەیە، بەڵكو ئەو شوێنە "سەقیفەی بنی سعد"بوو، كە خەلیفەی تێدا هەڵبژێردرا.(سیوتی، ل37).

*لە كتێبەكەوە: عائیشە لەسەردەمی خیلافەتی باوكیدا داوای (خمس)ی دەكرد لە غەنیمەت و دواتر باوكی ڕازیكر بەوەی ساڵانی 12 هەزار درهم وەك موچە وەرگرێ، ئەم موچەیە لەسەردەمی ئیمامی عومەردا بۆی كرایە 80هەزار ، و لەسەردەمی عوسماندا بۆی كرا بە 500هەزار درهم و پاشان لەسەردەمی علی كرایەوە بە 100هەزار درهم.

- ئەوەندەی من بە نێو كتێبە مێژوویە ڕەسەنەكاندا گەڕاوم بەدوای ڕاستی ئەم ژمارانەی كە ئەو هێناوییەنی هیچ ئاماژەیەكم لەو شێوە بەدی نەكردوو، ئیتر نازانم ئەوێك ئاگای لە ڕووداوە دیارەكان نیە هەڵەی زۆر زەقی كردووە، چۆن ئەم ژمارانەی بە دەقیق هێناوە!

*لە كتێبەكەوە: عائیشە ویستی شوو بكات بە "تەڵحە" ، بەڵام بۆی نەگونجا.

- لەم جۆرە بوختانانە پێشتریش بۆی هەڵبەستران، كەچی ئەم دووبارەی كردۆتەوە، بەبێ ئەوەی ئاگای لەدەقی قورئان بێت كە خوای گەورە لە باسی خێزانەكانی پێغەمبەر دەفەرمێت:"و أزواجە أمهاتكم"، ئیتر چۆن دەگونجێ منداڵ دایكی خۆی بخوازێت.

*لە كتێبەكەوە: ابوبكر بە هاوكاری چەند هاوڕێیەكی پلانێكیان دانا بۆئەوەی بۆماوەی 10 ساڵ شەڕبكەن، چونكە پێویستیان بە داهات بوو، بۆ ئەم كارەش پێویستیان بە بڕێك پارەبوو، بۆیە ویستیان ئەو بڕە پارەیە لە بازرگانەكان وەرگرن، بەڵام ئەوان بەمەرج ئەو بڕە پارەیەیان پێدان، ئەویش ئەوەبوو كە ئەگەر هەر شوێنێكتان گرت نابێت جگە لە ئێمە كەسی تر بازرگانی لەوێ‌ بكات، وئەوانیش بەومەجە قایل بوون.

- سەرەتا لە بازرگانی كردندا بە هیچ شێوەیەك ڕێگە لەكەس نەگیراوە و بە كۆمەڵێكیشەوە پەیوەست نەكراوە، و ئەو پلانەش كە ئەو باسیدەكات لە ڕاستیەوە زۆر دوورە، چونكە شەڕی هەڵگەڕاوەكانیش كە ڕوویدا خۆی بەدوایدا نەگەڕا، بەڵكو توشی بوو، بەوەی لە یەكێك لە پایەكانی ئیسلام لایاندا و دەیانوت ئێمە زەكات نادەین، هەرچەندە زۆرێك لەم ڕۆدا خودی زەكات بە باج و زەریبە دادەنێن، بەڵام ئەوە بۆ دروست كردنی هاوسەنگیەكە لە نێوان چینی دەوڵەمەند و هەژاردا، و جێ بەجێ نەكردنی ئەو پایەیەی ئیسلامە وای كردووە ئەمڕۆ چەندین ملیۆن هەژار هەبن كە نانی ژەمێكیان نیەو لەماوەی 1سەعاتتدا 5-10 كەس لە جیهاندا لە برسا دەمرن، لە كاتێكا چەندین تەن خۆراك و دانەوێڵە فڕێ دەدرێتە زەریاكانەوە تا ئەوەی نرخیان لە بازاڕەكانی جیهان دانەبەزێ!

*لە كتێبەكەوە: پێغەمبەر ناوچەی "خدك"ی بەخشی بە فاتیمەی كچی، بەڵام ابوبكر لێی سەندەوە.

- ناوی ئەم شوێنە "فدك"ە نەك "خدك" و ئەم ناوچە یە پێغەمبەر(صلى الله عليه و سلم) نەی بەخشیوە بە فاتیمە، چونكە كاتێ دەیتوانی بیبخشێ كە ناوچەكە بەجەنگ فتح كرابێت و ئەوەی كەدەی بەخشێ لە پێنج یەكی غەنیمەتە، بەڵام ئاخر ئەم ناوچەیە بەجەنگ نەگیراوە و بەڵكو لەگەڵ موسوڵمانەكان صوڵحیان كرد واتە "جزیە"یان دەدا، ئەمەش كاتێ بوو كە دەیانزانی قەڵاكانی خەیبەر واخەریكە هەموویان فتح دەكرێن.(رحیق المختوم).

*لە كتێبەكەوە: پاشان باسی وەسیەتەكەی ابوبكری كوڕی ابوقحانە دەكات، و ابن هشام دەڵێ وەسیەتەكەم نوسی تاگەشتمە ئەوەی كە ناوی كێ بنوسم بۆ خەلیفایەتی، و ابوبكر بێدەنگ بوو بۆ ماوەیەك چاوی لێك نا، لەو كاتەدا عائیشە هاتە ژوورەوە و وەسیەتەكەی خوێندەوەو وتی بنوسە "عمر" منیش بە گوێیم كرد، كاتێ ابوبكر چاوی كردەوە وتی خۆیشم بیرم لەوەدەكردەوە كە كە عمر بكەمە جێنشین.

- لە كتێبەكە چەند جارێك ناوی باوكی ابوبكری بە"ابو قحانە" هێناوە ، كە چی خۆی "ابو قحافە"یە.

- ئەو كەسەی وەسیەت نامەكەی دەنوسی " عوسمانی كوڕی عففان"بوو، نەك ابن هشام كە مەگەر بەس نوسەر خۆی ئەو ابن هشامە بناسێ، و ئیمامی عوسمان دەڵێ لەو كاتەی ابوبكر چاوی داخست خۆم ناوی عمرم نوسی نەك عائیشە پێی وتبێ.(خلفا ْ الراشدون: الزهبی،ل17).

*لە كتێبەكەوە: پابت باسی خۆی دەكا و دەڵێ من یەكێك بووم لە ئەفسەرەكانی فەرماندەی خالیدی كوڕی وەلید لە كاتی فتحی "بیت المقدس"دا، كە نەچونەتە ناو بیت المقدسەوە تا ئیمامی عومەر نەهاتووە، دەڵێ كە لەوێ بوین چەند نامەیەك گەشتە خەلیفە و باسی ئەوسەركەوتنانە دەكات كە سەركردەكانی موسوڵمانان بە دەستیان هێناوە، ئەو نامانەش نامەی "سعدی كوڕی ابی وەقاص" كەباسی سەركەوتنەكانی دەكات لە مەدائین، و عمری كوڕی عاص باسی فتحی مصرو ئەسكەندەرییە دەكات و دەڵێ ئەمە لە ساڵی 20كۆچی بوو.

- نوسەر لێرەدا بێ ئاگای خۆی دەردەخا بەرامبەر ڕوداوەكانی مێژووی ئیسلام، چونكە راستە فتحی مدائین و بیت المقدس لەیەك كاتدابوو، كە لەساڵی 16كۆچی بوو نەك 20ك، و ئەسكەندەریەش ساڵێ دوای مصر فتح كرا واتە لە 21كۆچی.(سیوتی: مێژووی خەلیفەكانی ئیسلام، ل55)

*لە كتێبەكەوە: پابت دەڵێ یەكێكی تر لەو كەسانەی كە من زانیاریم لێوەرگرتووە سەلمانی فارسی بوو، لە زمانی سەلمانەوە باسی شەهید كردنی ئیمامی عمر دەكات سلمانیش لە كەسێكی ترەوە وەری گرتووە كە لەپشتی ئیمامی عمرەوە نوێژی كردووەو دەڵێ: لەڕكاتی سێیەم گوێمان لە ئیمام دەگرت كە سورەتی فاتیحای دەخوێند لە پڕ كەسێك خۆی كرد بەناو ڕیزی نوێژ خوێنەكاندا و چەند شیرێكی لە ئیمامدا تا ئەوەی ئیمام كەوت و نەیتوانی نوێژەكە تەواو كات، ئێمەش هەریەكەو چەقۆیەكمان لە بكوژەكەیدا تا كوشتمان.

- پێش هەموو شت ئیمامی عمر لە نوێژی بەیانیدا بریندار كرا و نوێژی بەیانیش دوو ڕكاتە، و لە نوێژدا ئیمام بەیانی و مەغریب و عیشا بە دەنگی بەرز سورەتی فاتیحا دەخوێنێت ئەویش تەنها لە دوو ڕكاتی سەرەتادا كەچی ئەو باسی ڕكاتی سێیەم دەكات، ئەو كەسەیش كە ئیمامی عمری بریندار كرد ابو لوْلوْ بوو، دوای ئەوەی زانی كە ئیمامی عمری بریندار كرد، خۆی كوشت نەك موسوڵمانەكان كوشتبێتیان. (خەلیفەكانی ڕاشدین لە نێوان جێنشین بوون و شەهید بووندا)

*لە كتێبەكەوە: هەر لە زمانی سەلمانەوە دەڵێ: لەبەر ئەوەی مەجوسی یەك خەلیفەی شەهید كرد "تەڵحە" بە سوپایەكەوە كەوتە (قەتڵ وعام) كردنی مەجوسییەكان.

- ئەوەی ئەم كارەی كرد تەڵحە نەبوو بە سوپایەكەوە، بەڵكو تەنها عبداللە ی كوڕی عمر بوو، و (قەتڵ عام)یش نەبوو بەڵكو سێ كەس بوون، دواتر عبداللە لەسەر ئەم كارەی كە سزا دراو خوێنی ئەو سێكەسەش وەرگیرایەوە بۆخاوەن كوژراوەكان.(خەلیفەكانی ڕاشدین لە نێوان جێنشین بوون و شەهید بووندا)

*لە كتێبەكەوە: سلمان دەڵێ ڕۆژێ ئایەتێكم بۆ خەلیفە(عوسمان) خوێندەوە:"و لكل امە أجل فاژا جا‌و اجلهم لایستأخرون ساعە ولا یستقدومون"، خەلیفەش وتی دەس خۆش بەڵام دەتوانی ئایەتەكە تەواو كەیت منیش وتم نەخێر ئەویش وتی منیش لەبەرم نییە، لەوێوە فكرەی كۆكردنەوەی قورئانمان لا گەڵاڵەبوو، بۆیە خەلیفە بڕیاریدا قورئان كۆبكاتەوە.

- سەرەتا ئیمامی عوسمان یەكێك بووە لەو دوو خەلیفەیەی(عوسمان، مامون) كە حافز قورئانبووە.(سیوتی:ل61)

- ئەوەی سەبارەت بە كۆكردنەوەی قورئان دەوترێ زۆر كەس كەوتۆتە هەڵەوە تێیدا، چونكە كۆكردنەوەی قورئان چەند قۆناغێكی بڕیوە بەم شێوەیە:

ا:لەسەر دەمی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم قورئان دەنوسرایەوەو پێغەمبەر چەند نوسەرێكی هەبوو كە ابن كسیر ناوی 26 یانی لە (بدایە و نهایە) هێناوە، كە هەرچوار خەلیفەی ڕاشدینی تێدایە، و خوای گەورە خۆی لە قورئاندا ئاماژە بەوە دەكات لە(البینە:2) دەفەرمێ:"رسول من الله یتلو صحفا مگهرە"،

ب- قۆناغی دووەم لەسەردەمی ابوبكر بوو، چونكە زۆربەی قورئان خوێن و حافز قورئانەكان لە جەنگی یەمامەدا شەهیدكران، ابوبكریش ئەم كارەی بە(زیدی كوڕی پابت) سپارد كە پێشتر یەكێك بوو لە نوسەرەكانی پێغەمبەر، پاش ئەوەی زید كارەكەی تەواو بوو قورئانە كۆكراوەكە لای ابوبكر پارێزرابوو، دوای وەفاتی ابوبكر لای ئیمامی عمر بوو پاشان درایە دەستی حفصەی خێزانی پێغەمبەر.

ج- فۆناغی سێیەم لە سەردەمی عوسماندا بوو، كاتێ حوزەیفەی یەمانی هات بۆ لای ئیمامی عوسمان و باسی ڕاجیاوازی خەڵكی ناوچەكانی كرد لەسەر قورئان، ئیمامی عوسمانیش قورئانەكەی لای حفصەی هێنا و چەند نوسخەیەكی لێگرتەوەو نوسخە ئەسڵیەكەیان بۆ حفصە گێڕایەوە، پاشان ئیمامی عوسمان فەرمانی كرد هەر نوسخەیەك لەو قورئانە بنێردرێ بۆ چەند شوێنێ لەناو ئەو شوێنانە (مصر، بصر، كوفە)ی تێدایە، ودەبێ ئیتر هەموو لایەك لەسەر ئەم قورئانە بڕۆن و باقی ئەوانی دی دەبێت بسوتێنرێت، كەواتە ئیمامی عوسمان یەكەم كەس بوو كە هەموو خەڵكی لەسەر یەك قورئان كۆكردەوە، نەك یەكەم كەس بووبێت كە قورئانی كۆكردبێتەوە.(عپمان بن عفان: د.علی محمد صلابی)

*لە كتێبەكەوە: ئەو شتانەی كە باسمان كرد پابت دەڵێ من لە سلمانی فارسیم وەرگرتوون.

- بە هەمان شێوەكانی پێشوو پابت سلمانی نەبینیوە چونكە ئەو لەسەردەمی خیلافەتی ئیمامی عوسماندا وەفاتی كردووە لە 34كۆچی. (البدایە و والنهایە،ج1، ل1126)، (پیاوانی دەوری پێغەمبەر)

*لە كتێبەكەوە: ئەگەر بتویستایە خەلیفە"عوسمان"ببینی، ئەوا بە ئاسانی نەت دەتوانی، چونكە ئەو پەردەداری هەبوو.

- دیارە ئەمەش ڕاست نییە، چونكە یەكەم كەس كە پەردەدار(حاجب)ی داهێنا معاویە بوو، تا ئەوكاتەش پەردەدار نەبوو.(سیوتی:ل87)

*لە كتێبەكەوە: خەلیفە"عوسمان"بە ئارەزووی خۆی پارەی لە بیت المال دەبەخشانەوە، وهەرچی والیش هەبوو، هەموو خزمی خۆی بوون.

- ئەوەی تۆزێ شارەزایی هەبێ لەسەر ژیانی عوسمانی كوڕی عەففان، ئەوا دەزانێ كە هەر لەسەرەتای ئیسلامەوە ئەو هەر دەوڵەمەند بووە و كەسێكی بەخشندەبوو، مەسەلەی والیەكانیش هەمووی خزمی خۆی نەبوون، بەڵكو لەو كەسانی كە لە سەردەمی ئیمامی عوسماندا والیەتیان كردووە كە 23 كەس بوون تەنها پێنجیان"معاویە، ولیدی برای شیری، عبدالله ی ابی سرح، سعیدی كوڕی عاص،عبدالله ی كوڕی عامر" خزمی خۆی بوون، و والیەتیەكەشیان لەیەك كاتدا نەبوو، بەڵكو كاتێ ولیدی برای لە كوفە لەسەر كار لابرد سعیدی خستە جێی و دواتر ئەویشی لابرد، ئەوەنە بێت خزمی خۆی بوون و چاو پۆشی لێكردبێتن، بەڵكو كە خەڵكی كوفە وتیان ولید شەرابی خواردووە، هەرچەندە برای خۆیشی بوو لەسەر كار لایبرد و 80 جلدی لێدا، هەروەها معاویەش ئیمامی عمر كردیە والی شام نەك عوسمان(ر.خ).(گبری 5/280)..

*لە كتێبەكەوە: دەنگی ناڕازی خەڵكی لە هەموو لایەكەوە بەرز بوویەوە دژی عوسمان، و ڕویانكردە مەدینەو عائیشە پەیوەندی پێوەكردن و شوێنی حەوانەوەی بۆ دابین كردن و شعری هەجوی دژی عوسمان دەنوسی، و ئەو خەڵكانەی لەوێ بوون بوونە دووبەشەوە بەشێكیان پشتگیری ئیمامی عوسمانیان دەكرد ئاڵایكی ڕەشیان هەڵكردبوو، بەشەكەی دی نەیاری خەلیفە بوون و ئاڵای سپیان هەڵكردبوو، هەر لەوێ‌ شەڕێكی خوێناوی لەنێوانیاندا ڕویداو نەیارەكانی عوسمان سەركەوتن و دواتر گەمارۆی كۆشكی عوسمانیانداو عوسمان و 500 كەس لەوانەی پارێزەری بوون كوژران.

- دەتوانین بڵێین ئەو نوسینەی سەرەوە تەنها دێڕێكیشی ڕاست نییە، چونكە:

1- عائیشە نەك هەر پەیوەنی پێوەنەكردن بەڵكو لەو كاتەدا چووبوو بۆ حەج.(خەلیفەكانی ڕاشدین لە نێوان جێنشین بوون و شەهیدبووندا)

2- ئەوانەی هاتبوون بۆ مەدینە بە پێی پیلانەكەی عبدالله ی كوڕی سەبەْ بوو كە لە "مصر، كوفە، بصر"ەوە هاتبوون و نزیكەی 3 هەزار كەس دەبوون و بەهیچ شێوەیەك شەڕی واگەورە لە نێوانیاندا ڕوینەداوە، چونكە هەموویان یەك پیلان كۆی كردبوونەوە ئەویش لابردنی خەلیفە بوو، لەسەر عبدالله ی كوڕی سەبەئیش نوسەرە تازەكان هەوڵی ئەوەیان داوە كە بیسەلمێنن كە وجودی نییە، بۆ زیاتر تێگەیشتن لە عبدالله ی كوڕی سەبەْ بڕوانە: (أبو عبدالله الژهبی: صدق النبأ فی بیان حقیقە عبدالله بن سبأ)

3-كە ئەو خەوارجانە گەشتنە مەدینە بە هەرچۆنێك بێت دەیانویست ئیمامی عوسمان لابەرن، سەرەتا كەهاتن ئیمامی عوسمان لەگەڵ نوێنەرەكەیان كۆبوویەوە لەمزگەوت و ئەوانیش 8 ڕەخنەیان لێگرت و ئەویش وەڵامی هەموویانی دایەوە ، و ویستیان بڵاوەی لێبكەن، لە كاتی گەڕانەوەیاندا ئەوانەی كە دەیان ویست بەرەو مصر بڕۆن نامە بەرێكیان بینی بۆ والی مصر كە تێیدا نوسرابوو ئەگەر ئەم جەماعەتە گەشتنەوە جێ هەموویان بكوژن، ئەو نامەیەش كە هەر جەماعەتی خوارج خۆیان دروستیان كردبوو، چونكە كاتێ مصریەكان گەڕانەوە مەدینە خەلیفە پێی وتن بۆ گەڕاونەتەوە وتیان تۆ نامەت ناردووە بۆ كوشتنی ئێمە خەلیفەش وتی ئەگەر ئەمە كاری خۆتان نەبێت ئەی خەڵكی كوفە و بصرە ئێوە بۆ لە هەمانكاتدا گەڕاونەتەوە كە ڕێگای ئێوە لەگەڵ مصر جیاوازە و چۆن لەیەك كاتدا هەمووتان گەڕانەوە! (گبری،5/355-356)

4- دواتر لە كاتی گەمارۆدانی ماڵەكەیدا خەلیفە ئەوەی ڕەت دەكردەوە كە كەس بەرگری لێبكات و 500 كەسیش نەكوژرا بەڵكو بەكوژراوی گەمارۆدەرو گەمارۆدراو 11كەس كوژران.(عثمان بن عفان: صلابی)

5- هەندێ ڕەخنەی ئەوە لە ئیمامی معاویە دەگرن كە بەدەنگی ئیمامی عوسمانەوە نەهاتووە، نەخێر پێشتر معاویە دوو پێشنیاری كردووە بۆ ئیمامی عوسمان ئەویش وتی لەگەڵم وەرە بۆ شام یان سوپات بۆ دەنێرم، بەڵام ئیمامی عوسمان خۆی ڕەتی كردۆتەوە، و دەیوت چۆن كارێك دەكەم كە خەڵكی بڵێن عوسمان كەوتە خوێنی موسڵمانان، بۆیە كە شەهیدیش كرا دەستی لێ نەكردنەوە.(گبری، 5/353).

ئەم ڕەخنانەی كە من لەم كتێبەم گرتووە لە چاو ئەو هەموو هەڵەیەی كە لە كتێبەكەدا هەیە زۆر كەمە، بەڵام من لەزۆر شوێن خاتریم گرتووە و بەشی لایەنە مرۆڤایەتیەكەم بۆ بە جێهێشتووە، كە هەرچەندە ئەو لە بوختان و قسەی بێبنەما و ناڕاس قصوری نەكردووە، بەڵام هەرچۆنێك بێت وەكو وتمان ئەو لە كتێبەكەدا ناوی چاند كەسایەتییەكی هێناوە كە ئەصڵەن نەیبینیون ئەوانیش"عمر بن فهیرە 2ك، عبباسی مامی پێغەمبە32ك، سلمانس فارسی 34ك، حسن بن علی45ك" و لە زمانی ئەمانەوە نزیكەی 100 لاپەڕەی گێڕاوەتەوە ئەگەر تۆی خوێنەر حاكم بیت چ حوكمێك بەسەر ئەو لاپەڕانەدا دەدەی كە لەو كەسانەو گێڕاویەتیەوەو كەچی نەشی بینیون؟ بە هەرحاڵ دەتوانین بە شێوازی ڕۆمانێك مامەڵە لەگەڵ ئەم كتێبەدا بكەین كە پیرە مێردێكی بە ساڵاچوو نوسی بێتی و توشی نەخۆشی لە بیرچوونەوە هاتبێت!!!!!!

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics