٢ ڕه‌بیعی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

حەز‌و گوڕوتینی هاوەڵان (رضي الله عنهم) بۆ جیهادی ڕێی خوا

نووسینی زانای پایەبەرز محمد یوسف الكاندهلوی وەرگێڕانى نهاد جلال حبیب اللە Jehad

ئەبونەعیم لە الحلیە ج9 ص37 لە ئەبی ئومامەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)بڕیاریدا بچێت بۆ بەدر، كە خۆی كۆكردەوە تا لەگەڵی بچێ ئەبوبەردەی كوڕی دینار پێی وت: لای دایكت بمێنەرەوە، وتی: نا تۆلای خوشككەت بە، ئەوەی بۆ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) باسكرد، ئەویش فەرمانی كرد تا ئەبو ئومامە بمێنێتەوە‌و ئەبو بوردە چوو، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) گەڕایەوە‌و ژنەكەی مردبوو و نوێژی لەسەر كرد. ئیمامی ئەحمەد لە (الزهد) ‌و سەعیدی كوڕی مەنسور‌و ئیبن ئەبی شەیبە‌و چەندێكی دی لە عومەرەوە (رضي الله عنه) هێناویانە دەڵێت: ئەگەر سێ شت نەبوونایە حەزم دەكرد بگەمەوە بەخوا، ئەگەر لە پێناو خوادا ڕێم نەبڕیایە، یان تەوێڵێك نەمخستایەتە ناو خۆڵ‌و سوجدەم بۆ خوا نەبردایە، یان لەناو خەڵكیدا دانەنیشتمایە كە قسەی پاك‌و چاك بكەن وەك خورمای پاك وەرگرتن. 
ئیبن ئەبی شەیبەش لە عومەرەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: حەج بكەن چونكە كارێكی چاكە‌و خوا فەرمانی پێكردووە، بەڵام جیهاد لەو باشترە. 
ئیبن عەساكیر لە ئیبن عومەرەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: برام بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لە ڕۆژی بەدردا تا بەشداری بكەم، بەڵام ئەو بە بچوكی دانام‌و ڕازی نەبوو، هیچ شەوێكم نەبوو هێندەی ئەو شەوە خەفەتبار‌و چاو بە فرمێسك بم لەسەر ئەوەی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نەیهێشت بچم بۆ غەزاكە، بۆ ساڵی دواتر چووم‌و ڕازیبوو، منیش سوپاسی خوام لەسەر كرد، كەسێك وتی: ئەی ئەبوعەبدولڕەحمان لە ڕۆژی پێگەیشتندا لەوێ بوون ڕاتان كرد، وتی: بەڵێ، بەڵام خوا لە هەموومان خۆش بوو، سوپاس بۆ خوای گەورە. 
هەنناد لە ئەنەسەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵیت: كەسێك هات بۆلای عومەر (رضي الله عنه) و وتی: ئەی ئەمیری باوەڕداران توێشووم بەرێ دەمەوێت بچم بۆ جیهاد، عومەریش (رضي الله عنه) بە كەسێكی وت: دەستی بگرە‌و بیبە بۆ بەیتولمال تا چی دەوێت هەڵیگرێت، كە چوویە ژوورەوە سپی‌و زەردی دەبینی، وتی: ئەمە چیە من ئەمانەم ناوێت، من بار‌و بنە‌و وڵاخم دەوێت، ئەوانیش بردیان بۆلای عومەر‌و وتیان: وای وتووە عومەریش وتی: دەی بیدەنێ، عومەر بە دەستی ماڵئاوایی لێ دەكرد، كە سواربوو دەستی بەرز كردەوە‌و سوپاسی خوای كرد كەوای بۆ كردووە، عومەریش لە دوایەوە دەچوو و هیواخواز بوو نزای خێری بۆ بكات، كە لێبوویەوە وتی: خوایە پاداشتی خێری عومەر بدەرەوە. 
ئیبن عەساكیر لە ئەرتەئەی كوڕی مونزیرەوە هێناویەتی عومەر (رضي الله عنه) بەوانەی لای دانیشتبوون وتی: كێ پاداشتی گەورەترە؟ ئەوانیش دەیانوت: كەسی نوێژكەر‌و كەسی ڕۆژووگر، یان فڵان كەس‌و فڵان كەس دوای ئەمیری باوەڕداران، ئەویش وتی: پێتان بڵێم كێ لەوانە پاداشتی زیاترە كە ئێوە ناوتان هێنان، بەڵكو لە ئەمیری باوەڕدارانیش پاداشتی زیاترە؟ وتیان: بەڵێ، وتی: پیاوێكە (پیاوێكی سادە) لە شام ڕەشوەی وڵاخەكەی گرتبێت‌و لە پشتەڕێی موسڵماناندا بیلەوەڕێنێت‌و نەزانێت ئایا گورگ پەلاماری دەدات یان مار‌و دووپشك دەیگەزێت یان دوژمن دێتە بۆی؟ ئەمە پاداشتی لەوانە زیاترە‌و لە ئەمیری باوەڕدارانیش پاداشتی زیاترە. 
ئیبن سەعد لە ڕێگەی واقیدی لە كەعبی كوڕی مالیكەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: عومەری كوڕی خەتتاب دەیوت: موعاز چوو بۆ شام‌و چوونی زیان بوو بۆ مەدینە لە بواری فیقهدا‌و فەتوادانی بۆیان، من بە ئەبوبەكرم (رضي الله عنه) وت: با نەهێڵت بچێت چونكە خەڵكی پێویستیان پێیەتی، بەڵام ئەو ڕازی نەبوو و وتی: كەسێك دەیەوێت بەرەو شەهیدی بچێت من ڕێی لێ ناگرم، منیش وتم: سوێند بە خوا كەس لەسەر جێگەكە‌و لە ماڵەكەیدا دەوڵەمەند‌و بێباك لە وڵاتی هەرشەهیدی پێ دەبەخشرێت، كەعبی كوڕی مالیك دەڵَێت: موعازی كوڕی جەبەل لە سەردەمی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)‌و ئەبوبەكردا رضي الله عنه لە مەدینە فەتوای بۆ خەڵك دەدا . 
ئیبن عەساكیر لە نەوفەلی كوڕی عەممارەوە هێناویەتی‌و دەڵێت: حارسی كوڕی هیشام‌و سوهەیلی كوڕی عەمر هاتن بۆلای عومەری كوڕی خەتتاب (رضي الله عنه) و لەلای دانیشتن و ئەویش لە نێوانیاندا بوو، كۆچەرانی سەرەتا دەهاتن بۆلای عومەر و ئەویش دەیوت ئالێرەوە ئەی سوهەیل، ئالێرەوە ئەی حارس، لە جێگەكەیان لایدەدان بۆ خەڵكەكە، پشتیوانانیش هاتن و هەر وایكرد تا كەوتنە كۆتایی خەڵكەكەوە، كاتێك لای عومەر چوون حارسی كوڕی هیشام بە سوهەیلی كوڕی عەمری وت: بینیت چی لەگەڵا كردین؟ سوهەیل پێی وت: كابرا سەركۆنەی ئەو مەكە، دەبێت سەركۆنەی خۆمان بكەین، خەڵكەكە بانگكرا و خێرا هاتن، ئێمە بانگكراین و خاو و خلیچكیمان نواند، كاتێك ئەوانەی لای عومەر چوون ئەم لاوانە چوون بۆلای و وتیان ئەی ئەمیری بڕواداران بینیمان ئەمڕۆ چیت كرد و زانیمان لە خۆمانەوە بوو، ئەی هیچ هەیە ئێمەش خۆمانی پێ‌ فریا بخەین؟ ئەویش پێی وتن: تەنها لەم ڕووەوە شك دەبەم، ئاماژەی بەسەر سنووری ڕۆم كرد، ئەوانیش چوون بۆ شام و لەوێ‌ مردن. 
حاكم ج3 ص282 لە ڕێگەی ئیبنولموبارەك لە جەریری حازم لە حەسەنەوە هێناویەتی دەڵێت: هەندێ‌ خەڵك هاتنە بەردەرگای عومەر و سوهەیلی كوڕی عەمر و ئەبو سوفیانی كوڕی حەرب و گەورە گەلێكی ناوقورەیش لەناویاندا بوون، مۆڵەت دەرەكەی هات و مۆڵەتی بە خەڵكی بەدر دا وەك صوهەیب و بیلال و عەممار (رضي الله عنهما) وتی: بە خوا ئەمانە لە بەدردا بەشدار بوون و خەلیفە خۆشی دەوێن و وەسیەتی چاكەی بۆ ئەوان كردووە، ئەبو سوفیان وتی: هیچكات وەك ئەو ڕۆژەم نەبینیوە مۆڵەت بەو كۆیلانە درا و ئێمەش دانیشتبووین و لامان بەلادا نەدەكرایەوە، سوهەیلی كوڕی عەمر وتی: سەیری ئەم كابرا ناكەیت! خەڵكینە من كە هیچ ناڵێم ئەوەی لە ڕوخسارتاندا هەیە دەیبینم، ئەگەر تووڕەن لە خۆتان تووڕە بن، ئەوانە بانگ كراون و ئێوەش بانگكران، ئەوان چوون بە دەمیانەوە‌و ئێوەش تەمبەڵیتان نواند، ئەوانە پێشتان كەوتوون‌و هیچ چارەیەكتان نیە لەوەیدا ئەوان پێشتان كەوتوون، دەی بڕواننە ئەو جیهادە‌و بڕۆن بەشداری بن بەڵكو خوای گەورە جیهاد‌و شەهیدیتان پێ ببەخشێت، پاشان جلەكەی كۆكردەوە‌و هەستا‌و چوو بۆ شام، حەسەن دەڵێت: سوێند بە خوا ڕاست دەكات، خوای گەورە حسابی بەندەیەك كە خێرا بەرەو ڕووی دەچێت لەگەڵ بەندەیەكدا كە كەمتەرخەمی دەنوێنێت وەك یەك دانانێت . 
ئیبن سەعد ج5 ص335 لە ئەبی سەعدی كوڕی فوزاڵەوە هێناویەتی – هاوەڵێتی هەبووە- دەڵێت: من‌و سوهەیلی كوڕی عەمر چووین بۆ شام گوێم لێ بوو دەیوت: گوێم لە پێغەمبەر (رضي الله عنه) بوو دەیفەرموو (مقام احدكم فی سبیل الله ساعة من عمره خیر من عمل عمره فی اهله)(ساتێ كاری یەكێكتان لە ڕێی خوادا باشترە لە ئیشی تەمەنی لەناو ماڵ‌و مناڵیدا) سوهەیل وتی: بۆیە تامردن سەنگەر دەگرم‌و ناگەڕێمەوە بۆ مەككە، ئەبی سەعد دەڵێت: لە شام مایەوە تا بە نەخۆشی تاعون لە (عەمواس) مرد. 
ئیبنولموبارەك لە ئەسوەدی كوڕی شەیبان لە ئەبی نەوفەلی كوڕی ئەبی عەقرەبەوە هێناویەتی دەڵێت: حارسی كوڕی هیشام (رضي الله عنه) لە مەككە دەرچوو، خەڵكی مەككە زۆر بێتاقەت بوون‌و هەموو چوون بۆ بەڕێكردنی، تا گەیشتە بەتحا یان شوێنێك لەو دەورەوە وەستاو خەڵكیش لە دەوری وەستان‌و دەگریان، كاتێك ئەوەی بینی وتی: خەڵكینە- سوێند بە خوا من بە حەزی خۆم لای ئێوە ناچم‌و حەزم لە شارێكی تر نیە جگە لە شاری ئێوە بەڵام ئەمە ناچارییە، كەسانێكی قورەیش لێرە چوون كە دیار‌و بەرچاو نەبوون، دواتر سوێند بە خوا هێندەی شاخەكانی مەككە زێڕمان لە ڕێگەی خوادا ببەخشیایە نەدەگەیشتینەوە بە ڕۆژێكی ئەواندا، ئەگەر ئەمەمان لە دەست دا دەی بەڵكو لە دواڕۆژدا بەشداریان بین، چوو بۆ شام‌و سەختیەكەی ماندووی كرد‌و شەهید بوو، ڕەحمەتی خوای لێ بێت. 
ئیبن سەعد لە زیادی مەولای ماڵی خالیدەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: خالید لە سەرەمەرگیدا وتی: لە دونیادا هیچ شەوێك نیە لام خۆشەویستتر بێت هێندەی شەوێكی بەستەڵەكی سارد لەناو سریەیەكی كۆچەراندا تا بەیانی بەرامبەر بە دوژمن لەگەڵیاندا بووم، دەی بڕۆن بۆ جیهاد. ئەبویەعلاش لە قەیسی كوڕی ئەبوحازمەوە هێناویەتی دەڵێت: خالیدی كوڕی وەلید (رضي الله عنه) وتی: شەوێكی بوكێنی ناو ماڵم كە مزگێنی منداڵ بوونم پێ دەدرێت هێندەی شەوێكی سارد‌و بەستەڵەكی ناو سریەی كۆچەران نیە كە تابەیانی دژ بە دوژمن لەگەڵیان بووم. 
ئەبویەعلا لە قەیسی كوڕی ئەبی حازمەوە هێناویەتی دەڵێت: خالیدی كوڕی وەلید (رضي الله عنه) وتی: جیهادی ڕێی خوا نەیهێشت زۆر قورئان بخوێنم، هەیسەمی ج9 ص350 دەڵێت: كەسەكانی سەنەدەكەی صەحیحن لە الاصابە ج1 ص414 لە ئەبی یەعلا لە خالیدەوە (رضي الله عنه) هاتووە كە دەڵێت: جیهاد ڕێی نەدام زۆر لە قورئان فێربم.
ئیبنولموبارەك لە (كتاب الجهاد) لە عاصمی كوڕی بەهد لە ئەبی وائیلەوە هێناویەتی دەڵێت: خالید لە سەرەمەرگیدا وتی: تەواو بە دوای كوژراندا گەڕام كەچی قەدەرم وابوو لەسەر جێگەكەم بمرم لە دوای وتنی (لا اله الا الله) هیچ شتێك هێندەی ئەوە لام خۆشتتر نەبووە شەوێك سەنگەر بگرم‌و تا بەیانی ئاسمان بارانم بەسەردا ببارێنێ تا بدەین بەسەر دوژمناندا، دواتر وتی: ئەگەر مردم سەیری چەك‌و ئەسپەكەم بكەن‌و لە پێناو جیهادی ڕێی خوادا بەكاری بهێنن كە مرد عومەر (رضي الله عنه) چوو بۆلای تەرمەكەی‌و وتی: هیچ لە ژنانی وەلید با لەسەر خالید فرمێسك نەڕێژێت مادەم تینوو نەبوو و زمانی (لە تینوویەتیدا) دەرنەهێنا، لە الاصابەدا وا هاتووە‌و لە ج1 ص145 دا دەڵێت: ئەمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لە مەدینە مردووە، ڕای زیاتر لەسەر ئەوەیە لە حمص مردووە، تەواو. 
تەبەرانی لە عەبدوڵڵای كوڕی موحەمەد‌و عومەر‌و عەمماری دوو كوڕی حەفص لە باوكیانەوە لە باپیریانەوە هێناویەتی دەڵێن: بیلال هات بۆلای ئەبوبەكرو وتی: ئەی خەلیفەی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)، من گوێم لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بوو دەیفەرموو (ان افضل عمل المۆمنین جهاد فی سبیل الله) واتە(چاكترین كاری باوەڕداران جیهادی ڕێی خوایە) منیش دەمەوێت تا مردن لە پێناو خوادا سەنگەر بگرم، ئەبوبەكر (رضي الله عنه) وتی: بۆ خاتری خوا ئەی بیلال لەبەر ماف‌و حورمەتی منیش بێت كە تەمەنم زۆربووە‌و هێزم نەماوە‌و سەرەمەرگم ماوە لەگەڵم بە، بیلالیش لەگەڵی مایەوە، كە ئەبوبەكر مرد هات بۆلای عومەر‌و هەمان شتی پێ وتەوە، عومەریش وای وت‌و بیلالیش ڕازی نەبوو، عومەر وتی: ئەی كێ بانگ بدات بیلال؟ وتی: سەعد، چونكە لە مزگەوتی (قبا‌ء) دا لە سەردەمی پێغەمبەر (رضي الله عنه) دا بانگی داوە، بەوە عومەر بانگی دایە دەست عوقبە‌و سەعد . موسای كوڕی موحەمەدی كوڕی ئیبراهیمی كوڕی تەیمی لە باوكیەوە هێناویەتی دەڵێت: كاتێك پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) كۆچی دوایی كرد بیلال (رضي الله عنه) بانگی دا‌و هێشتا پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نەخرابوویە ناو گۆڕەوە، كە گەیشتە (اشهد ان محمد رسول الله) خەڵكی ناو مزگەوت دەگریان، كاتێك پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) خرایە ناو گۆڕەوە ئەبوبەكر (رضي الله عنه) پێی وت: بانگ بدە، وتی: ئەگەر لەبەر ئەوە ئازادت كردم كە لەگەڵت بم ئەوە باشە، ئەگەریش لەبەر خوا ئازادت كردووم وازم لێ بێنە با لەگەڵ خوای خۆمدا بم، وتی: تەنها لەبەر خوا ئازادم كردوویت، بیلال وتی: دەی لە دوای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بانگ بۆ كەس نادەم، وتی: دەی باشە، دەڵێت: مایەوە تا دەستەی سوپا بۆ شام چوو، لەگەڵیان چوو بۆ شام بۆ ئەوێ، لە سەعیدی كوڕی موسەیبیشەوە هاتووە كە ئەبوبەكر كاتێك ڕۆژی هەینی لەسەر مینبەر دانیشت بیلال (رضي الله عنه) پێی وت: ئەی ئەبوبەكر، وتی: بەڵێ، وتی: لەبەر خوا ئازادت كردووم یان لەبەر خۆت؟ وتی: لەبەر خوا، وتی: دەی مۆڵەتم بدە تا بچم لە پێناو خوادا غەزا بكەم، ئەویش مۆڵەتی دا، بیلالیش چوو بۆ شام‌و لەوێ مرد. 
ئەبونەعیم لە الحلیە ج9 ص47 لە ئەبی یەزیدی مەكیەوە هێناویەتی دەڵێت: ئەبوئەیوب‌و میقداد (رضي الله عنه) دەیانوت: فەرمانمان پێكراوە لە هەموو بارێكدا بچین بۆ جیهاد، ئەم ئایەتەیان دەخوێندەوە (انفروا خفافا وثقالا).
ئەبونەعیم لە الحلیە ج1 ص176 لە ئەبوڕاشیدی حیبرانیەوە هێناویەتی دەڵێت: گەیشتمە خزكەت میقدادی كوڕی ئەسوەدی سوارچاكی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لەلای تابوتی كەسێكی پارە گۆڕەوەی ناو حیمص دانیشتبوو، لەو زیاتری مەبەست بوو دەیویست بچێت بۆ غەزا، پێم وت: خوای لەسەر تۆی نەنووسیوە وتی: ئەم سورەتەمان بۆ دابەزی (انفروا خفافا وثقالا) تەبەرانی لە ئەبی ڕاشیدەوە بەو جۆرە هێناویەتی، هەیسەمی ج7 ص30 دەڵێت: لە سەنەدەكەدا بەقیەی كوڕی وەلید هەیە كە لاوازیەكی لێ بەدی دەكرێت، كەسەكانی دیكەش جێ متمانەن، تەواو. 
بەیهەقی ج9 ص21 لە جوبەیری كوڕی نوفەیرەوە هێناویەتی دەڵێت: لە دیمەشق لای میقدادی كوڕی ئەسوەد لەسەر تابوتی كەسێكی خاوەن فەزڵ دانیشتین، كەسێك پێی وت: بەڵكو ئەمساڵ نەچیت بۆ غەزا، وتی: سورەتی تەوبەمان لەسەر دابەزیوە، خوا دەفەرموێت (انفروا خفافا وثقالا) دەی من خۆم بە (خفیف) دەزانم.
ئیبن عەبدولبیر لە الاستیعاب ج1 ص550 لە حەمادی كوڕی سەلەمە لە سابتی بەنانی‌و عەلی كوڕی زەید‌و لە ئەنەسەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی ئەبوتەلحە (رضي الله عنه) سورەتی (برا‌وە) ی خوێندەوە‌و گەیشتە (انفروا خفافا وپقالا) وتی: خوای پەروەردگارمان فەرمانمان پێ دەكات بە گەنج‌و پیرەوە بچین بۆ جیهاد، كوڕە شیرینەكانم دەی ئامادەم بكەن، ئامدەم بكەن، ئەوانیش پێیان وت: ڕەحمەتی خوات لێ بێت تۆ لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دا بەشداری غەزا بوویت تا كۆچی دوایی كرد، لەگەڵ ئەبوبەكر‌و عومەریشدا هەروات كرد، دەی وازبێنە ئێمە لە جیاتی تۆ دەچین بۆ غەزا، وتی: نا ئامادەم بكەن بۆ غەزا، چوو بۆ غەزای دەریا تا لە دەریادا مرد، هیچ دوورگەیەكیان بەدی نەكرد تا بە خاكی بسپێرن تا ئەوەی حەوت ڕۆژی پێ چوو ئینجا لە دوورگەیەكدا بە خاكیان سپارد‌و تەرمەكەشی هیچ گۆڕانی بەسەردا نەهاتبوو. 
حاكم ج3 ص458 لە موحەمەدی كوڕی سیرینەوە هێناویەتی دەڵێت: ئەبوئەیوب (رضي الله عنه) لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دا بەشداری بەدری كرد، دواتریش لە هەموو غزاكانی موسڵماناندا ئامادەبوو جگە لە یەك ساڵ نەبێت كە ئەو ساڵە كەسێكی گەنج سەركردەی سوپاكە بوو ئەو ساڵ ئەبوئەیوب بەشداری نەكرد، دواتر خەفەتی دەخوارد‌و دەیوت: گرنگ نیە كێ سەركردەیە، نەخۆش كەوت‌و یەزیدی كوڕی موعاویە سەركردەی سوپا بوو هات بۆ سەردانی، وتی: پێویستیت چیە؟ وتی: ئەگەر مردم سوارم بكەو بمبە بۆ خاكی دوژمن‌و لە كوێدا كرا لەوێ دامنێ، ئەگەرنا بە خاكم بسپێرە، پاشان بگەڕێرەوە، دەڵێت: ئەبوئەیوب (رضي الله عنه) دەیوت: خوا فەرموویەتی (انفروا خفافا وثقالا) ئەی ئیدی من هەریەكێك لەو دوانە. 
ئیبن عەبدولبر لە الایتیعاب ج1 ص44 لە ئەبی ڤبیان لە مامۆستاكانیەوە لە ئەبوئەیوبەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی كە لە سەردەمی موعاویەدا (رضي الله عنه) چوو بۆ غەزا، كاتێك توانای نەما بە هاوەڵەكانی وت: ئەگەر مردم بمبەن كە گەیشتنە لای دوژمن لە ژێر پێی خۆتاندا بە خاكم بسپێرن، ئەوانیش وایان كرد، ئینجا هەموو فەرموودەكە دێنێت، تەواو.
ئیمامی ئەحمەد هێناویەتی‌و لە البدایە والنهایە ج3 ص59 یشدا لە ئەبو ڤبیانەوە هێناویانە دەڵێت: ئەبوئەیوب (رضي الله عنه) لەگەڵ یەزیدی كوڕی موعاویەدا چوو بۆ غەزا‌و وتی: ئەگەر مردم بمبەنە خاكی دوژمن‌و لە كوێ گەیشتن بە دوژمن لە ژێر پێی خۆتاندا بە خاكم بسپێرن، پاشان وتی: گوێم لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بوو دەیفەرموو (هەركەس بمرێت‌و هیچ هاوەڵ بۆ خوا دانەنێت دەچێتە بەهەشتەوە). 
ئیبن ئیسحاق باس لەوە دەكات ئەبوخوزەیمە – پاش چوونی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بە چەند ڕۆژێك – لە ڕۆژێكی گەرمدا گەڕایەوە بۆ ماڵەوە‌و سەیر دەكات دوو ئافرەت لە حەوشەكەیدا لەژێر كەپردان، هەركامیان ئاوپرژێنی دەكات‌و تێیدا ئاوفێنك دەكاتەوە‌و خواردنی تێدا بۆ ئامادە دەكات، كە چوویەوە ژوورەوە سەیری هەردوو ژنەكەی كرد چی بۆ دەكەن وتی: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لە گەرما‌و بەرخۆر‌و ڕەشەبادا بێت‌و ئەبوخوزەیمەش لای ئاوی سارد‌و سێبەر‌و خواردن‌و ژنی جوان لە ماڵەوە دانیشتبێت؟ بە خوا ئەمە ویژدان نیە، سوێند بە خوا ناچمە ناو هیچ كام لەو دووكەپرە تا ئەگەم بە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) خۆی ئامادەكرد‌و چوو بۆلای وشترەكەی‌و ئامادەی كرد‌و چوو بە دوای پێغەمبەردا (صلى الله عليه و آله وسلم) ‌و لە تەبووك گەیشتە خزمەتی، عومەیری كوڕی وەهبی جومەحی لە ڕێگەدا گەیشت بە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)‌و ئەویش دەیویست بچێت بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)‌و پێكەوە چوون تا لە تەبووك نزیك بوونەوە، ئەبوخەیسەمە بە عومەری كوڕی وەهبی وت: من تاوانێكم هەیە ئیتر پێویست ناكات تۆ بە دوامەوە بیت تا دەچمەلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) ئەویش وتی: باشە، چوو تا لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نزیك بوویەوە‌و خەڵكی وتیان وا لە ڕێوە سوارێك دێت، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (دەی ئەبوخەیسەمەبێت) وتیان: سوێند بە خوا ئەی پێغەمبەری خوا خۆیەتی، كاتێك گەیشت چوو و سەلامی كرد لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (اولی لك یا ابا خیثمة) پاشان ئەویش هەواڵەكەی بۆ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) باسكرد‌و ئەویش فەرمووی خێر دەبێت نزای خێریشی بۆ كرد.
عوروەی كوڕی زوبەیر‌و موسای كوڕی عوقبە چیرۆكی ئەبوخەیسەمە دێنن بە شێوەی دەقەكەی ئیبن ئیسحاق‌و بە فراوانتر دەیهێنن، دەڵێن: لە دەمەو پاییزدا چوو بۆ تەبووك، لە البدایە والنهایە ج5 ص7 دا واهاتووە، تەبەرانی هێناویەتی‌و لە المجمع ج6 ص192 یشدا هاتووە لە سەعدی كوڕی خەیسەمەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دواكەوتم‌و چوومەوە حەوشەی ماڵ‌و دەبینم كەپر ئاو پرژێن كراوە‌و ژنەكەم لەوێیە، وتم: ئەمە ویژدان نیە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لەناو گەرما‌و من لە سێبەر‌و خۆشیدابم، هەستام‌و سواری وشترەكەم بووم خورمام برد‌و ژنەكەم وتی: بۆ كوێ ئەبوخەیسەمە؟ منیش چووم بەرەو لای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) تا لە نیوەی ڕێدا عومەیری كوڕی وەهبم پێ گەیشت، وتم: تۆ كەسێكی نەترس‌و دلێری من دەزانم كە دەچمە خزمەت پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بە تاوانباری دەچمە خزمەتی، دەی تۆ دوابكەوە تا من بە تەنها بچمە خزمەتی، عومەیر دوام كەوت‌و كەمنیش نزیكی سەربازگەكە بوومەوە خەڵكی بینیمیان، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەمووی (دەی ئەبوخەیسەمە بێت) چووم وتم: ئەی پێغەمبەری خوا خەریك بوو ماڵ وێران بم، ڕووداوەكەم بۆ گێڕایەوە، پێغەمبەریش(صلى الله عليه و آله وسلم) قسە‌و نزای خێریشی بۆ كردم . 

(خەم‌و پەژارەی هاوەڵان (رضي الله عنهم) لەسەر نەتوانین بۆ چوون بۆ غەزا‌و بەخششی ڕێی خوا)
ئیبن ئیسحاق دەڵێت: بیستم ئیبن یامینی نەزری گەیشت بە ئەبولەیلا‌و عەبدوڵڵای مغفل(رضي الله عنه) دەگریان وتی: بۆچی دەگرین؟ وتیان: چووین بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) تا چەكمان پێ بدات كەچی پێی نەبوو، ئێمەیش نەمانتوانی لەگەڵی بچین، ئەویش وشترێكی دا بە هەردووكیان‌و بڕێك خورمای پێدان ئەوانیش لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دا چوون.
یونس لە ئیبن ئیسحاقەوە ئەوەش زیاد دەكات: عەلبەی كوڕی زەید (رضي الله عنه) شەو چوو تێر نوێژی كرد‌و گریا، وتی: خوا تۆ فەرمانت بە جهاد كردو‌وەو هانت داوین بۆی، دەی من هیچم نیە تاپێی بچم، پێغەمبەرەكەیشت لە دەستیدا نیە تا پێم بدات، من گەردنی هەرموسڵمانێك ئازاد دەكەم لەسەر ماڵ یان جەستە یان ئابڕوم، پاشان بەیانی لەگەڵ خەڵكەكە چوو، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (این المتصدق هذە اللیلة؟) كەس هەڵنەسا، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)فەرمووی كێیە با هەستێت، ئەویش چوو بۆلای‌و پێی وت: پێغەمبەریش (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (ابشر فوالذی نفسی بیده لقد كتبت فی الزكاة المتقبلة) واتە(موژدەت لێ بێت سوێند بەوەی گیانمی بە دەستە لە زەكاتی قبوڵكرداودا نووسرا). 
ئیبن مند لە ئەبی عەبسی كوڕی حبرەوە هێناویەتی دەڵێت: عەلبەی كوڕی زەیدی كوڕی حارسەوە (رضي الله عنه) یەكێك لە هاوەڵانی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بوو، كاتێك هانی صەدەقەی دا كەسێكیان چی لابوو هێنای، عەلبەی كوڕی زەید وتی: خوایە من هیچم نیە بیبەخشم، خوایە وا ئابڕووم بەرامبەر هەموو دروستكراوەكانت دەبەخشم، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمانی كرد یەكێك هاواری كرد (این المتصدق بعرضه البارحة؟) عەلبە هەستا، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (سەدەقەكەت قبوڵ كرا).
ئیمامی ئەحمەد لە ئیبن عەبباسەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دەستەیەكی نارد بۆ مۆتە‌و زەیدی كرد بە ئەمیریان، ئەگەر زەید كوژرا جەعفەر، ئەگەر ئەویش كوژرا ئیبن ڕەواحە، ئیبن ڕەواحە دواكەوت، لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) مایەوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (بۆ چی دواكەوتویت؟) وتی: لەگەڵ تۆ دەبم، فرمووی (لغدوة او روحة فی سبیل الله خیر من الدنیا وما فیها) . 
ئیمامی ئەحمەد لە ئیبن عەبباسەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) عەبدوڵڵای كوڕی ڕەواحەی بە سریەیەكەوە نارد، ئەو ڕۆژە ڕۆژی هەینی بوو، هاوەڵانی پێشخست‌و وتی: من لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نوێژی هەینی دەكەم پاشان دەگەمەوە پێیان، كاتێك پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نوێژی كرد بینی‌و فەرمووی (بۆ چی لەگەڵ هاوەڵەكانتدا نەچویت؟) وتی: ویستم لەگەڵتدا نوێژی هەینی بكەم ئینجا بگەمەوە پێیان، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی ئەگەر چی لەسەر زەویدا هەیە هەمووی ببەخشیت ناگەیتەوە بەو چوونەیاندا . 
هەروەها ئیمامی ئەحمەد لە موعازی كوڕی ئەنەسەوە(رضي الله عنه) لە پێغەمبەرەوە (صلى الله عليه و آله وسلم) هێناویەتی كە فەرمانی غەزای بە هاوەڵانی كردووە، یەكێكیان وتویەتی: من دەمێنمەوە تا لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نوێژ دەكەم‌و سەلامی لێدەكەم‌و ماڵئاوایی لێ دەكەم تا نزایەكم بۆ بكات‌و ببێت بە پشتێنەم بۆ ڕۆژی دوایی، كە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نوێژی كرد كابرا چوو و سەلامی لێكرد، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرموودەی (دەزانیت هاوەڵانت چەندە پێشت كەوتوون؟) وتی: ئەمڕۆ بە چوونیان پێشم كەوتوون، فەرمووی (والذی نفسی بیده لقد سبقوك بابعد مابین المشرقین والمغربین فی الفضیلة) (سوێند بەوەی گیانمی بەدەستە لە فەزڵدا زیاتر لە دووری نێوان ڕۆژهەڵات‌و ڕۆژئاوا پێشت كەوتوون) . 
بەیهەقی ج9 ص158 لە ئەبی هورەیرەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمانی بە سریەیەك كرد تا دەربچن، وتیان: ئەی پێغەمبەری خوا ئەمشەو بچین یان بمێنینەوە تا ڕۆژ دەبێتەوە؟ فەرمووی (اولا تحبون ان تبیتوا فی خریف من خرائف الجنة؟) واتە(ئایا حەزناكەن لە باخچەیەك لە باخچەكانی بەهەشتدا بمێننەوە؟) . 
ئیبن راهەویە‌و بەیهەقی لە ئەبی زەرعەی كوڕی عومەری كوڕی جەریرەوە هێناویانە دەڵێت: عومەری كوڕی خەتتاب (رضي الله عنه) سوپایەكی نارد كە تیایدا موعازی كوڕی جەبەل(رضي الله عنه) هەبوو، كە چوون‌و موعازی بینی، وتی: نەچوویت؟ وتی: ویستم نوێژی هەینی بكەم ئینجا بچم، عومەر وتی: مەگەر گوێت لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نەبووە كە دەفەرموێت (العدوة والروحة فی سبیل الله خیر من الدنیا وما فیها)(هاتن‌و چوون لە پێناو خوادا چاكترە لە دنیا‌و ئەوەی تیایدایە) . 
(سەركۆنەی ئەو كەسەی لە ڕێی خوا دوادەكەوێت‌و كەمتەرخەمی تێدا دەنوێنێت)
بوخاری لە كەعبی كوڕی مالیكەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: لە هیچ غەزایەكی پێغەمبەردا (صلى الله عليه و آله وسلم) دوانەكەوتم جگە لە غەزای تەبووك، بەڵام لە غەزای بەدر دواكەوتووم‌و كەسیش لەسەر ئەوە سەركۆنە نەكرا، بەڵكو پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بۆ كاروانێكی قورەیش چوو تا بەبێ كات‌و بەڵێن خوا گەیاندنی بەیەك، لەگەڵ پێغەمبەردا (صلى الله عليه و آله وسلم) لە عەقەبەدا بەشداربووم كە بەڵێنی ئیسلاممان دا، حەزناكەم لە جیاتی ئەوە لە بەدردا بەشداربوومایە هەرچەندە بەدر لەناو خەڵكدا زیاتر لە عەقەبە باس دەكرێت، لەسەر باس و خواسی من ئەوە هەیە هیچ كات هێندە بە هێز‌و سادە نەبووم كاتێك لەو غەزایەدا دواكەوتم، سوێند بە خوا هیچ كات پێش ئەوە دوو وڵاخم نەبوون بەڵام لەو غەزایەدا دوانم كۆكردنەوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) هەرغەزایەكی ویستبێت وای نیشانداوە بۆ شوێنێكی تر دەچێت تا ئەو غەزایەی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) كە لە گەرمایەكی سەختدا كردی، بەرە‌و سەفەرێكی دوور چوو و ژمارە‌و ئامادەسازیەكی زۆری هەبوو، بە ئاشكرا بە موسڵمانانی ڕاگەیاند تا ئامادەسازی خۆیان بۆ جەنگەكە بكەن، بۆیە پێی فەرموون كە دەیەوێت بۆ كوێ بچێت، موسڵمانانیش لەگەڵ پێغەمبەردا (صلى الله عليه و آله وسلم) زۆر بوون‌و لە ژمارەی نووسین نەدەهاتن (نەدەكرا ناونووسین بكرێن) هەركەس بیویستایە ئامادە نەبێت وای دەزانی ئەگەر سروشی خوای لەسەر دانەبەزێت كەس پێی نازانێت.
پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لە كاتی بەرهەم گەیشتندا ئەو غەزایەی كرد‌و خۆی بۆ ئامادەكرد‌و موسڵمانانیش لەگەڵیدا خۆیان ئامادەكرد، منیش دەچووم تا خۆم لەگەڵیدا ئامادە بكەم، دوایی دەگەڕامەوە‌و هیچم نەدەكرد، لە دەروونی خۆمدا دەموت من دەتوانم بچم، بەردەوام وابووم تا خەڵكی مەسەلەكەیان تەواو توندكردەوە و پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)‌و موسڵمانان ئامادە بوون‌و منیش هیچ خۆم ئامادە نەكردبوو، وتم: دوای ڕۆژێك یان دوو ڕۆژ خۆم ئامادە دەكەم، دواتر خۆم دەگەیەنم پێیان، پاش ئەوەی چوون كەوتمە خۆئامادەكردن، گەڕامەوە‌و هیچم نەكرد، پاشان چووم‌و گەڕامەوە‌و دووبارە هیچم نەكرد، هەروا بووم تا ئەوەی چوون‌و كات لە دەست چوو، ویستم بڕۆم‌و خۆم بگەیەنمە لایان، -خۆزگەش بچومایە- بەڵام نەچووم، دوای چوونی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دەچوومە ناو خەڵك ئەوە خەفەتباری دەكردم هیچ پیاوێكم نەدەبینی مەگەر ئەوەی تۆمەتبار بە دووڕوویی بێت یان پەككەوتەیەك كە خوا جیهادی لەسەر نەنووسیبوو، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) منی بیرنەكەوتەوە تا گەیشتە تەبووك، لەناو خەڵكەكەدا لە تەبووك لەناو خەڵكەكەدا دانیشتبوو فەرمووی (ما فعل كعب؟) واتە(كەعب چی كرد؟) یەكێك لە بەنی سەلەمە وتی: ئەی پێغەمبەری خوا، دووكراسەكەی‌و ئەملا‌وئەولاكەی نەیانهێشت بێت، موعازی كوڕی جەبەلیش وتی: خراپت وت سوێند بە خوا تەنها خێرمان لێ بینیوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بێدەنگ بوو، كەعبی كوڕی مالیك دەڵێت: كاتێك بەرەو ڕێ كەوتووە، گیرم خوارد‌و بیرم كردەوە درۆبكەم یان نا، دەموت: سبەینێ چۆن لە توورەیی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) خۆم دەربازبكەم؟ بۆ ئەمە ڕای هەموو خاوەن ڕاكانی ماڵ‌و مناڵم وەرگرت، كاتێك وترا: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) وا بەڕێوەیە ئەوەم لەسەردا نەما‌و زانیم هەرگیز بە درۆ ڕزگارم نابێت، بۆیە بڕیارمدا ڕاستیەكەی پێ بڵێم، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) دەهاتەوە، كاتێك لە سەفەرێك دەهاتەوە دەچوویە مزگەوت‌و دووڕكات نوێژی تێیدا دەكرد‌و دواتر لای خەڵكەكە دانیشت، ئەوانەی دواكەوتبوون دەچوونە لای‌و پۆزشیان دەهێنایەوە‌و سوێندیان ۆ دەخوارد، ئەوانەش هەشتا‌و ئەوەندە كەس بوون، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بە ڕووكەش وازی لێ هێنان‌و بەیعەتی لێ وەرگرتن‌و لێیان خۆشبوو و ناخ‌و نهێنیەكەشیانی دایەدەست خوای گەورە، منیش چووم بۆلای، كە سەلامم لێ كرد زەردەخەنەیەكی تووڕە ئامێزی كرد‌و دواتر فەرمووی (وەرە) منیش چووم تا لەبەردەمیدا دانیشتم، پێی فەرمووم (ما خلفك؟ الم تكن قد ابتغی ڤهرك؟) وتم: با، سوێند بە خوا ئەگەر لەلای كەسێكی تری جگە لە تۆ بوومایە بە پۆزش‌و بیانوویەك خۆم لە توورەیی‌و رەِقی دەرباز دەكرد من فێری مشتومڕم، بەڵام سوێند بە خوا زانیم ئەگەر درۆیەكت بۆ بكەم ڕازیت دەكەم بەڵام لەوانەیە خوا توورەیی تۆ بەسەرمدا دابارێنێ، ئەگەریش ڕاستییەكەت پێ بڵێم لێم تووڕە دەبیت، هیوام وایە بەو هۆیەوە خوا لێم خۆش بێت، بە خوا من هیچ بیانوویەكم نەبوو، بە خوا هیچ كات هێندە بوێر‌و نەترس نەبووم تا لە تۆ دوابكەوم، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (ئەمە ڕاستی وت، دەی هەستە تا خوا حوكمی خۆی لەسەرت دەدات) منیش هەستام ‌و هەندێ لە كەسانی بەنی سەلەمە كەوتنە شوێنم و وتیان: بە خوا نەمانبینیوە پێش ئەمەش درۆت كردبێت؟ تۆ نەتتوانی وەك ئەوانی تر كە دواكەوتن بیانوو بهێنیتەوە بۆ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)، هێندەت بەسە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) داوای لێخۆشبوونت بۆ بكات، سوێند بە خوا بەردەوام سەركۆنەیان دەكردم تا ئەوەی خەریكبوو بگەڕێمەوە‌و خۆم بەدرۆبخەمەوە، پاشان پێم وتن: كەسی تر ئەمڕۆ وایكردووە؟ وتیان: بەڵێ دووكەس وەك تۆیان وت‌و هەمان شت كە بەتۆ وترا بەوانیش وترا، وتم: ئەو دوانە كێ بوون؟ وتیان: مرارەی كوڕی ڕەبیعی عومەری ‌و هیلالی كوڕی ئومەییەی واقفی، دووكەسی پیاوچاكیان پێ وتم كە لە بەدردا بەشداربوون ‌و پێشەنگ بوون، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) ڕِێگری لە موسڵمانان كرد كە ئەم سیانەمان بدوێنن، خەڵك لێمان دوور دەكەوتنەوە و بەرامبەرمان گۆڕان تا ئەوەی خۆمم بێزرا، ماوەی پەنجا شەو لەوبارەدا بووین، دوو هاوڕێكەی ترم سەریان دانەواند‌و لە ماڵەوە دادەنیشتن‌و دەگریان، بەڵام من وەك ئەوان نەبووم لەگەڵ موسڵماناندا بەشداری نوێژم دەكرد‌و دەچوومە بازاڕ‌و كەس نەیدەدواندم، دەچووم بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لە دوای ئەوەی لە دوای نوێژ دادەنیشت سەلامم لێ دەكرد ‌و لە دەروونی خۆمدا دەموت ئەرێ بۆ وەڵامدانەوەی سەلامەكەم لێوەكانی جوڵاند یان نا؟ دواتر لە نزیكەوە نوێژم دەكرد‌و لە ژێرچاوەوە سەیرم دەكرد، كاتێك لە نوێژ دەبوومەوە سەیری دەكردم، كاتێك لام دەكردەوە بەلایدا چاوی لێ لادەبردم، تا ئەوەی دوورەپەرێزی خەڵك زۆر بێزاری كردم ‌و چوومە سەر دیواری حەوشەی ئەبوقەتادە – ئامۆزام بوو و لە هەمووكەس لام خۆشەویستتر بوو- سەلامم لێ كرد، سوێند بە خوا وەڵامی سەلامەكەی نەدامەوە، وتم: ئەی ئەبوقەتادە بۆ خاتری خوا تۆ دەزانیت من خواو پێغەمبەری خوام خۆش دەوێت؟ بێدەنگ بوو، دووبارە پێم وتەوە بۆ خاتری خوا، ئەویش بێدەنگ بوو، بۆ جاری سێیەمیش وتمەوە بۆ خاتری خوا، وتی: خوا‌و پێغەمبەرەكەی دەزانم، منیش پڕ فرمێسك بوون و چووم تا لە دیوارەكە دابەزیم، بەرەو بازاڕی مەدینە دەچووم تا هەندێ لە خەڵكی شام كە دەهاتن لە مەدینە خۆراكیان دەفرۆشت هاتن یەكێكیان وتی: كێ كەعبی كوڕی مالیكم پێ نیشان دەدات؟ هەموو خەڵك ئاماژەیان بۆ دەكرد كە بەرەو ڕووی من بێت، ئەویش نامەیەكی پاشای غەسانی پێدام، نامەكە لە پارچەیەكی ئاوریشمدا بوو، تیایدا هاتبوو:
(بیستوومە هاوەڵەكەت دوورەپەرێزی لێ كردوویت، خواش تۆی ڕیسوا‌و زەبوون نەكردووە، وەرە بۆلای ئێمە داڵدە‌و دڵنەواكەرت بین)
كاتێك خوێندمەوە وتم: ئەمەش بەڵایەكی ترە، بردم‌و خستمە ناو تەنوورەكەوە، بەوبارەوە ماوەی چل شەو ماینەوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) كەسی نارد بۆلام و وتی: پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمانی پێ كردویت لە ژنەكەت دووركەویتەوە، وتم: تەڵاقی بدەم یان چی بكەم؟ وتی: نا لێی نزیك مەبەرەوە و كەناری لێ بگرن، بۆ هاوەڵەكانیشم هەروای فەرموو بوو، منیش بە ژنەكەم وت: بڕۆرەوە بۆ ماڵی باوكت و لەوێ بە تا خوا بڕیاری سەر ئەم مەسەلە دەدات، ژنەكەی هیلالی كوڕی ئومەییە هات بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) و وتی: ئەی پێغەمبەری خوا هیلالی كوڕی ئومەییە پیرێكی پەككەوتەیە، خزمەتكاری نیە، دەكرێت خزمەتی بكەم؟ فەرمووی ئاساییە بەڵام لێی نزیك نەبیتەوە، ئەو ژنە دەڵێت: سوێند بە خوا جووڵەی نەكرد، بەس دەگریا، كەعب دەڵێت: هەندێ لە كەسوكارم پێیان وتم: بۆچی وەك هیلالی كوڕی ئومەییە مۆڵەت لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) وەرناگریت بۆ ژنەكەت، وتم: نەبەخوا ئەوە ناكەم، چوزانم ئەگەر ئەو داوای لێ بكەم پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) چی دەڵێت لە كاتێكدا من كەسێكی گەنجم؟ دەشەو دوای ئەوە بەو بارەوە مامەوە‌و پەنجا شەومان تەواوكرد بەو بارەوە،كاتێك نوێژی بەیانیم كرد لە بەیانی شەوی پەنجاهەمدا لەلای ماڵی خۆمان بووم بەوبارەوە دانیشتبووم كە دونیام لێ هاتبووەیەك – گوێم لە هاواری یەكێك بوو لەسەر شاخ بە دەنگی بەرز هاواری دەكرد ئەی كەعب موژدەت لێ بێت، منیش سوجدەم برد‌و زانیم دەرووی خێر كراوەتەوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بەلێخۆشبوونی خوا بۆمان مۆڵەتی بە خەڵك دا تا بماندوێنن، ئەمەش لە كاتی نوێژی بەیانیدا بوو، خەڵكی هاتن‌و موژدەیان پێ داین، هەندێ موژدەدەر بەرەولای دوو هاوڕێكەم چوون، یەكێكیش بە ئەسپەوە هات بەرەو لام‌و یەكێكیش لە بەرزایی شاخەوە هاواری دەكرد (لە بەنی ئەسلەم بوو) دەنگەكە لە ئەسپیەكە خێراتر بوو، كاتێك ئەو دەنگەم بیست ‌و ئەوكەسەش هات، كراسەكەمم لابرد بۆی‌و هەردووكیم پێدا، سوێند بە خوا ئەو ڕۆژ تەنها ئەو دوو جلەم هەبوو، دوایی دووكراسم بەماوە وەرگت‌و چووم بۆلای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)، خەڵكی دەستە دەستە دەهاتن پیرۆزباییان لێ دەكردم‌و دەیانوت: تەوبەی خوات لێ پیرۆزبێت، منیش چوومە مزگەوت‌و پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لەوێ دانیشتبوو و خەڵكی لە دەوری بوون، تەلحەی كوڕی عوبەیدوڵڵا بەپەلە هات بەرەو لام‌و تەوقە‌و پیرۆزبایی لەگەڵ كردم، سوێند بەخوا لەناو كۆچەراندا بەس ئەو هات بۆلام، ئەوەش لەبیرناكەم، كاتێك سەلامم كرد لە پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) لەتاو خۆشیدا دەموچاوی پرشنگی دەدا فەرمووی (ابشر بخیر یوم مر علیك منذ ولدتك امك) واتە(موژدەت لێ بێت بە ڕۆژێك لەو كاتەوەی لەدایك بوویت تا ئەمڕۆ پاكترین ڕۆژتە) منیش وتم: ئەی پێغەمبەری خوا لە تۆوەوە یان لە خواوە؟ فەرمووی (نا، بەڵكو لە خواوەیە) پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) ئەگەر بەشتێك دڵخۆش بوایە ڕوخساری واپرشنگی دەدایەوە دەتوت پارچەیەكی مانگە، ئێمەش ئەوەمان دەزانی، كاتێك لە خزمەتیدا دانیشتم وتم: ئەی پێغەمبەری خوا تەوبەكەم لەسەر ئەوەیە ماڵ‌و سامانم بە سەدەقە لە پێناو خواد‌و پێغەمبەرەكەیدا ببەخشم، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) فەرمووی (هەندێك لە ماڵ‌و سامانت بۆ خۆت بهێڵەرەوە ئەوە بۆت باشترە) منیش وتم: پشكەكەی خەیبەرم دەهێڵمەوە، وتم: ئەی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) خوای گەورە بە ڕاستگۆیی ڕزگاری كردم‌و بەڵێن بێ تاماوم لەگەڵ كەس درۆنەكەم‌و تەنها ڕاست بڵێم، سوێند بە خوا لەوكاتەوە هیچ كەس لە موسڵمانانم نەدەدی خوا لە ڕاستگۆیدا پشكداری بكات وەك من، لەوكاتەوە تا ئەمڕۆ یەك درۆم نەكردووە‌و هیوام وایە خوا لەمەودواش بمپارێزێت، خوای گەورەش ئەم ئایەتەی بۆ پێغەمبەرەكەی دابەزاند (لقد تاب الله علی النبی والمهاجرین والانصار) تا (وكونوا مع الصادقین) سوێند بە خوا داوای بەخششی ئیسلام گەورەترین شت لام ڕاستگۆییم لەگەڵ پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بوو بەوەی درۆم لەگەڵ نەكردووە وەك ئەوانەی درۆیان كرد قوڕبەسەر نەبووم، چونكە خوا لەبارەی ئەوانەوە ئەم ئایەتەی دابەزاند (سیحلفون بالله لكم اذا انقلبتم الیهم لتعرضوا عنهم) تا (فان الله لاترضی عن القوم الفسقین) كەعب دەڵێت: ئەی سێ كەسەكە ئێمە وانە دواكەوتین كە لای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) سوێندیان خوارد‌و بەیعەت‌و داوای لێخۆشبوونی پێغەمبەریان دەستكەوت، پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) كارەكەی ئێمەی دواخست تا خوای گەورە بڕیاری لەسەردا، ئەوە بوو فەرمووی (وعلی الثلاثة الذين خلفوا) ئەو دواكەوتنە مەبەستی لە دواكەوتنی غەزامان نەبوو، بەڵكو دواخستنی بارمان بوو لەوانەی سوێند‌و پۆزشیان لای پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) نیشاندا‌و ئەویش لێی وەرگرتن، موسلیم بەو جۆرە هێناویەتی، ئیبن ئیسحاقیش هەروا. ئیمامی ئەحمەد بە زیادەیەكی كەمەوە هێناویەتی، لە البدایە والنهایە ج5 ص23 دا هاتووە، ئەبوداود‌و نەسائیش بەكورتی‌و بەجیا بەوجۆرە هێناویانە، ترمزی بەشێكی سەرەتای هێناوە دوایی دەڵێت: فەرموودەكەی هێناوە،. 
(هەڕەشە لەو كەسەی لەناو ژن‌و ماڵیدا دەمێنێتەوە‌ واز لە جیهاد دێنێت)
بەیهەقی ج9 ص45 لە ئەبی عمرانەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: لە قوستەنتینە بوون‌و عوقبەی كوڕی عامر بەرپرسی خەڵكی میسر‌و كەسێكیش – فوزالەی كوڕی عوبەید- بەرپرسی خەڵكی شام بوو، لە شارەكەوە ڕیزێكی گەورەی ڕۆمەكان هاتن، ئێمەش ڕیزمان بۆ بەستن، یەكێك لە موسڵمانان دای بەسەر ڕۆمەكاندا تا چوویە ناویان‌و دوایی هاتەوە بۆلامان، خەڵكی هاواریان بەرەو ڕووكرد‌و وتیان (سبحان الله) خۆی تووشی ناڕەحەتی‌و ماڵوێرانی كرد، ئەبوئەیوبی ئەنساری (رضي الله عنه) هاوەڵی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) هەستاو وتی: خەڵكینە ئێوە بەو جۆرە تەئویلی ئەو ئایەتە دەكەن، ئەم ئایەتە لەناو ئێمەی كۆمەڵی پشتیواناندا دابەزی، كاتێك خوا ئایینی خۆی سەربڵند كرد‌و سەرخەرانی زۆركرد – لەنێوان خۆماندا لە دوور چاوی پێغەمبەرەوە (صلى الله عليه و آله وسلم)- وتمان وا پارە‌و سامانمان فەوتا بریا بمانهێشتایەتەوە، خوای گەورەش بەرمبەر بەو نیارەمان وەڵامی داینەوە‌و فەرمووی (وانفقوا فی سبیل الله ولا تلقوا بایدیكم الی التهلكة) بۆیە ئەو ماڵوێرانی‌و خۆ بە هێلاك بردنە لەسەر ئەوە بوو، فەرمانی غەزای پێ كردین، ئەبوئەیوب تا مردنی سەرقاڵی غەزای ڕێی خوا بوو. بەیهەقی ج9 ص99 لە لایەكی دیكەوە لە ئەبی عیمرانەوە (رضي الله عنه) هێناویەتی دەڵێت: هەڵمەتمان بردە سەر شاری قوستەنتینیە‌و عەبدولڕەحمانی كوڕی خالیدی كوڕی وەلید بەرپرسمان بوو و ڕۆمیش پێشیان دابوو بە دیواری شارەكەوە، یەكێك لە موسڵمانەكان هەڵی كوتایە سەر دوژمن، خەڵكی وتیان: سەیركە، لا اله الا الله چۆن خۆی تووشی سەختی ‌و هیلاكی كرد، ئەبوئەیوب (رضي الله عنه) وتی: ئەم ئایەتە لەناو ئێمەی كۆمەڵی پشتیواناندا دابەزی كاتێك خوا پێغەمبەری خۆی سەرخست‌و ئیسلامی زاڵكرد، وتمان: باشتر وایە لەناو ماڵ‌و سامانی خۆماندا بین‌و بەوە سەرقاڵ بین، خوای گەورەش ئەم ئایەتەی دابەزاند (و انفقوا فی سبیل الله ولا تلقوا بایدیكم الی التهلكة) بۆیە دەستدانە دونیا‌و سامان‌و وازهێنان لە جیهادمان بە هیلاكیدا چوونە، ئەبوعیمران وتی: ئەبوئەیوب بەردەوام لە ڕێی خوادا جیهادی دەكرد تا لە قوستەنتینە بە خاك سپێردرا. 
ئەبوداود‌و ترمزی‌و نەسائی لە ئەبی عیمرانەوە (رضي الله عنه) هێناویانە دەڵێت: یەكێك لە كۆچەران لە قوستەنتینیە بوو، هەندێ خەڵك وتیان بە دەستی خۆی واخۆی بە هیلاكدا برد، ئەبوئەیوبی ئەنساریشمان لەگەڵدا بوو، هەندێ خەڵك وتیان: بە دەستی خۆی وا خۆی بەهیلاكدا برد، ئەبوئەیوب وتی: ئێمە چاكتر شارەزای ئەو ئایەتەین‌و لەناو ئێمەدا دابەزی، هاودەمی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم) بووین‌و لە شەڕەكاندا لەگەڵیدا بووین‌و سەرمان دەخست، كاتێك ئیسلام بڵاو بوویەوە و سەركەوت، ئێمە كۆمەڵی پشتیوانان كۆبووینەوە و وتمان خوا ڕێزداری كردین بە هاودەمی پێغەمبەر (صلى الله عليه و آله وسلم)‌و سەرخستنی تا ئیسلام بڵاوبوویەوە‌و موسڵمانان زۆر بوون، ئێمە ئیسلاممان پێش ژن‌و مناڵ‌و سامانمان خست، وا شەڕ كۆتایی پێ هات، دەی بابگەڕێینەوە ناو ژن‌و مناڵمان‌و لای ئەوان دانیشتین، ئو كات ئەو ئایەتەمان لەسەر دابەزی (و انفقوا في سبيل الله ولا تلقوا بايديكم الى التهلكة) بۆیە دانیشتن لەناو ژن‌و مناڵ‌و وازهێنان لە جیهاد ماڵوێرانیە .

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics