٢٩ موحەرەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

ئیسلام وكۆمەڵگەی عەرەبی (دەشتەكێتی عەرەب و ڕێنماییەكانی ئیسلام)

هەندێ كەس ئەوە زۆر دووپات دەكەنەوە كە ئیسلام ئاینێكە بۆ كۆمەڵگەیەكی عەشایری دواكەوتوو هاتووە و ڕێنماییەكانی لەگەڵ دابونەریتی ئەوكۆمەڵگەیەدا یەكانگیردەبێتەوەو بۆ ئەم سەردەمە پێشكەوتووە دەستنادات. ئەم بۆچوونە لە چەند ڕووەوە هەڵەیە:

یەكەم لەو ڕووەی كە عەرەب بەو ڕادەیە دواكەوتوو نەبوون ودووەم لەو ڕووەی كە ئیسلام بۆ كۆمەڵگەی دواكوتوو نەهاتووە ،درێژەی ئەم باسەش بەم شێوەیەیە:339 254 Guman1

یەكەم: ڕاستە كۆمەڵگەی عەرەبی دواكەوتوو بوو، بەڵام زۆر شتیشی تێدا بوو بەڵگەن لەسەر شارستانیی بوونی ئەو كۆمەڵگەیە، بۆ نموونە:

لە بواری سیاسی‌و ئابووریدا چوارمانگیان هەبوو بەناوی (الاشهر الحرم) كە تێیدا بە هیچ شێوەیەك شەڕ نەدەكرا‌و دەستدرێژی بۆ سەر كەس نەدەكراو بە ئازادی‌و بەبێ‌ ترس هاتوچۆو كڕین‌و فرۆشتن‌و بازرگانی دەكرا .

لە بواری ئیدارییدا قوڕەیش كاروباری خزمەت كردنی حاجییانیان دابووە دەستی تیرەیەك‌و ئاڵای سەربازی بە دەست تیرەیەكی ترو خزمەتی كەعبە بە تیرەیەك‌و هەروەهاهتد..

لە بواری كۆمەڵایەتییدا خەڵكی مەككە گرێبەندێكیان لە نێوان خۆیاندا بەستبوو بە ناوی (حلف الفچول) كە لە ماڵی (عبدالله بن جدعان)دا ئەنجام درابوو، بەپێی ئەوە ڕێككەوتبوون كە نەهێڵن كەس مافی بخورێت‌و هەركەسێك ستەمی لێ بكرێت بە هەموویانەوە ستەمەكەی لەسەر لاببەن‌و تۆڵەی بۆ بكەنەوە.

لە ڕووی ڕۆشنبیریشەوە چەندین جێگەیان دیاری كردبوو وەكو (بازاڕی عوكاظ )و (مربـد)‌و چەندین شوێنی تر كە تێیدا هەم ئاڵوگۆڕی بازرگانییان دەكرد‌و هەم ڕۆشنبیری وەكو پێشبڕكێی وتاربێژی‌و شیعر خوێندن و گەورە وتاربێژو شاعیرانی ئەو دەوروبەرە لەوێ‌ بەرهەمی خۆیانیان نمایش دەكرد.

لە پاڵا ئەمانەشدا شتی خراپیان زۆر بوو، وەكو بت پەرستی، زیناكردن، سوخۆری، مەشروب خۆری، كچ زیندەبەچاڵ كردن‌و چەوساندنەوەی ئافرەت‌و كۆیلەو.. هتد، كە هەموو ئیسلام گۆڕینی‌و لە جێگەیدا شتی تری دانا.

دووەم: دەستەواژەی ئیسلام ئاینێكە بۆ ئەو كۆمەڵگە زۆر عەشایەرییە هاتووەو لەگەڵ داب‌و نەریتی ئەو كۆمەڵگەیەدا یەكانگیر بووەتەوە، هەڵەَیەكی گەورەیەو نەزانی ئەو كەسانە دەردەخات بە گەورەیی‌و پتەوی شەریعەتی ئیسلام و بێئاگاییان لە ڕای ئەو هەموو یاساناس‌و كۆنگرە نێودەوڵەتییانەی كە گیراون بۆ هەڵسەنگاندنی یاساو شەریعەتەكانی ئەم سەردەمەی سەرزەوی، لەوانە ئەو كۆنگرە نێودەوڵەتییانەی كە لە لاهای بەستراون‌وچەند جار دانیان بە شیاوی شەریعەتی ئیسلامدا ناوە بۆ سەردەمی ئەمڕۆی مرۆڤایەتی.

هەروەها بێئاگان لەوەی كە وڵاتێكی وەكو ئەڵمانیا لە دوای شەڕی جیهانی دووەم ویستی پەنا بباتە بەر شەریعەتی ئیسلام بۆ بەرپاكردنی سیستەمی فرەژنی، بەڵام دەمارگیری قەشەكان‌و پیاوە ئاینییەكان ڕێگر بوون لەبەردەم بەرپاكردنی ئەم بڕیارەدا.

لەگەڵا ئەمەشدا من چەند نموونەیەك دێنمەوە لەسەر هەندێك لە تەشریعاتی ئیسلامی لە ڕووی كۆمەڵایەتی و سیاسی و دادوەرییەوە بۆ ئەوەی بزانن كە ئیسلام نەك هەر شەریعەتی كۆمەڵگەیەكی ئەوپەڕی عەشایەر نییە، بەڵكو تەنانەت لە پێش ئەم كۆمەڵگایانەی ئەمرۆی ئێمەشەوەیە.

دەربارەی سەردان‌و چوونە ماڵی یەكتر، قورئان دەفەرموێت: (يَا أَيها الَّذِين آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ* فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ) (النور: 27 ـ 28).

واتە: ئەی ئەوانەی باوەڕتان هێناوە جگە لە ماڵی خۆتان سەر بە هیچ ماڵێكدا نەكەن هەتا ئیزن نەخوازن‌و سڵاو لە خەڵكەكەی نەكەن، ئەمە بۆ ئێوە باشترە بەڵكو پەندی لێ وەرگرن، ئەگەر كەستان تێدا نەدیت مەچنە ژوورەوە تا ئیزنتان نەدەن، وە ئەگەر پێیان وتن بگەڕێنەوە پێویستە بگەڕێنەوە، ئەوە بۆ ئێوە باشترو پاكترە، خودا لەهەركارێ‌ دەیكەن ئاگادارە.

ئایا ئەم ڕێنماییانە تا ئێستا لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بەرپا كراون؟ ئایا گەر بچینە ماڵی دۆستێك‌و ئیزنی چوونە ژوورەوەیان نەداین‌و وتیان بگەڕێنەوە بە ئاسانی‌و بەبێ‌ دڵ ئێشان دەگەڕێینەوە؟ ئایا ئەم ڕێنماییانە هی كۆمەڵگەیەكی دەشتەكییە یا هی پێشكەوتووترین‌و باڵاترین كۆمەڵگەیە؟

2ـ دەربارەی مامەڵە كردن لەگەڵا منداڵدا لە ماڵداو چۆنێتی هەڵسوكەوتی منداڵان دەفەرموێت: (يَا أَيها الَّذِنيَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِين مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِن قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِنيَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاء ثلاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ* وَإِذَا بَلَغَ الأطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) (النور: 58 ـ 59).

واتە: ئەی ئەو كەسانەی باوەڕتان هێناوە، با غوڵام‌و كەنیزەكەكانی بەردەستتان‌و منداڵە باڵغ نەبووەكانتان سێ كات ئیزنتان لێ بخوازن: پێش نوێژی بەیانی و كاتێك كە جلەكانتان لەبەر دەكەنەوە لە گەرمەی نیوەڕۆدا و پاش نوێژی خەوتنان ، ئەو سێ كاتە وەختی تەنیایی ئێوەیەو كاتی خۆدەرخستنتانە، واتە بە بێ پرس لەو سێ كاتەدا نەدەن بەسەرتاندا، دوای ئەوە نە بۆ ئێوە نە بۆ ئەوان قەیدی نییە بەبێ‌ ئیزن خواستن بچن بەسەر یەكدا، چونكە ئێوە تێكەڵن‌و بەسەر یەكدا دەگەڕێن، بەو جۆرە خوا ئایەتەكانی خۆی (نیشانەكانی خۆی) بۆ ئێوە ئاشكرا دەكات، خودا زاناو داناو كار دروستە. هەركاتێكیش منداڵەكانتان باڵغ بوون ئەوا دەبێ‌ وەكو ئەوانەی پێش خۆیان ئیزن بخوازن (واتە وەك ئەوانەی لە ئایەتی ""لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا"" باسكراون ئیزن بخوازن)، واتە لە هەموو كاتەكاندا ،خودا زاناو داناو كاردروستە.

ئەم دوو ئایەتە ئەوە دەگەیەنێت كە دەبێ‌ ژووری دایك‌و باوك جیا بێت‌و ژووری منداڵان جیا بێت، هەتا منداڵی بچووكیش ،(جگە لە كۆرپە) فێربكرێن لەسێ‌ كاتدا بەبێ‌ ئیزن نەچن بەسەر دایك‌و باوكیاندا، بە نیسبەت منداڵە باڵغەكانیشەوە ئەوا هەموو كاتێك دەبێ‌ ئیزن بخوازن بۆ چوونە ژووری دایك‌و باوك.

پێغەمبەریش (د.خ) دەفەرموێ: (نوێنی منداڵەكانتان لە (10) ساڵیدا لەیەك جیا بكەنەوە) .

ئایا ئەمە تەشریعی كۆمەڵگەیەكی عەشایەرییە یا هی كۆمەڵگە پێشكەوتووەكانی ئەم سەردەمەیە؟

3- خوا دەفەرموێت: "وأمرهم شوری بینهم" الشوری/38 واتە كاروباری بڕواداران لە نێو خۆیاندا بە ڕاوێژە ، دەبێ‌ ئەمە سیفەتێكی هەمیشەیی بڕواداران بێت چونكە بە ڕستەی ناوی (جملە اسمیە) هاتووە. ئایا ئەمە هەڵقوڵاوی كۆمەڵگەیەكی دەشتەكییە یا بنەمایەكە تا مرۆڤایەتی مابێت ئەویش دەمێنێت و یەكێكە لە هەرە باڵاترین بنەماكانی ژیانی ساسی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی.

4- خوا دەفەرموێت : "ولا تزر وازرة وزر اخری"فاطر/18واتە هیچ كەسێك تاوانی كەسی تر هەڵناگرێت ، واتە هەر كەسێك تاوانێك بكات تەنها خۆی بەرپرسە لەو تاوانەی و كەسی تر لە سەر ئەو تاوانەی نابێ‌ زیانی پێ بگات و لێپرسینەوەی لە گەڵدا بكرێت با نزیكترین كەسیشی بێت . ئایا تا ئێستا مرۆڤایەتی توانیویەتی بە تەواوەتی ئەم بنەمایە بەرپا بكات و ڕەچاوی بكات چ لە ڕووی سیاسی و ئاسایشیەوە وە چ لە ڕووی دادوەرییەوە؟ ئایا ئەمە هەڵقوڵاوی كۆمەڵگەیەكی دەشتەكییە یان بۆ سەردەمێكی دیاریكراوە، یا بنەمایەكە هەتا هەتایە مرۆڤایەتی دەبێ‌ خەون ببینێت بە بەرپاكردنییەوە و یەكێكەباڵاترین بنەماكانی دادپەروەری چ لە ڕووی سیاسی وەچ لە ڕووی داوەری وەچ لە ڕوووی كۆمەڵایەتییەوە؟

5-خوا دەفەرموێت: "يا أيها الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء لله ولو على انفسكم او الوالدين والاقربين" النساء/135 واتە : ئەی ئەوانەی باوەڕتان هێناوە ڕاگری دادوەری بن و شایەتی بۆ خوا بدەن ، با شایەتییەكە لە زیانی خۆتان و دایك وباوك و خزمانیشتان بێت. ئایا ئەمە تەشریعێكە بۆ كۆمەڵگەیەكی ڕەشۆكی نەخوێندەوار و بۆ سەردەمێكی تایبەتە یا تەشریعێكە لەهەموو كاتێكدا و لە هەموو شوێنێكدا لە سەرووی هەموو كۆمەڵگەو هەموو تەشریعێكەوەیە؟

6-خوا دەفەرموێت: ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألاّ تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوى" المائدة/8 واتە : با ڕق و دوژمنایەتی هیچ كەس و لایەنێك واتان لێنەكات لە دادپەروەری لابدەن ، ئیتر چ ئەوە لە دادگا بێت یا لە هەر مامەڵەیەكدا بێت و ئەو ڕق لێهاتنەوەو خۆش نەویستنە نەبێتە ڕێگر لە بەردەم پێدانی مافەكانیان. ئایا ئەمە هەڵقوڵاوی كۆمەڵگەیەكی عەشایەری نەزان و ڕەش و ڕووتە یا یەكێكە لە هەرە باڵاترین بنەماكانی دادپەروەری چ لە ڕووی سیاسییەوە ، وە چ لە ڕووی دادوەری و كۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤەوە . ئایا تاكو ئێستا مرۆڤایەتی گەیشتۆتە ئەم چڵە پۆپەیە؟

ڕۆژێكیان خەلیفە عومەر بەیەكێك لە سەرانی هەڵگەڕاوەكان كەتەڵحەی كوری خوەیلدی ئەسەدی بوو وت " من خۆشم بە تۆدا نایەت "(1) تەڵحە وتی: ئایا ئەم ڕقەی تۆ كاریگەری دەبێت لە سەر مافەكانی من ؟ خەلیفە فەرمووی: نەخێر ، تەڵحە وتی دەبا هەر خۆشت نەوێم ، ئەوە ژنانن كە خەفەت بەوە دەخۆن خۆشنەویسترێن( انما یأسی علی الحب النسا‌ء).

7- پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت:" لا ضرر ولا ضرار" واتە نابێ‌ كەس زەرەر لە كەس بدات وە ئەگەر كەسێكیش زەرەرێكی بە كەسێك گەیاند دەبێ‌ ئەو زەرەرە لاببرێت و نەهێڵرێت "الضرر یزال" نەك بە زەرەر گەیاندن بەو كەسەی زەرەرەكەی بەیەكەم كەس گەیاندووە تۆڵەی لێبكرێتەوە.ئایا ئەمە شەریعەتی كۆمەڵگەیەكی عەشایەری ڕەشۆكی دواكەوتووە یا شەریعەتێكە ئەگەر بەرپا بكرێت مرۆڤ دەگەیەنێتە بەرزترین پلەكانی مرۆڤایەتی و بەرزترین ئاستەكانی دادپەروەری سیاسی و كۆمەڵایەتی؟.(2)

8-دەربارەی مامەڵەی دارایی قورئان چەندین بنەمای داناوە كە تائێستا بە گونجاوترین بنەمای مامەڵەی دارایی دادەنرێن لەوانە قەدەغەكردنی سوو و فەرماندان بە نووسینی قەرز و شایەتی گرتن لەسەری و نووسینی مەرجەكانی وەرگرتن و دانەوەی لەلایەن لایەنی بێهێزەوە كە قەرزارەكەیەو كەمكردنی زەكاتی سامانی بازرگانی و كشتوكاڵی و زیادكردنی ئەوەی كۆدەكرێتەوە بەمەبەستی هاندانی بەگڕخستنی سامان و دەیان شتی تر كە نەك هەر هەڵقوڵاوی كۆمەڵگەی ڕەشۆك و دواكەوتوو نییە بەڵكو وەكو وتمان لە پێشی ئەم سەردەمەشەوەیە ، ئەوەتا تا دوێنێ‌ وادەزانرا ناتوانرێ‌ بانك بەبێ سوو دابنرێت بەڵام ئەمڕۆ و دوای ئەو شكستە ئابورییە داوای چارەسەر لە سیستمی ئابوری ئیسلامی دەكرێت بۆ ئەو كێشانەی لەئەنجامی بەرپاكردنی سیستمی ئابوری ڕۆژئاواییەوە سەریهەڵداوە كە مامەڵە بە سوو بەردی بناغەكەیەتی .

كەواتە، یاساكانی ئیسلام‌و تەشریعی ئیسلامیی نەك هەر هەڵقوڵاوی كۆمەڵگەی دەشتەكی نییە، بەڵكو ئێستاش لە پێش هەموو تەشریعاتەكانەوەیەو لە هەموویان هاوسەنگتر‌و گونجاوترە بۆ مرۆڤایەتی.ئەمەش شتێكی چاوەڕوان نەكراو نییە چونكە شەریعەتێكە لە دانانی بەدیهێنەری مرۆڤ و گێتی و بوونەوەرە.

شەریعەتێك دانراوی خوا بێت، خوایەكی داناو زانا بە هەموو كونج‌و كەلەبەرو نهێنییەكانی مرۆڤ‌و بڕیاری دابێت كە دوا شەریعەت بێت بۆ مرۆڤایەتی، ناتوانێ‌ وەڵامی پێویستییەكانی مرۆڤایەتی بداتەوە؟ ئەگەر كەسانێك خۆیان ئەم ڕاستییە نازانن با بچن لە پسپۆڕە یاساناسەكان‌و كۆنگرە یاساییە نێودەوڵەتییەكان بپرسن یان هیچ نەبێت فقهی بەراورد (الفقە المقارن) بخوێننەوە و بزانن شەریعەتی ئیسلامی فراوانترو گشتگیرترو نەرمترە یان یاسا داهێنراوەكان؟!

سێهەم: هەندێك وادەزانن ئەم دەستوورو یاساو سیستمانەی ئێستا بەرپا دەكرێت نوێن‌و لەدایكبووی ئەمڕۆن! بەڵام لە ڕاستیدا وانییە ،ئەوە سیستەمی دیموكراسی هی زەمانی یۆنانییەكانە كە چەند هەزار ساڵا پێش ئیسلامەو باوەڕیش ناكەم كەس بتوانێت بڵێت كۆمەڵگەی یۆنانی لە كۆمەڵگەی ئیسلامی پێشكەوتووتر بوو.

بە نیسبەت یاساكانی ئەمڕۆی وڵاتە ڕۆژئاواییەكانیشەوە هەندێكیان لە یاسای ڕۆمانییەوە وەرگرتووە كە پێش ئیسلامە و هەندێكیشیان كاتی خۆی لە شەریعەتی ئیسلامی وەرگیراون و ئێستا بەناوی قانونی ڕۆژئاواییەوە بۆمان دەنێردرێتەوە ،ئیتر ئەم چەواشەكارییە لەپای چی؟!(3)

چوارەم :گریمان وایەو عەرەب دەشتەكی‌و دواكەوتوو بوون، ئەمە چ زیانێك لە ئیسلام دەدات؟ ئەمە نەك هەر لە نرخی ئیسلام كەم ناكاتەوە، بەڵكو لە بەرژەوەندی ئیسلامەو گەورەترین خزمەتی پێدەكات، چونكە ئەوكاتە گەورەیی ئەم ئاینە دەردەكەوێت لەوەی كە لە میللەتێكی ڕەش‌و ڕووتی عەشایەری دواكەوتووی ئاوها كۆمەڵگەیەكی پێگەیاند كە ببنە پێشكەوتووترین میللەتی سەردەمی خۆیان‌و دوو ئیمپراتۆرییەتی زەبەلاحی تەمەن چەند سەد ساڵە لەسەر دەستیان بڕوخێت و شارستانییەتێكی وای پێ پێكەوەنان كە هەموو مێژوونووس‌و كۆمەڵناس‌و شەریعەتناس‌و زانا بە ئینصافەكان دان بە گەورەیی‌و مرۆڤانەییەكەیدا بنێن‌و بۆ ماوەی چەند سەد ساڵێك كردنی بە سەروەری دونیاو مامۆستای مرۆڤایەتی‌و شەریعەتێكی بەرپاكرد كە بە دانپێدانانی پسپۆڕانی یاسا كە لە مەودوا باسی دەكەین لەسەرووی هەموو یاساو شەریعەتەكانەوەیە.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- لەبەر ئەوەی دووان لە هاوەڵە گەورەكانی پێغەمبەری شەهید كردبوو. دواتر تەڵەیحە قسەیەكی كرد خەلیفە پێ بێدەنگ كرد ، وتی : خوا ئەوانی لە سەر دەستی من بە شەهادەت گەیاند ، ئەمە باشتر نەبوو لەوەی منی بەدەستی ئەوان ڕەوانەی دۆزەخ بكردایە؟ خەلیفە وەڵامەكەی بەلاوە جوان بوو و پێی وت منیش ئەو ڕقەم بەرامبەرت نەما.

2- بۆ زانینی زیاتر دەربارەی شەریعەتی ئیسلامی بە بەراورد بە شەریعەتە دەستكردەكانەوە بڕوانە كتێبی ( التشریع الجنائی فی الاسلام مقارنا بالقانون الوضعی)

3- ئەم ڕاستییە یاساناسی بەناوبانگی میسری د. عبد الرزاق السنهوری بۆ یەكەمجار ئاشكرای كرد.

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics