٧ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

پتەوكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان

جێگەی خۆیەتی كە گوزەرێكی خێرا بكەین بەناو مێژوودا تا بزانین پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان پێش هاتنی ئیسلام چۆن بوو، كە ئیسلامیش هات چۆن ئەو پەیوەندیانەی دەستكاری كرد:

ـ ئافرەت لای عەرەب‌و لای میللەتانی تریش دروستكراوێكی چارەنا پەزیرو پیس بوون، مایەی شوورەیی بوون باشترین مامەڵە لە گەڵیدا كرابێ‌ ئەوەبووە تەنیا ویستوویانە ئارەزووبازی لەگەڵدا بكەن، لای عەرەب زیندەبەچاڵا كراوە، لای هیندییەكان كەمێردەكەی مردووە ئەمیشیان لەگەڵیدا سووتاندووە، وەك ماڵی میراتی پشك‌و بەش كراوە.پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان

ـ هەمیشە دوو چین هەبووە لەناو میللەتانی ئەو سەردەمەدا "ئەشراف‌و گەورەكان"‌و "كۆیلەو خزمەتكارەكان"، "كۆیلە كردن" بۆ سادەترین هۆ كاری پێكراوە، قەرزار كە نەیبووبێ‌ لە كاتی خۆیدا قەرزەكە بداتەوە یان خۆی یان مناڵی ئەكرا بە كۆیلە، لە شارێكەوە بۆ شارێكی تر یان وڵاتێكی تر خەڵك هێنراوەو كراوەتە كۆیلە، لە شەڕدا هەر ئەسیرێك گیرابێت كراوە بە كۆیلە، مامەڵەشیان لەگەڵیدا لەوپەڕی دڵڕەقی‌و نامرۆڤانەدا بووەو هیچ یاسایەكیان بۆ دانەنراوە.

ـ مناڵ ئاگای ئەوەی نەزانیوە ڕێز لە گەورە بگرێ‌، یان باوك‌و دایك وەك پێویست ڕێزیان نەبووە، كەس بە شیاوی نەزانیوە لە فڵانە بنەماڵە نزیك بێتەوە یان ژنیان بداتێ‌ یاخود هاتووچۆیان بكات.

ـ لەسەر داد بوبێ‌ یان لەسەر زوڵم بووبێ‌ پشتیوانی لەبنەماڵەو عەشیرەتی خۆی كردووەو لەو پێناوەشدا هەموو پێشێلكارییەكی ئەنجامداوە.

ـ هەموو جۆرە مارەكردنێك هەبووە، شیاوو نەشیاو، وەك حەزرەتی عائیشە ئەگێڕێتەوەو ئەفەرموێ: "لە جاهیلیەتدا چوار جۆر مارەكردن هەبوو، یەكێكیان بەوشێوەیی ئێستا كە هەیە پیاوێك ئەنێریتە خوازبێنی ئافرەتێك بۆ خۆی یان بۆ ناسیاوێكی‌و مارەی ئەكات‌و پاشان ئەیگوازێتەوە، مارەكردنێكی تر پیاوێك بە ژنەكەی ئەوت ئەگەر پاك بویتەوە بچۆ بۆ لای فڵانەكەس لە (ئەشرافەكان) با مناڵێكی نەجیبمان ببێت! ئیتر پیاوەكەی نەئەچووە لای، واتە ئافرەتەكە (حاملة) ئەبوو لەو پیاوە شەریفە!! مارەكردنێكی تر ئەوەبوو كە كۆمەڵێك پیاو ئەچوونە لای ئافرەتێك كە لە (10) كەس كەمتر بوون ئافرەتەكە (حاملة) ئەبوو، كە مناڵەكەی دائەنا ئەینارد بەشوێن ئەو پیاوانەداو ئەهاتن‌و ئافرەتەكەش ئەیوت: فڵانەكەس ئەمە مناڵی تۆیەو فەرموو ناوی بنێ‌، ئیتر ئەبووە مناڵی ئەو.

مارەبڕینێكی تر ئەوەبوو كە ئافرەتی وا هەبوو بەیداخێكی بە ماڵەكەیدا ئەكردو هەموو پیاوێكی قەبووڵا ئەكرد بچێتە لای تا مناڵی ئەبوو، پاش ئەوەی مناڵی ئەبوو ئەینارد بە شوێن (قیافەت ناس)داو ئەیوت ئەم مناڵەی من لە كێ ئەكات، ئەو قیافەتناسەش بیدایە بەسەر هەركامیاندا ئەبوو قبوڵی بكردایەو بیكردایە بە مناڵی خۆی.. بەڵام كە خوا پێغەمبەری صلى الله عليه وسلم نارد هەموو ئەوانەی هەڵگرت‌و تەنیا مارەكردنە شیاوەكەی هێشتەوە"(1).

هەندی نیكاحی تریش هەبووە كە بێجگە لە حەزرەتی عائیشە باسیان كردووە وەك (نیكاحی موتعە)و (نیكاحی بەدەل) واتە پیاوێك بە پیاوێكی تری وتووە: ژنەكەی خۆتم بدەرێ‌ ژنەكەی خۆم‌و ئەوەندەش باقیت ئەدەمەوە(2).

مەسەلەی (طلاق)یش با لەولاوە بووەستێ‌ كە بەخراپترین شێوە ئەنجامیان داوەو كاریان پێكردووە.

ـ جارێك تەڵاق ژمارەی هەر نەبووەو ژن نەیتوانیوە هەرگیز لە مێرد خۆی ڕزگار بكات، چەند ئەومێردەی دڕەندەو ناپیاو بووبێت.

ـ یان تەڵاقێكی وای داوە كە نەیتوانیوە لەوەو دوا شوو بكاتەوەو سەری پێ سپی كردووە.

ـ شەڕو شۆڕو تاڵانی‌و دڵڕەقی‌و بێبەزەیی سیمای دیاری پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی ئەو سەردەمە بووە ئەو كەسەی هەستی بە تۆزێك هێزو دەسەڵات كردبێ‌ خێرا پەنای بردووە بۆ چەوساندنەوەی خەڵكەكەی تر كە لەو بێ هێزترن. شەڕ ئەوكاتانە هەمووی هەر بۆ تاڵانی‌و بڕۆ بووەو خاوەنی (پەیام)ێكی وانەبوون كەلە پێناویدا شەڕ بكەن.

ـ مەسەلە ڕەوشتییەكانیش با بووەستێ‌ كە (عارەق خواردن)و (زیناكردن)و (قوماربازی)‌و (فرت‌و فێڵا)‌و دەرەچێ‌‌و لگاوكردن وەك خۆرە دابوویە هەموو كەسێكی ئەو كۆمەڵگایە(3).

ئیسلام كە هات هەموو ئەو قەیرانانەی لەناوبردو لە جێگەیدا یاساو ڕێسای تازەی بەرژەوەندی ئامێزی دانا:

ـ هات ڕێزی تەواوی بۆ ئافرەت بڕیارداو فەرمووی: (خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ).

ـ بڕیاری دا بۆ ئافرەتان بە ڕێژەی ئەركەكانیان مافیان بدرێتێ‌و فەرمووی: (وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَة)، كە ئەو نمرەیەش بریتییە لە (مودیرییەت) لە دامەزراوەی ماڵدا.

ـ بڕیاریدا ئافرەت نەمایەی شورەییەو نە بێبەشە لە میرات‌و نە خۆشی ماڵی میراتییە، بەڵكو فەرمووی: (وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) (الروم: 21).

ـ ئیسلام هات یاسای (ئازادكردنی كۆیلە)ی داهێناو ڕێگەكانی ئازادكردنی كۆیلەی زۆركرد(4).

ـ یاسایەكی وردی دانا بۆ چۆنییەتی مامەڵەكردنی (مناڵا) لەگەڵا دایك‌و باوكیدا، وەك ئەفەرموێت(وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَا أُفّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيما* وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيراً) (الإسراء: 24).

 

ـ ئیسلام بنەمای خۆهەڵكێشان بە باووباپیرانەوەی هەڵگرت‌و مەبدەئی (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ)ی داهێناو پێغەمبەریش صلى الله عليه وسلم بە عەمەلی كچی ئەشرافی مەككەی مارەكرد لە كۆیلەیەكی نادیاری ناو كۆمەڵگەكەی ئەوسای خۆی.

ـ ئیسلام یاساو ڕێسایەكی وردی بۆ "مارەكردن"‌و تەڵاق دان‌و (دایەنی كردن)و (میراتی بردن)و.. هتد، دانا كە بە هەموو شیوەیەك (حورمەت)‌و مافی دایك‌و مناڵی تێدا پارێزراوە.

ـ ئیسلام پەیوەندییەكانی مرۆڤایەتی لەسەر بناغەی (تعارف) دانا وەك ئەفەرموێ‌(يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا)، زانایانی ئیسلام ئەفەرموون: ("تعارفوا" دوو مانای هەیەو یەكەمیان یەكترناسین‌و ئولفەت گرتن بەیەكەوە، دووهەمیان: چاكەكردن بەرانبەر یەكتری، واتە: (بۆ ئەوەكراونەتە میللەت میللەت‌و هۆزو هۆز تا یەكتر بناسن‌و چاكە بەرانبەر یەكتری بكەن).

ـ ئیسلام وەك چۆن یاسای بۆ ئاشتی داناوە ئاواش یاسای بۆ شەڕكردن داناوەو ئەفەرموێ: وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِين)، یان ئەفەرموێ: (فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ).

ـ تەنانەت پەیامی دانا بۆ شەڕكردن، شەڕ ئەبێت بۆ ئەوە بێت كە پەیامی پڕ دادی ئیسلام بگەیەنرێتە مەزڵومان‌و پیاوانی بێكەسی دنیا، جا هەركەس‌و دەسەڵاتدارێ قەبووڵی كرد باسی ئیسلام بۆ میللەتە ژێردەستەكانی بكرێ‌ ئەوە بێ شەڕ بانگەوازەكەی پێ ئەگەیەنرێت‌و هەركەسیش نەیەڵێ‌ باسی ئیسلام بۆ میللەتەكەی بكرێ‌ ئەوەیان ئەبێ‌ (جزیە) بدات، یان ئەبی باجی ئەو كەللە ڕەقییەی خۆی بدات‌و قاچی لەسەر ملی مەزڵومان لاببات، خوای گەورە ئەفەرموێت: : (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انتَهَواْ فَلاَ عُدْوَانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ).

ـ بۆ مەسەلە ڕەوشتییەكانیش ئیسلام بە چەپكێك ڕێساو یاسایەك لەدوایەكەكانی باڵەخانەی ڕەوشتی بەرز كردووەو رەوشتە پەسەند و ناپەسەندەكانی لەیەكتری جیاكردەوە و هاندان و پاداشتی لەسەر پەسەندەكان داناو سزاشی لەسەر رەوشتە ناپەسەندەكان دانا بۆ دونیاش و بۆ ئاخیرەتیش، ئیسلام ئەو كۆمەڵگەیەی ئەوكاتەی كردە نموونە لە ڕەوشتبەرزیدا وای لێهات كە بەراوردكردن بوو بە شتێكی سەرسوڕهێنەر لە نێوان ئەو كەسانەدا كە ماوەیەك لە ئیسلامدا ئەژیان لەگەڵا ئەو ژیانەی كە دوور لە ئیسلامەوە گوزەراندبوویان..

پێشتر پیاوێكی بێڕەحم‌و ئێستا زۆر بەڕەحم، پێشتر پیاوێكی مەشروب خۆرو كەللە شەق، ئێستا پیاوێكی خۆش قسەو دەمپاك، پێشتر پیاوێكی ڕەزیل‌و چاوچنۆك، ئێستا پیاوێكی بەخشندەو هەژاردۆست.

دەی ئەم قەیرانانەی ئێستاش لەوانە ئاڵۆزتر نین.. ئیسلام چۆن توانی بە ماوەیەكی كەم ئەو قەیرانانە بنەبڕ بكات ئێستاش هەروا ئەتوانێ‌، مەگەر یەكێكی وەك (برناد شۆ) ناڵێ‌: "موحەممەد ئەتوانێ‌ هەموو قەیرانەكانی ئەمڕۆكە مرۆڤایەتی پێوەی ئەناڵێنێ‌ چارەسەر بكات ئاسانتر لەوەی كوپێك ئاو بخواتەوە"(5).

پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لە كۆمەڵگەی ئیسلامدا لە سایەی یاساو رێنماییە هەمەلایەنەكانی ئیسلامدا ئەبێتە پەیوەندی بەردەوام‌و هەمیشەیی و سۆزو ڕێزیش باڵا ئەكێشێ‌ بەسەریدا.

ئیسلام سەلامكردنێك، دەستگوشینێك، سەردانی كردنێك، تەنانەت زەردەخەنەیەكیش لە بەرانبەر هەژارێكدا بە خێرو چاكە ئەزانێ‌، بە خشینی لوقمەیەك، لەتێ‌ خورما، تاكە نانێك، دینارێ‌.. بە قەڵغان ئەزانێ‌ بۆ ئاگری جەهەننەم.

پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم لە دەیان فەرموودەدا ئەم مەبەستانە دەردەبڕێ‌:

ـ ئەفەرموێ: (علی كل مسلم صدقەة، قالوا فان لم یجد؟ قال: فیعمل بیده فینفع نفسه، ویتصدق، قالوا: فان لم یستطع؟ قال یعین ذا الحاجة الملهوف، قالوا: افأن لم یفعل، فال فیامر بالخیر.. قالوا: فان لم یفعل، قال: فلیمسك عن الشر، فأنه له صدقە) متفق علیه: ریاض الصالحین: ص78.

ـ ئەفەرموێ: (لاتحقرن من المعروف شیئا ولوا أن تلقی أخاك بوجه طلق ولو أن تفرغ دلوك فی أنا‌ء المستقی)، رواه البخاری، فی الادب المفرد. رقم (304).

ـ ئەفەرموێ‌: (لاتحقرن جارە لجارتها ولو فرسن شاە) متفق علیه، ریاض الصالحین، ص 74.

ـ ئەفەرموێ: (افضل الصدقة اصلاح ذات المبین) رواه البزار مجمع الزوائد/ الهیتمی (8/80).

ـ ئەفەرموێ‌: (الساعی علی الارملة والمسكین كالمجهاد فی سبیل الله)، متفق علیه، ریاض الصالحین، ص117.

ـ ئەفەرموێ: (من كان فی حاجة أخیه كان الله فی حاجته). ریاض الصالحین، ص110 والحدیث متفق علیه.

ـ ئەفەرموێ: (خیر اڵاصحاب عندالله خیرهم لصاحبة، وخیر الجیران عندالله خیرهم لجاره). رواه الترمذی، ریاض الصالحین، ص 128.

ـ ئەفەرموێ: (من نفس عن مؤمن كربة من كرب الدنیا نفس الله عنه كربە من كرب یوم القیامة)، رواه مسلم رقم 2699.

ـ ئەفەرموێ: (من یسر علی معسر یسرالله علیه فی الدنیا والاخرە) رواه مسلم/ رقم 2699.

ـ ئەفەرموێ: (اتقوا النار ولو بشق تمرە) متفق علیه، ریاض الصالحین، ص77.

ـ ئەفەرموێ: (وألله فی عون العبد ما كان العبد فی عون أخیه) رواه مسلم رقم (2699).

ـ ئەفەرموێ: (من صنع الیكم معروفا فكا فئوه، فان لم تجدوا ماتكافئونه به فادعوا له حتی تروا أنكم كافأتموه)، رواه النسائی.

ـ ئەفەرموێ: (یا ابن آ‌دم انك تبذل الفضل خیر لك، وان تمسكه شر لك، ولا تلام علی كفاف، وابدأ بمن تعول، والید العلیا خیر من الید السفلی)، رواه مسلم (ریاض الصالحین) ص 196.

ـ ئەفەرموێ: (ما من یوم یصبح العباد فیه الا ملكان ینزلان فیقول أحدهما اللهم أعط منفقا خلفا ویقول الاخر اللهم أعط ممسكا تلفا)، متفق علیه (ریاض الصالحین) ص196.

ـ ئەفەرموێ: (لاتحقرن من المعروف شیئا، ولو أن تعطی صلە الحبل، ولو أن تعطی شسع النعل، ولو أن تفرغ من دلوك فی انا‌و المستسقی، ولو أن تنحی الشی‌ء من طریق الناس، فیؤذیهم، ولو أن تلقی اخاك ووجهك الیه منطلق، ولو أن تلقی أخاك فتسلًم علیه، ولو أن تؤنس الوحشان فی الأرض)، رواه أحمد فی المسند (3/344).

هەموو قەیرانە ئابووری‌و سیاسیی‌و پەروەردەییەكانیش هەر بەو شێوەیە ئیسلام یاساو ڕێسای تەواوی بۆ داناون‌و ئێرە جێگەی ئەو هەموو درێژكردنەوەیە نییە.

ئیسلام بەو شێوەیە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەهێز ئەكات‌و پیرۆزییان ئەداتێ‌..

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. البخاری/ كتاب النكاح/ باب لانكاح الا بولی.

2. فتح الباری (9/ص150).

3. السیرة النبویة (بەدەستكاریەكی كەمەوە) (الصلابی) (1/37 ـ 47).

4. بۆ درێژەی ئەم باسە سەیری كتێبی (دەوڵەتی خیلافەت بوژاندنەوەی كۆمەڵگەو گەشەسەندنی شارستانییەت، ل 235 تا 246) بكە.

5. وتەی زانایان/ ئەحمەد كاكە مەحمود/ ل15.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics