٤ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

رێبازی تەصەوف ، سەرهەڵدان وبیرو ڕاكانیان

لەماوەی دوو سەدەی سەرەتای سەردەمی پێغەمبەری خوا (صلى الله عليه وسلم) و خەلیفە ڕاشیدینەكاندا هەتا وەفاتی حەسەنی بەصری، صۆفییەت نە بەناو نە بەوێنەو نە بەو سلوكیاتە بوونی نەبووە، بەڵكو ئەو ناوە گشتییەی بەكاردەهات وەك موسوڵمانان یان ئیمانداران بووە، ئەو ناوە تایبەتییانەی بەكاریش دەهات، وەك: هاوەڵان، بەدری، هاوەڵانی بەیعە، تابیعین بوو.

ئەو سەردەمە هیچ جۆرە زیادەڕەوییەكی كردەیی لەپەرستش و بیروباوەڕدا بوونی نەبوو، جارجار هەندێك توندگیری لەلایەن كەمینەیەكەوە دروستدەبوو بەڵام پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) رێگیریلێدەكردن، لەوانە ئەو سێ كەسەی هاتنە ماڵی پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) و پرسیاریان لەشێوازی پەرستشەكانی كرد، پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) وڵامیدانەوە بەوەی (من بەڕۆژوودەبم بەرۆژووش نابم، شەونوێژیش دەكەم و دەشخەوم، ژنیش دەهێنم و گۆشتیش دەخۆم، هەرچی لەڕێڕەوی منیش لابدات لەمن نییە).صۆفییەكان

كاتێك پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) لەمزگەوتدا ئەو پەتەی بینی كە (حولائی كچی نوەیت) شەوانە خۆی پێدەبەستەوە تاوەكو خەوی لێنەكەوێت و خەریكی پەرستشبێت، فەرمووی (ئەوەندەی دەتوانن كردەوەی باش ئەنجامبدەن خوای پەروەردگار وەڕزنابێت هەتاوەكو ئێوە وەڕزنەبن، خۆشەویستترین كردەوە لای خوای گەورە ئەوەیە كە بەردەوامبیت لەسەری ئەگەر كەمیش بێت).

بەم شێوەیە سەردەمی هاوەڵان و تابیعین و شوێنكەوتەی تابیعینیش لەسەر ئەم رێڕەوە رۆیشتون كە یەكانگیربوون لەنێوان زانست وكردەوە ،پەرستشیان بەباشترین شێوە ئەنجامدەداو بەخۆیان و ماڵ و منداڵیشیان ڕادەگەیشتن، لەهەمان كاتدا جیهادیشان لەپێناوی خوای پەروەردگاردا دەكردو ڕێگربوون لە تەشەنەسەندی بیدعە، هەروەك ئەوەی ئیبن مەسعود كردی بەنەهێشتنی زیكری بەكۆمەڵ لەمزگەوتی كوفەدا، وە ڕێگیریكردن لەهاوەڵانی (معضدی كوڕی یەزیدی عجلی) كە خولێكی تایبەتی بۆ عیبادەت لەهەندێك لەشاخەكاندا كردبووەوە.

• دەركەوتنی عابیدەكان:

 

لەسەدەی دووی كۆچی كەسەدەی تابعین بوو ئەوكات هەندێك لەهاوەڵان مابوون ، كۆمەڵێك خۆیان گۆشەگیردەكردو خەریكی پەرستش دەبوون بەهیچ شێوەیەك لەگەڵ خەڵكی تێكەڵنەدەبوون، عیبادەتیان بەشێوەیەك لەسەر خۆیان قورسكردبوو كە هیچ بنەمایەكی لەشەرعدا نەبوو، هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم گۆشەگیرییەش دەگەڕایەوە بۆ بوونی ئەو فیتنە و ئاشوبە ناوخۆییانەی ئەو كاتە تا بتوانن خۆیانبپارێزن لەو بەڵایە و سەلامەتبن لەو خوێنە ناهەقەی دەڕژێت، هۆكارێكی تریش ئەوەبوو كە ماڵ وسامانی دونیا بەتەواوی خۆی بەڕووی موسوڵماناندا واڵاكردبوو بە تایبەت دوای ئەو فتوحاتانەی كە موسوڵمانان ئەنجامیاندا كە بەهۆیەوە هەندێك لەموسوڵمانان تێیدا رۆچوون و نەیانتوانی بەسەر خۆیاندا زاڵبن، یەكێكیتریش لەو هۆكارانە بڵاوبوونەوەی چینی دەوڵَەمەند و دروستبوونی گاڵتەجاڕی لەناو گێلەپیاواندا بووە مایەی ئەوەی هەندێك لە عابیدان بەتایبەت لە بەسرەو كوفە شێوازێك لەكاردانەوەیان بۆ دروستبێت، كە ئەمەش سەرەتایەك بوو بۆ لاڕێبوون لە رێبازی هاوەڵان لەڕوانگە سلوكیەكەیەوە .

- لەكوفە لەدوای شەهیدبوونی ئیمامی حوسەین كۆمەڵێك دەركەوتن كە خۆیان گۆشەگیردەكردو پەشیمانییەكی توندیان دەچێژت و خۆیان ناونابوو تەوبەكاران یان كۆمەڵەی گریان.

هەروەها كۆمەڵە كاسانێكی تر دەركەوتن كە پەرستشیان لەسەر خۆیان قورس كردبوو بەشێوەیەك كە بەشداری هیچ كاروبارێكی وڵاتیان نەدەكرد، كە لەهەمان كاتدا ئەوان بۆ ئەو كارە لەپێشتربوون لەبەرئەوەی ئەوان خاوەنی زانست و فەزڵێك بوون بۆ ئەو كارە، لەگەڵ ئەوەی كە خۆیان بەفێربوون وفێركردنی قورئان و سوننەتەوە خەریكدەكرد و پشتگیریكارێكی ئەهلی حەق و دژایەتیكاری هەواپەرستان بوون بەڵام ئەوەیان نەدەكرد، لە خواترسانێكی زۆریان تێدادەركەوت بە ڕادەیەك كە گوێیان لە قورئان دەبوو تووشی شۆك و لە هۆشخۆچوون دەبوون، كە ئەم رەفتارە هەندێك لە هاوەڵان و گەورە تابیعین ڕێگیرییانلێكردن، لەوانەش: (ئەسمائی كچی ئەبوبەكر، عەبدوڵڵای كوڕی زوبەیر، موحەممەدی كوڕی سیرین و هاوشێوەكانیان) بەهۆكاری ئەمانەوە نازناوی (زاهید، عابد، قورا‌و) لەوكاتەدا دروستبوون، كەسایەتییە گرنگەكانیشیان ئەمانەبوون (عامری كوڕی عەبدوڵڵای كوڕی زوبەیر، صەفوانی كوڕی سەلیم ، طلقی كوڕی حەبیبی عەنزی، عطا‌ء ی سلمی، ئەسوەدی كوڕی یەزید، داودی طائی، هەندێك لەهاوەڵانی حەسەنی بەصری).

• سەرەتای لادان :

 

وەك دروستبوونی هەر لاڕێبوونێك سەرەتا لەشتی بچوكەوە دەستپێدەكات، پاشان لەگەڵ تێپەڕبوونی ڕووداوو و ڕۆژگار روو لەفراوانبوون دەكات، لە كوفە و بەسرە تێڕوانین بۆ چەمك و مانای زوهد لەسەر دەستی گەورە زاهیدان بەرەوپێشچونێكی تێدا درووستبوو، كە ئەوانیش نموونەی (ئیبراهیمی ئەدهەم، مالیكی كوڕی دینار، بشری حافی ، ڕابیعەی عەدەوی، عەبدولواحیدی كوڕی زەید) بوون ئەم تێگەیشتنە لای زاهیدانی پێشخۆیانەوە بوونێكی نەبوو، بەوەی بەو شێوە قورسە ئازاری گیانیان بدەن بە نەخواردن و گۆشت لەخۆحەرامكردن، نەڕۆیشتنە دەرەوە بۆ دەشت ودەر و ژننەهێنانیان.

مالیكی كوڕی دینار دەڵێت: پیاو ناگاتە پلەی پیاوچاكان و ڕاستگۆیان تا ئەو كاتەی ئەوەندە لەژنەكەی دووردەكەوێتەوە تا وەك بێوەژنی لێدێت، روودەكاتە سەرەنگوێلكی سەگ) لەكاتێكدا كە ئەم ووتەیە هیچ بنەمایەكی شەرعی لە قورئان وسوننەتدا نییە.

بەڵام ئەوەی جێگەی ئاگالێبوونە ئەوەیە كە وەك ئیبن تەیمیە دەفەرموێت: هەندێك وتەو كرداری نابەجێ دەدرێتە پاڵ گەورە زاهیدان كە هیچ بوونێكیان نەبووە.

- لەكوفە معضەدی كوڕی یەزیدی و هۆزەكەی خەڵكیان هاندەدا تا واز لەخەوتن بهێنن و بەردەوامبن لەنوێژكردن، هەتا هەندێك لە زاهیدانی كوفە رێگەی شاخەكانیان گرتەبەر بۆئەوەی خۆیان بۆ عیبادەت یەكلاییبكەنەوە.صۆفییەكان

- ئیبن تەیمیە پوختەی ئەو گۆڕانەمان لەو قۆناغەدا بۆ باسدەكات و دەڵێت: (لەكۆتاییەكانی سەردەمی تابیعیندا سێ شت روویاندا، دروستبوونی ئەهلی ڕەئی و، كەلامی و تەصەوف، زۆربەی ئەوانەی ئەهلی رەئی لە كوفە بوون، ئەهلی كەلامی و تەصەوفیش لە بەسرە بوون، دوای مردنی حەسەن و ئیبن سیرین، ئەوانەی دەركەوتن ئەمانە بوون: عەمری كوڕی عوبید، واصلی كوڕی عطا‌ء، ئەحمەدی كوڕی عەلی الهجیمی كە قوتابی عبدالواحدی كوڕی زەیدو حەسەنی بەصری بوو، وتەی خۆی هەبوو سە بارەت بە بابەتی قەدەر، یەكەم كەسیش بوو كە تەكیەی هێنایە ناو ئیسلامەوە، كە بریتیبوو لەخانویەك لەبەصرە صۆفییەكان كۆدەبوونەوە تێیدا زیكرو ویردیان دەهۆنییەوە بەدەنگی بەرز دەیانوتەوە وەك شێوە گۆرانییەكیان لێكردبوو، شوێنەكانی تریش وەك مەدینە زیاتر خەریكی كردەوەبوون نەك گوفتار، شامییەكانیش زیاتر خەریكی جیهادبوون).

• لەو سەردەمەوە تەصەوف چەندان گۆڕانی بەخۆوە بینیوە گرنگترینیان ئەمانەن:

- سەرەتاو سەرهەڵدان : سەرەتای سەرهەڵدانی زاراوەی تەصەوف یان صۆفیەت لەئیسلامدا، بۆ یەكەمین جار لە كوفە سەریهەڵدا بەهۆی نزیكییان لە وڵاتی فارس و كاریگەربوونیان بە فەلسەفەی یۆنانی لەدوای سەردەمی وەرگێڕانەوە (عصر الترجمة) پاشان بەهۆی هەڵسوكەوتی راهیبەكانی ئەهلی كیتابەوە ئەم لادانە زیادی كرد ، بەڵام زانایان و مێژوونوسان كێشمەكێشمی ئەوەیانە كە یەكەم كەس كە نازناوی صۆفیەتی وەرگرت كێبوو، ئەوانیش لەسەر سێ بۆچوونن :

١- بۆچوونی (شیخ الاسلام ئیبن تەیمیە)و هاوڕاكانی: یەكەمین كەس كە ناوبرا بەصۆفی (ئەبو هیشامی كوفی ) بوو (١٥٠ك یان ١٦٢ك) مردووە، لەسەردەمی سوفیانی سەوریدا ژیاوەو سەبارەت بە هیشام دەڵێت: (ئەگەر ئەبوهاشم نەبووایە وردەكارییەكانی ڕوپاماییم نەدەزانی) هەروەها لەسەردەمی جەعفەری صادقدا ژیاوە ، دەدرێتە پاڵ یەكەمینەكانی شیعە ،شیعەكانیش پێیدەڵێن داهێنەری تەصەوف .

٢- هەندێكیش لە مێژوو نوسان دەڵێن كە عەبدەك- عبدالكریم یان موحەممەد كە لەساڵی (٢١٠ك) وەفاتیكردوە، یەكەم كەس بووە كە ناوی صۆفی لێنراوە حاریسی موحاسیبی دەڵێت: ئەو لە هۆزێكی نیوە شیعە بووە خۆی ناوناوە صۆفی لە كوفە جێگیربووە. بەڵام (المطلی) دەڵێت: (عبدك) سەرۆكی كۆمەڵێكی زەندیق بووە كە وا گومانیان دەبرد دونیا هەمووی حەرامە، هیچ شتێك حەڵاڵ نییە تەنها كەمێك خواردن نەبێت، چونكە ئیمامانی رێگەنیشاندەر نەماون، بۆیە دونیا هیچی حەڵاڵ نییە بەبێ‌ ئیمامێكی دادپەروەر، لەبەرئەوە هەمووی حەرامەو مامەڵەكردنی ئەهلی دونیاش حەرامە.

٣- ئیبن نەدیم لەكتێبەكەی (فهرست)دا هێناویەتی جابری كوڕی حەییان قوتابیی جەعفەری صادق یەكەم كەس بووە پێیوتراوە صۆفی، ئەویش شیعە بەیەكێك لەگەورەكانی خۆیانی دەزانن و فەیلەسوفەكانیش دەیدەنەپاڵخۆیان.

- هەروەها زانایان كێشمەكێشمی ئەوەیانە كە ئایا زاراوەی صۆفی لەچییەوە وەرگیراوە ئەمەش قسەی زۆری لەسەرە بەڵام ڕاجیحترینیان ئەم بۆچوونانەن:

١- ئەوەی كە شێخولئیسلام ئیبن تەیمیە و ئیبن خەلدون و كۆمەڵێكی زۆر لەزانایان دەڵێن: لە وشەی (الصوف)ەوە وەرگیراوە كە ئەویش دروشمێكی پیاوانی ئایینی ئەهلی كیتابە كە سەرەتاكانی صۆفیەت كاریگەربوون پێی، سەبارەت بەوەی كە هەوڵدەدرێت بدرێنە پاڵ ئەهلی صوففە لەهاوەڵانی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) یان پاڵ عەلیی كوڕی ئەبوتالیب و حەسەنی بەصری و سوفیانی سەوری هیچ بنەمایەكی نییە چونكە ئەوە پێویستیی بە بەڵگە هەیە بۆ سەلماندن.

٢- بۆچونێكی تر ئەوەیە كە (ئەبو ریحانی بەیرونی) (٤٤٠ك) و(فون هامر) و هەندێكی تریش وای بۆ دەچن ئەوەیە كە وشەكە لە سۆف (soph)ی یۆنانییەوە وەرگیرابێت كە بەمانای دانایی (الحكمە) دێت، ئەمانیش بەوە بەڵگەدەهێننەوە كە ئەم وشەیە لەدوای بزووتنەوەی وەرگێڕان لەبەغدادو دەوروبەری تەشەنەیسەندووە، چونكە لەهەمانكاتدا ئەم وشەیە لای باشوورو رۆژئاوای جیهانی ئیسلامی بوونی نەبووە . لەگەڵ ئەوەشدا چەندەها بیری هاوشێوە لای یۆنانییەكان بوونی هەبووە، ئەوەتا لای هەردووكیان بیری (وحدە الوجود، الحلول، الإشراق، الفیض) بوونی هەیە .

هەروەها یەكێكی تر لەبەڵگەكان بۆ ئەم بۆچوونە وتەی گەورە سۆفییەكی وەك (سەهرەوەردی)یە كە بەتاوانی هەڵگەڕانەوە لەدین دەكوژرێت، خۆی دەداتە پاڵ یۆنانییەكان و دەڵێت: (نورەكانی سلوك لەم كاتە نزیكەدا تێشوی فیساگۆرسییەكانە كەوتۆتە لای ئەخمیمی برام – ذی النونی مصری – پاشان دابەزیوەتە لای سیرستری و هاوەڵانی واتە: سەهلی تستری ) هەروەها دەركەوتنی چەندەها زاراوەی تر كە بنچینەكەی لەلایەن یۆنانییەكانەوە هاتووە وەك: فەلسەفە، مۆسیقا، مۆسیقار، سۆفسطة، هیولی.

 

* دەركەوتنی سۆفیەت :

 

لەسەدەی سێیەم و چوارەمی كۆچیدا سێ چین لە پەیڕەوانی تەصەوف دەركەوتن كە بریتین لە:

*چینی یەكەم :

ئەم چینە خۆی لەو كەسانەدا دەبینییەوە كە بەڕاستگۆو زاهید ناسرابوون، بەشێوەیەك كە كردەوەو پەرستشەكانیان دووربوو لەو رێڕەوەی كە پێچەوانەی سەدەی یەكەمی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بكەن، تەنانەت زۆربەیان بیروباوەڕێكی دامەزراو و پەیوەستبونێَكی بەجێیان بۆ سوننەت هەبوو، با لەلایەن كەمێكیشیانەوە – وەك جونەید- كە هەندێك وتەی هەبوو زانایان لەشەتەحاتیان هەژماردەكرد، دیارترین مەشخەڵانی ئەم تەیارە ئەمانە بوون :

- جونەید: ناوی ئەبوقاسم خەرازە لەساڵی (٢٩٨ك) وەفاتیكردوە، صۆفییەكان بەگەورەی هۆزەكەیانی دادەنێن، لەبەرئەوە بەگرنگترین كەسایەتی دەژمێردرێ كە صۆفییەكان پشت بە وتەو بۆچونەكانی ببەستن بەتایبەتی لە بابەتی یەكتاپەرستی (التوحید)و زانین (المعریفة) و خۆشەویستی (المحبة) دا.

جونەید زیاتر بە بۆچونەكانی (ذی النون النوبی) كاریگەربووە بەشێوەیەك كە وتەكانی كۆكردۆتەوەو دایڕشتونەتەوەو بڵاویكردونەتەوە، بەڵام لە بابەتی (فنا‌ء)دا پێچەوانەی رێڕەوی (ذی النون و حەلاج و بەسطامی) بووە،

دیارترین و گرنگترین نیشانەكانی ئەم چینە ئەوەبوو سەرەتایەك بوو بۆ ئەوەی كە هەستیپێبكرێت جیاوازییەكیان هەیە لەگەڵ كۆمەڵی موسوڵمانان و زانایاندا، یەكێكی تر لە نیشانەكانیان دەركەوتنی چەندەها زاراوە بوو ئەمەش دەرگایەك بوو بۆ دەركەوتنی تەریقەتی تر دوای خۆیان، وەك هاتنەكایەی وتەی هەندێكیان، جیاوازییەكانیش لەوەوە دەردەكەوێت كە دەڵێن: رێڕەو و تەریقەتمان ئەوەی فێركردین، هەروەها جونەید دەڵێت: (فێربووین كە چۆن هەڵسوكەوت لەگەڵ فەرموودەی پێغەمبەردا(صلى الله عليه وسلم) دەكەین) كە ئەمە خۆی تەوزیفكردنێكی حەرامە ،چونكە سەردەكێشێت بۆ بیدعە و سەرپێچی، بەڵكو تەنانەت هاوبەش بڕیاردانیش، یەكێكی تر لە جیاوازییەكەیان ئەوەبوو بەمەرجیان دانابوو هەركەسێك دەیەوێت لەگەڵ رێڕەوەكەیان بێت دەبێت لەماڵ وسامان بێتەدەر، لەخواردن كەمبكاتەوەو واز لەژنهێنان بهێنێت.

- زۆر گرنگییان بە ئامۆژگاری و چیرۆك دەدا لە هەمان كاتدا لەزانستی شەرعی دووردەكەوتنەوەو گرنگییانپێَنەدەدا، بەڵكو تەنانەت خۆیشیانلێدەپاراست، بەشێوەیەكیان لێهاتبوو كە وەك راهیبانی ئەهلی كیتاب مامەڵەیان دەكرد، بەهۆی ئەوەی كە دووربوون لەگوێگرتن لەهاوەڵان و تابیعین، هاتبوون شوێنێكیان دانابوو كە مزگەوت نەبوو پێیدەوترا تەكیە بۆ گوێگرتن لە سروودە زاهیدانەكانیان یاخود ئەو هۆنراوانەی كە بەسەر پێغەمبەریاندا(صلى الله عليه وسلم) دەوتەوە كە زیاتریان غەزەل ئامێزبوون، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی دوژمنایەتییان لەگەڵ فوقەهاكان پەرەبسێنێت، تەنانەت هەندێكیان بانگەشەیان بۆ كەشف و بابەتگەلی دەرئاساو خاریق دەكرد، لەو ماوەیەدا چەندەها دانراویان نوسی وەك: كتێبەكانی (ئەبوطالبی مەكی و قوت القلوب وحلیة الأولیائی ئەبی نعیمی ئەصفەهانی و كتێبەكانی حارسی موحاسبی)یان پەیڕەودەكرد، زانایان دەربارەی یەكەمینەكانی ئەم كتیبانە هۆشدارییانداوە بەوەی فەرموودەیەكی زۆری هەڵبەستراو و مونكەری تێدایەو ئیسرائیلیات و وتەی ئەهلی كیتابیشیان بەكارهێناوە، سەبارەت بەو كتێبانە بە ئیمام ئەبوزەرعەیان وتووە كە ئەو كتێبانە پەندیان تێدایە، ئەویش وتی: ئەوەی نەتوانێت لە قورئان پەندو ئامۆژگاری وەربگرێت، ئەوا لەو كتێبانەش هیچ عیبرەتێك وەرناگرێت.

* چینی دووەم: تێكەڵكردنی زوهد بەهەندێك وتەی باتنی (الباطنیة) بەم پێیە زوهد لەبابەتێكی كردەییەوە گوێزرایەوە بۆ دۆخی تێڕامان، بۆیە لەوتەكانیاندا ئەم زاراوانە درووستبوون و هاتنەكایەوە (الوحدة، الفنا‌ء، التحاد، الحلول، السكر، الصحو، الكشف، البقا‌ء، المرید، العارف، الحوال، المقامات) لەناویاندا جیاوازیی شەریعەو حەقیقەت دروستبوو، خۆیان ناونا پەرستشكارانی حەقیقەت و ئەهلی نەواخن، غەیری خۆیان وەك فوقەهاكانیان ناونابوو ئەهلی وێنەو ڕواڵەت، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی زیاتر دژایەتییان لەگەڵ فوقەهاكاندا بۆ دروستبێت، ئەمەو چەندان شتی تر كەهاتنەكایەوەو هیچ بنەمایەكیان نەبوو لای پێشینان لە هاوەڵان و تابیعین وچینی یەكەمی ئەهلی تەصەوف، بۆیە لەزۆربەی كردەوەكانیاندا لاڕێبوونیان گرتەبەر، ئەمەش سەرەتایەكی كردەیی بوو بۆ دروستبوونی تەیاری تەصەوف هەتا ئێستا.

* گرنگترین مەشخەڵانی ئەم چینە:

 

- ذی النونی مصری: ناوی (ئەبوفیض ثوبان كوڕی ئیبراهیمی قبطی)ە لەبنەچەدا خەڵكی (النوبة)یە لەگوندەكانی ئەخمیم لە چواردەوری میصر، ساڵی (٢٤٥ك) وەفاتی كردووە، ئیبن خەلەكان و عبدالرحمانی جامی دەڵێن: تەصەوفی لە(شقرانی عابد) یان لە (ئیسرائیلی مەغریبی) وەرگرتووە، شیعەش لەكتێبەكانی خۆیاندا هەربەم شێوەیە باسی دەكەن، ئیبن نەدیم لە كتێبەكەی (الفهرست)دا هەر لەسەر ئەم بۆچوونەیەو دەڵێت: زانستی كیمیای لای جابری كوڕی حەییان وەرگرتووە، ئیبن خەلەكانیش دەڵێت: ئەو لە (الملامتیة) بووە، واتە ئەو كەسانەی تەقوای خۆیان لەخەڵكی دەشارنەوەو وا پیشاندەدەن گاڵتە بە شەریعەت دەكەن، لەهەمان كاتدا (ذی النون) بەدانایی و ڕەوانبێژی ناسرابوو.

نوسەرانی تەصەوف بەدامەزرێنەری ڕاستەقینەی ڕێڕەوەكەی خۆیانی دەزانن لەبواری خۆشەویستی(المحبە) و زانین (المعرفە)دا ، وە یەكەم كەسێكیش بووە لەمیصر كە قسەی لەم بابەتانەدا كردبێت (المقامات، الأحوال، الكشف) شەریعەتیشی دابەشكردووە بۆ ئاشكرا (ظاهر) نەواخن (باطن)، قوشەیری دەڵێت: یەكەمین كەسبووە كە باسی یەكتاپەرستیكردووە بەمانا صۆفێتییەكەی و پێناسەی (الوجد، سماع) ی كردووە، وە یەكەمین كەسیش بووە كە هێمای بۆ گوزارشتكردن لە دۆخی خۆی كردووە .

- ئەبو یەزیدی بسطامی: ناوی تەیفوری كوڕی عیسا، لە بستام كە ئەصڵی مەجوسییە لەدایكبووە، چەندەها وتەی خراپی دراوەتە پاڵ كە زۆرێك لە لێكۆڵەرەوەكان گومانیان لەو پاڵدانە هەیە لەوانە (لە حەق هاتمەدەر بۆ حەق تــــا هاواری لێكردم، ئەی تۆ كە منی، گەیشتم بە پلەی تێكەڵاوبوون لەگەڵ خوا) یان لە جێگەیەكی تردا دەڵێت: (پاكوبێگەردیی بێكەموكووڕی بۆ من لەگەورەیی و شكۆمەندیی من) ئەم وتانە چی لەكاتی بەئاگابووندا (الصحو) بن یان مەستی (السكر)دا لێخۆشبوونی بۆ نییە، شێخولئیسلام ئیبن تەیمیە بەیەكێك لە هاوەڵانی ئەم چینەی دەزانێت بەڵام گومانی ڕاستیی ئەو وتانەی هەیە كە دەیدەنەپاڵی، چونكە ئەو وتەی زۆری هەیە كە پەیوەستبوونی بەسوننەتەوە دەردەخەن هەروەها هەندێك لەزانایانی ئەهلی سوننەو جەماعەت لەگەڵ چینی حەلاج و سەهرەوەردی دادەنێن.

- حەكیم ترمیزی: ناوی ئەبوعەبدوڵڵا موحەممەد كوڕی عەلی كوری حسین ترمیزی، لەساڵی (٣٢٠ك) وەفاتیكردووە، یەكەمین كەس بووە كە قسەی لەكۆتا وەلی (ختم الولایة) كردووە كتێبێكی دانا بەناوی (ختم الولایە)، ئەمەش هۆكارێك بوو بۆ ئەوەی تۆمەتباربكرێ بەدەرچوون لەئایین و لە شارەكەی دەربكرێ ئیبن تەیمیە دەڵێت: كۆمەڵێك لە صۆفییەكان لەسەر كۆتا وەلی قسەیانكردووەو بابەتەكەیان گەورەكردووە لەوانەش یەكێكی وەك حەكیمی ترمیزی بووە، كە ئەوەش یەكێكە لەهەڵەكانی ئەم كابرایە، بەڵام زۆرێك لەوتەكانی راست بەپێچەوانەی بۆچونەكانی ئیبن عەرەبییەوەیە چونكە ئەو شتەكان زیاتر تێكەڵدەكات) (المجموع الفتاوی ١/٣٦٣) وتەیەكی تری دەدرێتەپاڵ كە دەڵێت: (ئەولیاكان كۆتاییان هەیە هەرچۆن پێغەمبەران كۆتاییان هەیە) ئەمەش ڕێخۆشكەربوو بۆ فەیلەسوفە صۆفییەكانی وەك ئیبن عەرەبی و ئیبن سەبعین و ئیبن هودو تلمیسانی بۆ قسەكردن دەربارەی كۆتایی وەلییەكان (ختم الأولیا‌ء) كە گوماندەبەن پلەی لەپلەی كۆتا پێغەمبەران بەرزترە .

• چینی سێیەم :

لێرەدا تەصەوف تێكەڵ بە فەلسەفەی یۆنانی بوو ، فیكرەی بوون بە بەشێك لەخوا (الحلول)، یەكگرتن لەگەڵ خوا (الاتحاد)و یەكبوون (وحدە الوجود) دەركەوتن، بەوەی بوونی راست تەنها خوایە، جگە لەوە هەمووی وێنەی ساختەو خەیاڵ و وەهمین ئەم بۆچوونەش هاوتابوو لەگەڵ بۆچوونی فەیلەسوفەكان، هەروەها گاریگەرییان هەبوو لەسەر سەرهەڵدانی بیردۆزی ڕژانی نوری خودایی بۆ ناو دڵ (الفیض) یاخود هەڵهاتنی ئەو نورە (الاشراق) ئەم بۆچوونە لەسەر دەستی غەزالی و سەهرەوەردی هاتەكایەوە، بەمەش ئەم چینە بە مەترسیدارترین چین و قۆناغ دادەنرێت كە تەصەوفی پێداتێپەڕیوە كە لەبیدعەی كردەییەوە گوێزرایەوە بۆ بیدعەیەكی زانستی كە بەهۆیەوە تەصەوف لە ئیسلام دابڕا، دەكەوتووترین كەسانی ئەم چینەش ئەمانەبوون: حەلاج (٣٠٩ك) سەهرەوەردی (٥٨٧ك) ئیبن عەرەبی (٦٣٨ك) ئیبن فارض (٦٣٢ك) ئیبن سەبعین (٦٦٧ك)

- حەلاج : ناوی ئەبوموغیس حوسەین كوڕی مەنصوری حەلاج (٢٤٤- ٣٠٩ك) لە وڵاتی فارس لەدایكبووەو هاوڕێی پیاوێكی زەردەشتی بووە، لەناوەڕاستی عێراق گەورە بووە ، لە دیارترین ئەو كەسانەیە كە باوەڕیان بە بوون بە بەشێك لەخوا (الحلول) و یەكگرتن لەگەڵ خوا (الاتحاد) بووە، تۆمەتباركرا بە كوفر و بەهۆی چوار تۆمەتەوە هەڵدەواسرێ و دەكوژرێ كە ئەمانە بوون:

١- پەیوەندیی بە قەرامیتەكانەوە هەبووە.

٢- ووتنی (انا الحق)

٣- بیروبۆچوونی شوێنكەوتووانی بەوەی كە حەلاج خوایە.

٤- بۆچوونی دەربارەی حەج: باوەڕی وابوو كە حەج بۆ ماڵی خوا پێویست نییە جێبەجێبكرێ.

لەكەسایەتیی حەلاجدا نادیاری و شاراوەیی زۆرە جگە لەو سەركەشی و توندییەی كە هەیبووە، لە سەدەی سێی كۆچیدا كەسانی تری وەك حەلاج هەبوون بەڵام هەیانبوو خۆی ئاشكرانەدەركرد و هەیانبوو بانگەشەی بۆدەكرد و بەدەردەكەی حەلاج دەچوو.

• دەركەوتنی تەریقەتەكان :

 

ئەبوسەعید موحەممەدی كوڕی ئەحمەدولمهیمی صۆفی ئێرانی (٣٥٧ك – ٤٣٠ك) قوتابیی عەبدوڕەحمانی سلمی یەكەم كەسبوو پەیكەری رێڕەوی صۆفیەتی رێكخست بەشێوەیەك كردی بە تەریقەتێكی بۆماوەیی (الوراثی).

• سەدەی پێنجەم درێژكراوەی ئەفكاری سەدەكانی پێش خۆی بوو ، كە تێیدا ڕەواج بە دانراوەكانی عەبدوڕەحمانی سلمی (٤١٢ك) دەدرا، ئیبن تەیمیە وەصفی ئەو سەدەیەمان بۆ دەكات و دەڵێت : لەكتێبەكانیدا ووتەی ڕاست و قسەگەلێكی باشی تێدایە ، لەگەڵ ئەوەشدا وتەی نەخۆش و قسانێكی تێدان كە زیانیان هەیە بۆكەسانێك كە پسپۆڕنەبن لەو بوارەدا ، خەڵكی لەسەر ریوایەتەكانی ئەم كتێبانە ڕادەوەستن و هەڵوێستە دەكەن ) مجموع الفتاوی ١/٥٧٨ ، هەروەها فەرموودەی لە قازانجی صۆفیەت هەڵدەبەست .

• لەنێوان نیوەی كۆتایی سەدەی پێنج و سەرەتای سەدەی شەشەمی كۆچی سەردەمی ئەبو حامد الغزالی كە ناسرابوو بە حوججەتولئیسلام (٥٠٥ك) تەصەوف شوێنگەی خۆی وەرگرتووەو لە ئەهلی سوننە هەژماركران، بەمەش قۆناغی ئەوانەی كە بنچینەی غەیری ئیسلامیان دادەنا كۆتاییهات بە دەركەوتووەكان ئەم قۆناغەش كە تائیستا درێژەی هەیە ئەمانەن :

- ئەبوحامدی غەزالی: ناوی موحەممەدی كوڕی موحەممەدی كوڕی موحەممەدی كوڕی ئەحمەدی طوسی)یە، كە ناسراوە بە حوجەتولئیسلام (٤٥٠ك – ٥٠٥ك) لەهەرێمی خوراسان لە توس لە دایكبووە، لەژینگەیەكدا لەدایكبووە كە جۆرەها بیروبۆچوون تێیدا گوزەریكردووە و دروستبووە، لەوانە زانستی كەلام و فەلسەفەو باتنیەو تەصەوف، كە ئەوانەش وایكرد لەكاتی مانەوەی لە بەغداد نزیكبوو توشی هەڵگەڕانەوەبێت لەناو ئەو هەموو ڕێڕەوانەدا، پاشان چۆتە جورجان و نەیسابورو لەگەڵ نزام مولك ماوەتەوەو لە قوتابخانەی نیزامیە لە بەغدا وانەی وتووەتەوە، لە منارەی مزگەوتی دیمەشقدا خەڵوەت دەكێشێت، دوایی دەچێتە میصر وحیجازو پاشان دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتەكەی، شێخ كۆمەڵێك دانراوی گرنگی هەیە لەوانە ( تهافت الفلاسفة، المنقذ من الضلال، إحیا‌ء علوم الدین) غەزالی بە مامۆستای قوتابخانەی كەشف لە مەعریفەدا دادەنرێت ، بەمەش غەزالی توانی ئاڵای تەصەوف بگەڕێنێتەوە ناو سوننەت، لەگرنگترین كردەوەكانیشی كە ئەنجامیداون ڕوخاندی فەلسەفەی یۆنانییە، بەهەڵدانەوەو ئاشكراكردنی فەزاحەتەكانیان لەكتێبی (المستظهری أو فضائح الباطنیة)دا، عەبدولغافری فارسی كە قوتابیی بووە باسی كۆتا قۆناغەكانی ژیانی دەكات دوای ئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ گوس، دەڵیت: لە كۆتا كارەكانی ئەوەبوو روویكردە فەرموودەكانی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) و دادەنیشت لەگەڵ ئەهلی فەرموودەو دەكەوتە لێكۆڵینەوە لە فەرموودەكانی بوخاری و موسلیم .

- لەم قۆنەغەدا كتێبی (الجام العوام عن علم الكلام)ی نوسی كە تێیدا سەرزەنشتی كەلامییەكان دەكات، بەمەش بووە سەرخەری رێڕەوی ئەهلی سوننەت، هەروەها لەوتەكانی سەبارەت بە كەشف وهەستكردن بەتایبەتمەندیی پێغەمبەرایەتی (خصائص النبوة) پەشیمان بووەوە.

• سەدەی شەشەمی كۆچی سەرەتایەكی كردەیی بوو بۆ رێڕەوی تەصەوف و بڵاوبوونەوەی ، بەمەش لە ئێرانەوە گوێزرایەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی ، رێڕەوی قادری سەریهەڵدا كە دەدرێتە پاڵ عەبدولقادری گەیلانی (٥٦١ك) خوای گەورە ٤٩ كوڕی پێَبەخشیبوو ،١١ كوڕیان تەعلیماتی باوكیان بە جیهانی ئیسلامیدا بڵاودەكردەوە، شێونكەوتوانی وا گوماندەبەن كە گەیلانی كەسێكی دەرئاسابوون و تەصەوفی لە حەسەنی بەصری و حەسەنی كوڕی عەلی كوڕی ئەبوتالیب وەرگرتووە، لەگەڵ ئەوەی كە نەگەیشتوە بە حەسەنی بەصری، هەروەها كۆمەڵێك كردەوەی دەدەنەپاڵ كە تەنها لەخوا دەوەشێتەوە وەك زانینی غەیب و زیندوكردنەوەی مردوو، دەسەڵاتدارێتیی بەسەر گەردووندا، هەروەها كۆمەڵێك لە ویردو زیكرو وتەی نابەجێ دەدەنەپاڵی لەوانە لەیەكێك لە مەجلیسەكاندا دەوترێت : ئەم قاچەی من لەسەر ملی هەموو وەلییەكی خوایە، لەشوێنێكی تردا دەڵێت: ئەوەی داوای یارمەتی لێبكات لەكاتی ناڕەحەتیدا بە هاوارییەوە دێم، هەرچی هاوارم لێبكات بەدەمییەوەدێم، هەرچی پەنامپێبگرێ لەپێویستیدا بۆی جێبەجێدەكەم .

- موحەممەد رەشید رەزا دەڵێت: ئەوەی لە شێخی گەیلانی بینراوە لە كەرامات و كردەوەی دەرئاسا، لەكەسێكی تر بەو شێوەیە نەبینراوە، بەڵام ڕەخنەگرانی هیچ دڵخۆشنین بەمانە چونكە ئەمانە هیچ ئیسنادێكیان نییە تا پشتیان پێببەسترێ (دائرە المعارف الاسلامیە ١١/١٧١).

*هەروەها رێڕەوی ریفاعی كە دەدرێتە پاڵ ئەبی عەباس ئەحمەد كوڕی ئەبی حوسەینی ریفاعی (٥٤٠ك) پێشیدەوترێ بتائیحیە وەك پاڵدانێك بۆ ناوچەكەیان كە ویلایەتێكە لەنزیك لادێكانی بەگائیح لە عیراق، نوسەرە صۆفییەكان وەك هەركەسێكی تریان زۆرێك لە ئەفسانە و خورافیاتیان بە كاڵای باڵایدا دووریوەو گەیاندویانەتە پلەی پەروەردگارێتی و كردوویانەتە بەیەكێك لە قوتبەكانیان لەسەرزەوی و پاشان دەڵێن رۆیشتۆتە قوتبی ئاسمانی پاشان هەر حەوت ئاسمانەكەی وەك خڕخاڵ لەپێكردووە. (طبقات الشعرانی ١٤١، قلادة الجواهر ٤٢).

- ریفاعی كۆمەڵێك ژنیهێناوە بەڵام وەچەی نەبووە، بۆیە عەلی كوڕی عوسمان شێخایەتییەكەی وەرگرت پاشان عەبدوڕەحمانی كوڕی عوسمان (٦٠٤ك)، شوێنكەوتوانەكەشی شتی زۆر سەمەرەی لێدەگێڕنەوە كە زەهەبی باسی دەكات و دەڵێت: (هاوەڵەكانی شتی باش و شتی خراپیشیان هەبووە ).

- هەر لەم سەدەیەدا شەتەحاتەكانی سەهرەوەردی (٥٤٩ك–٥٨٧ك) خاوەنی قوتابخانەی ئیشراقی فەلسەفی، كە كۆكراوەی بۆچونەكانی ئایینە كۆنەكانی فارس و تەریقەتەكانی بووە هەروەها هاتووە فەلسەفەی یۆنانی لەسەر شێوازی ئەفلاتونیی نوێ و رێڕەوەكەی لە بابەتی فەیچ یان دەركەوتنی بەردەوام (الظهور المستمر) زیندووكردۆتەوەو پەرەیپێداوە، لەبەرئەوە زانایانی حەلەب بە زەندەق و تەعگیلچی و وتەكانی سەبارەت بە فەلسەفەی ئیشراق دادەنێن، ئەمەش وایكرد ڕەشنوسێك كە كافربوونی ئەوی تێدابوو ڕەوانەی سوڵتان صەلاحەددینی ئەیوبی بكرێ، ئەویش فەرمانی كوشتنی دەربكات وەك هەڵگەڕاوەو زەندیقێك بەرانبەر بەئایین، بەمەش رێڕەوی سەهرەوەردی دەدرێتەپاڵ كە بانگەشەی بۆ (فیض) دەكرد، گرنگترین كتێبەكانی ئەمانەن (حكمة الاشراق، هیاكل النور، التحویل العرشیة، والمقامات).

* لەژێر كاریگەریی هەندێك لەقوتابخانەی تەصەوفدا لەسەدەكانی پێشوو، ئیبن عەرەبی، ئیبن فارض، ئیبن سەبعین، بیروباوەڕی حەلاج، ذی النونی مصری، سەهرەوەردییان زیندوكردەوە .

* لە سەدەی حەوتەمی كۆچیدا تەصەوف گەیشتە ئەندەلوس و ئیبن عەرەبی طائی ئەندەلوسی بووە یەكێك لەسەركردەكانی تەصەوف هەتا نازناوی شێخی گەورەی وەرگرت.

- موحێدینی ئیبن عەرەبی: (٥٦٠ك– ٦٣٨ك) سەرۆكی قوتابخانەی وحدە الوجود (خوا یەكبوون)ە خۆی بەكۆتا وەلی دەزانێت، لە ئەندەلوس لەدایكبووە، چۆتە میصرو پاشان حەجیكردووەو سەردانی بەغدادی كردووەو لەدیمەشق جێگیربووەو هەر لەوێش وەفاتیكردووەو بەخاكیانسپاردووە، ئێستاش گۆڕەكەی زیارەتدەكرێ، بیردۆزی مرۆڤی كامڵی داڕشت كە دەڵێت: تەنها مرۆڤ لەناو هەموو دروستكراوەكاندا دەتوانێت هەموو صیفاتە ئیلاهییەكان وەربگرێت بەشێوەیەكی وا كە لەناو یەكتاپەرستی خوادا نغرۆبێت، هەروەها خاوەنی كتێبگەلێكی زۆرە هەندێك دەیگەیەننە (٤٠٠) كتێب، دەركەوتوترینیان ئەمانەن: (روح القدس، ترجمان الأشواق)و دیارترینیان: الفتوحات المكیة وفصوص الحكم) بوو.

- ئەبو حەسەنی شازلی : (٥٣٥ك –٦٥٦ك) هاوڕێی ئیبن عەرەبی بوو لەكاتی خوێندندا، بەڵام بەهۆی بۆچوونەكانیان لێكجابوونەوە، ئەبولحەسەن ڕێڕەوی قوتابخانەی غەزالی گرتەبەر لە بابەتی كەشفدا، لەكاتێكدا كە ئیبن عەرەبی قوتابخانەی حەلاج و ذی النونی میصری وەرگرت، بەو شێوەیە هەردوو قوتابخانەكە تائێستاش شوێنكەوتوانی خۆیان هەیە لەنێوان تەریقەتەكانی تەصەوفدا، لەگرنگترین قوتابییەكانی شێخ حەسەن ئەمانەبوون: ئەبوعەباسی مەرسی (٦٨٦ك)، إبراهیم الدسوقی، ئەحمەد البدوی (٦٧٥ك) ئەگەر تێبینیبكرێ دەبینین كە قوتابیانی ئەم قوتابخانەیە هەتا ئەمڕۆ پۆزش و تەئویل بۆ قسەكانی ئیبن عەرەبی و قوتابخانەكەی دەهێننەوە .

* لەسەدەی حەوتەمی كۆچیدا جەلالەدینی ڕۆمی دەركەوت كە خاوەنی رێڕەوی مەولەوییە لە توركیا.

* لەسەدەی حەوتەم و هەشتەمدا تەنها پەل و بڵاوبوونەوەو ڕونكردنەوەی كتێبەكانی ئیبن عەرەبی و ئیبن فارچ و هاوشێوەكانی بوون، چونكە هیچ بیردۆزێكی تری نوێی تەصەوف نەهاتەكایەوە .

لەگرنگترین بابەتە نوێیەكانی سەدەی حەوتەم تێكەڵبوونی فیكری بوو لە نێوان ئەو دوو قوتابخانەیەدا .

فیكرو بیروباوەڕی تەصەوف:

• سەرچاوەكانی وەرگرتن:

 

- الكشف : صۆفییەكان كەشف بەسەرچاوەیەكی سەرەكی و باوەڕپێكراو دادەنێن بۆ زانست و زانینەكان (العلوم والمعارف)، چونكە مەبەستی پەرستشیان تێدا بۆ فەراهەم دێت ، صۆفییەكان هەر لەڕوانگەی كەشفەوە دەڕواننە كۆمەڵێَك بابەتی شەرعی و گەردوونی لەوانە:

١- پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم): مەبەستیان لە پێغەمبەر زانست وەرگرتنە لێی لەكاتی خەوتندابێ یان بەئاگاییبووندا .

٢- خضر (سەلامی خوای لەسەربێت): لێرەدا ئەو چیرۆكانە دەگێڕنەوە كە صۆفییەكان بە خضر گەیشتوون وزانست و فەرمانە شەرعی و ئایینییەكانی لێوەردەگرن، هەروەها زیكرو ویردو خەسڵەتە باشەكانیشیان فێردەكات.

٣- سرووش (الإلهام): ڕاستەوخۆ وەرگرتنی هەر شتێك لەخواوە، بەمەش پلەی صۆفی لەپلەی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) بەرزترە، چونكە باوەڕیانوایە كە وەلی ڕاستەوخۆ زانست لەخواوە وەردەگرێت بەڵام پێغەمبەر بەهۆی فریشتەیەكەوە وەریدەگرێت.

٤- پێشبینی یان ڕووناسی (الفراسة): كە تایبەتمەندە بە زانینی وردەكارییەكانی دەروون و هەستەوەرەكانەوە .

٥- پەیوەندییەكان (الهواتف): بیستنی وتەی خوای پەروەردگار یان فریشتەكان یان جنۆكەی باش یان یەكێك لەپیاوچاكان، یان لە خضر (سەلامی خوای لەسەربێت) یان لە ئیبلیس و شەیتانەكانی تر، ئەمانە لەكاتی خەودابێت یاخود بەخەبەربێت كە ئەوەش لەڕێگەی بیستن بەگوێیەكانەوە دەبێت.

٦- بەرزبوونەوەكان وشەوڕەوییەكان (الإسرا‌ءات والمعاریج) : مەبەستیان پێی بەرزبوونەوەی ڕۆحیی وەلییە بۆ جیهانی بەرزاییەكان و پیاسەكردن بەناویانداو هێنانی جۆرەها زانست و نهێنی .

٧- ئاشكراكردنی هەستی (الكشف الحسی) ئەمەش بە ئاشكراكردنی ڕاستییەكانی بوون و بەلابردنی پەردەی غافڵانە لەسەر چاو و دڵ و بینینەكان دەبێت.

٨- خەو و خەونەكان (الرؤی والمنامات) : خەوەكان بەزۆرترین سەرچاوەی باوەڕپێكراو لەلایان هەژماردەكرێ، چونكە وا گوماندەبەن كە لەو ڕێگەیەوە دەگەن بەخوای گەورە، یان بەپێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) ، یان بەیەكێك لە شێخەكانیان بۆ وەرگرتنی زانینی ئەحكامە شەرعییەكان .

- چێژ (الذوق) لای صۆفیەكان دوو جۆر لێتێگەیشتنی هەیە:

١- چێژی گشتی (الذوق العام): كە بەهۆیەوە هەموو دۆخ و پلەكان رێكدەخرێن، غەزالی لە كتێبەكەیدا (المنقذ من الضلال)دا دەڵێت: دەتوانرێ لەڕێگەیەوە چێژی پێغەمبەرایەتی ڕاستەقینە بكرێ، بەهۆیەوە هەست بە تایبەتمەندی و پلەو مەنزیلەكەی بكرێ .

٢- بەڵام چێژی تایبەت (الذوق الخاص) جیاوازیی هەیە لەگەڵ پلەكانیدا بەشێوەیەك بە چێژ دەستپێدەكات پاشان دەخواتەوە .

- سۆزی بەتین (الوجد) سێ پلەی هەیە:

١- ئامادەبوون (التواجد)

٢- سۆزی بەتین (الوجد).

٣- بوون (الوجود)

- گەیشتن بەپێغەمبەران جگە لەپێغەمبەر موحەممەد(صلى الله عليه وسلم) و بەو شێخانەی كە وەفاتیانكردووە .

* فیكر و بیروباوەڕی صۆفییەكان لەناو خۆیاندا لێكچونیان هەیە و جیاوازییەكانیشیان بەگوێرەی قوتابخانەو ڕێڕەوەكانیانە، دەگونجێت لێرەدا هەندێك لەو بابەتانە بخەینەڕوو:

- بیروباوەڕیان سەبارەت بەخوای گەورە : هەیانە باوەڕی بەحلول هەیە وەك رێڕەوی حەلاج ، هەیانە باوەڕی بە (وحدة الوجود) هەیە بەوەی كە ناگونجێت دروستكەرو دروستكراو (الخالق والمخلوق) لێكجیاببنەوە، هەشیانە بیروباوەڕی ئەشعەرییەكان و ماتۆریدییەكانی هەیە لە بابەتی ناو و سیفەتەكانی خوای پەروەردگاردا .

- زیادەڕەوییەكان (الغلاة) جۆرەها بیروباوەڕیان بەرانبەر بە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) هەیە ،لەوانە هەیانە باوەڕی وایە كە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) ناگاتە پلەو دۆخی ئەوان، چونكە دەڵێن: ئەو نەزانبووە بەزانستەكانی پیاوانی تەصەوف، دەربارەی ئەمە بستامی دەڵێت: چووینە ناو دەریایەكەوە كە پێغەمبەران لەكەنارەكەیەوە وەستابوون، هەیانە باوەڕی وایە كە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) گومەزی گەردوونە، ئەو خوایەكە لەئاستی عەرشدا، ئاسمانەكان و زەوی وعەرش وكورسی و هەموو بوونەوەر لەنوری ئەو دروستكراون، ئەو یەكەمین دروستكراوە، ئەمە لەبیروباوەڕی ئیبن عەرەبی و شوێنكەوتوانیەتی. بەڵام هەیانە ئەمانە ڕەتدەكاتەوە و باوەڕی وایە كە پێغەمبەریش (صلى الله عليه وسلم) مرۆڤە و پەیامێكی بۆهاتووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشێوەیەك تەوەسولی پێدەكەن كە پێچەوانەی سوننەتە .

- سەبارەت بە ئەولیاكان صۆفییەكان بیروباوەڕی جیاوازیان هەیە، هەیانە وەلی لە پێغەمبەر بەباشتر دەزانێت، هەیانە وەلی لە ئاستی خوا دادەنێت و هەموو سیفەتەكانی خوای دەداتێ، دروستكردن و رۆزیدان و، زیندوكردنەوەو مراندن، دەسەڵاتی بەسەر گەردووندا هەیە هەرچۆنێك بیەوێت وا دەكات، صۆفییەكان هاتوون وەلییەكانیان پۆلێنكردووە، هەیانە تایبەتە بۆ بەهاناچوونەوە (الغوپ) هەیانە بۆ جەمسەرەكان (الاقگاب) هەیانە بۆ جێگرتنەوە (الأبدال) كۆمەڵێكیان هەیە پێیاندەوترێت نەجیبەكان (النجبا‌ء)، ئەم وەلیانەش لە دیوانی ئەشكەوتی (حرا‌ء)دا كۆدەبنەوەو سەیری قەدەرەكان دەكەنەوە، هەشیانە باوەڕی بەمانە نییە، بەڵام باوەڕیان بە بوونی كەسێك هەیە بۆئەوەی ببێت بەواسیتە لەنێوان خۆیان و خوادا جا ئەو كەسە زیندووبێت یان مردوو.صۆفییەكان

لەگەڵ ئەوەی كە ئەمانە هەموویان پێچەوانەی وەلییەتییە لەئیسلامدا كە تەنها لەسەر دینداری و تەقواو كردەوەی چاك و خواپەرستییەكی كامڵ بۆ خوا دامەزراوە، وەلی هیچ شتێكی بۆ خۆی پێناكرێ سەرەڕای ئەوەی بتوانێت بەدەم خەڵكی ترەوە بچێت وەك خوای پەروەردگار بەپێغەمبەرەكەی دەفەرموێت:[ قُلْ إِنِّی لا أَمْلِكُ ڵكُمْ ضرًّا ولا رَشَدًا]الجن : ٢١ ، یەكێكی تر لە بیروباوەڕی صۆفییەكان ئەوەیە كە دەڵێن ئایین دووبەشە: حەقیقەت و شەریعەت، شەریعەت ئەو ئایینە بەرچاوەیە كە هەموو كەس لێوەی دەچێتە ژوور، بەڵام حەقیقەت نەواخنێكە كەس نایگاتێ تەنها ئەوانە نەبێت كە هەڵبژێردراون و دیاریكراون.

- خۆیان باوەڕیانوایە كە صۆفییەت شەریعەتیش و حەقیقەتیشە پێكەوە.

- صۆفییەكان دەبێت گاریگەرییەكی ڕوحییان هەبێت ئەو كاریگەرییەش نایەتەجێ تەنها لەڕێگەی ئەو شێخەوە نەبێت كە صۆفی رێڕەوەكەی لەسەر دەستی وەرگرتووە.

- صۆفییەكان سەبارەت بەزانستی خۆیەتی قسەدەكەن كە بەلایانەوە تەنها بۆ ئەهلی پێغەمبەران و وەلییەكانە، وەك ئەو زانستەی كە لای خضر (سەلامی خوای لەسەر بێت) هەبوو، بەوەی كە خوای پەروەردگار دەربارەی دەفەرموێت [وجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آ‌تَیْنَاهُ رَحْمَة مِنْ عِنْدِنَا ۆعَلَّمْنَاهُ مِنْ ڵدُنَّا عِلْمًا](الكهف ٦٥).

- فیكرەی ڕۆچوون (الفنا‌ء) ئەبویەزیدی بستامی یەكەمین بانگخوازی ئیسلامی بووە بۆ ئەم فكرەیە، ئەویش لە ئەبی عەلی سندی وەریگرتووە، كە باسی تەواو لەخواڕۆچوون دەكات، بەشێوەیەك بەندە بەتەواوەتی وندەبێت و هەستی بەندایەتی تێدانامێنێت بەشێوەیەك تەنها خوایەتی لەخۆیدا دەبینێت، قوشەیری دەڵێت: ڕۆچوونی تەواوەتی بۆ كەسێك دەبێت كە سوڵتانی حەقیقەت بەسەریدازاڵبێت، بەشێوەیەك هیچ بەشێك لەخودی خۆی نەبینێت نەوەك خود نەوەك شوێنەوارێك نەوەك وێنەیەك.

مەقاماتی فەنا‌ء دۆخێكە وێناكانی ڕابەر (سالك)تێیدا دەگۆڕێت لەنێوان دوو جەمسەری دژ بەیەك كەهەردووكیان بۆ پاكوبێگەردی (التنزیه)و داماڵین لە ڕووی حلول و (تشبیه)ەوەیە.

• پلەكانی سلوك

- دەبێت ئەوە بزانین كە جیاوازیی هەیە لەنێوان صۆفی وعابیدو زاهید، بەشێوەیەك هەریەكەیان شێوازو هەڵسوكەوت و ئامانجی خۆی هەیە.

یەكەمین پلەكانی هەڵسوكەوت (السلوك) خۆشەویستیی خواو پێغەمبەرەكەیەتی، وە رێنیشاندەریشی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) ی خوایە.

- پێشڕەوێتیی باش (الأسوة حسنة) وەك خوای پەروەردگار دەفەرموێت [ڵقَدْ كَانَ ڵكُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْۆة حَسَنَة لِمَنْ كَانَ يرْجُو اللَّهَ ۆاليوْمَ الْآ‌خِرَ ۆذكَرَ اللَّهَ كَثیرًا] (الاحزاب: ٢١)

- پاشان تەوبەكردن: ئەمەش بەوازهێنان لە تاوان و پەشیمانبوونەوە لەوەی كە كردویەتی لە گوناه، سوربوون لەسەر ئەوەی نەگەڕێتەوە سەری.

- مەقامات: پلەیەكی ڕوحییە رێڕەو (سالك) بۆلای خوای پەروەردگار پێیدا تێپەڕدەبێت، بۆ ماوەیەك بەتێكۆشان لەم چوارچێوەیەدا دەمێنێتەوە پاشان دەگاتە پلەی دووەم، بۆ ئەمە پێویستییەكی زیاتری بە تێكۆشان و پاككردنەوەی دەروون هەیە.

- لای صۆفییەكان چوار رێگر هەیە لەنێوان موریدو خوای پەروەردگار ئەوانیش، سامان، پلەی بەرز، شوێنكەوتن (التقلید)، گوناه.

- دۆخەكان: ئەمانە كۆمەڵە هەستێكن كە بەسەر رێڕەودا هەڵدەكات و بۆ چەند ساتێك خۆی پێدەژییەنێتەوە، پاشان دەڕوات و بۆنێكی خۆش لە دوای خۆی جێدەهێڵت بە شێوەیەك ڕوح موشەوەقی گەڕانەوەی ئەو هەستە خۆشەیە)

جونەید دەڵێت: دۆخ دابەزینێكە دادەبەزێتە ناو دڵان و بەردەوامنابێت.

دۆخەكان بەهرەدارین و مەقاماتەكانیش وەرگرتنن، گوزارشت دەكەن بەوەی كە دەڵێن: دۆخەكان لەسەرچاوەی سەخاوەتەوە دێت و مەقاماتیش بە لێبڕان و تێكۆشان فەراهەمدێت.

- وەرع و لەخواترسان: ئەمەش بەوە دێتەجێ كە ڕێڕەو واز لەو شتانە بهێنێت كە گومانیان هەیە لەسەری، ئەمەش بەوتەو دڵ و كردەوەدەبێت.

- زوهد: واتە ئەو كەسەی كە دونیای لەسەر لەپی دەستی داناوە، دڵیشی بەوەوە وابەستەبووە كە لە دەستی خوادایە، یەكێك لە زاهیدانیان دەربارەی زوهد دەڵێت: (فڵان كەس ڕاستیكرد، خوای پەروەردگار دڵی لە دونیا شۆردەوەو خستییە سەر لەپی دەستی) هەندێك جار مرۆڤی دەوڵەمەند دەگونجێت زاهیدبێت، چونكە زاهیدییەت پەیوەست نییە بە هەژارییەوە بۆیە هەموو هەژارێكیش زاهید نییە هەروەك چۆن هەموو زاهیدێكیش هەژار نییە، زوهدیش دەكرێت بەسێ بەشەوە :

١- وازهێنان لە قەدەغەكراوەكان ئەمەیان زوهدی عەوامە.

٢- وازهێنان لە شتە خۆشە حەڵاڵەكان ئەمەیان زوهدی كەسانی تایبەتە.

٣- وازهێنان لەهەموو شتێك كە بەندە سەرقاڵبكات لە غەیری خوا، ئەمەیان زوهدی عاریفانە.

٤- باوەڕنامە (التوكل) دەڵێن: تەوەكول سەرەتایە، خۆبەدەستەوەدان بۆ خودا لەپلەكانی ناوەندی زوهدە، دەستلەخۆهەڵگرتن بەتەواوی و خۆتەرخانكردن بۆ خوا لەكۆتا پلەكانی زوهدە، بەمەرجێك كە زاهید تەواوی متمانەی بەخودابێت، سەهلی تەستری دەڵێت تەوەكول واتە: خۆدانە دەست خوا بۆ كوێت دەنێرێت ئەوێت دەوێت .

- خۆشەویستی (المحبة) حەسەنی بەصری دەڵێت: نیشانەی خۆشەویستی وەرگرتنی ئەرێیە لەلایەن خۆشویستراوەوە، نزیكبوونەوە لێی بەهەموو وەسیلەیەك، ڕاكردن لەهەموو ئەو شتانەی لەڕێڕەوی ئەودا بوونیان نییە.

- ڕەزامەندی (الرضا): یەكێك لەصۆفییەكان دەڵێت: ڕەزامەندیی خوای گەورە ئەوەندە گەورەیە بەوە دەبێت كە دڵی بەندە سوكنایی بێت لەژێر فەرمانێكی خوای پەروەردگاردا. یەكێكی تریان دەڵێت: رازیبوون كۆتایی مەقامەكانە، پاشان شوێنپێی دۆخی خاوەن دڵەكان هەڵدەگرێت، لە شتە نادیارەكان شارەزادەبێت، بژێری نهێنییەكان دەكات بۆ پاككردنەوەی وردەكان و حەقیقەتی دۆخەكان)

- خەیاڵ لای صۆفیەكان بۆ تێگەیشتنە لە قورئان وسوننەت هەتا ڕێڕەو بگات بە پلەی یەقین كە ئەویش سێ پلەیە:

١- زانستی دڵنیایی (علم الیقین )، ئەمیان لەڕێگەی بەڵگەی نەقڵییەوە دەبێت لە قورئان و فەرموودەكانەوە [لَّا ڵوْ تَعْڵمُونَ عِلْمَ الْێقِینِ](التكاثر :٥)

٢- چاوی دڵنیایی (عین الیقین ) ئەمیان لەرێگەی بینین و كەشفكردن (الكشف)ەوە دەبێت [ثمَّ ڵتَرَوُنَّهَا عَیْنَ اليقِینِ] (التكاثر : ٧).

٣- راستی دڵنیایی (حق الیقین) ئەوەیە كە لە ڕێگەی چێژەوە دەبێت [إِنَّ هَذَا لهو حَقُّ اليقِینِ] (الواقعة :٩٥).

- پەیڕەوی صۆفییەكان سەبارەت بە سوڵتان و سیاسەت ئەوەیە كە بەدروستی نازانن شەڕو زوڵمی سوڵتانەكان لابەرن، چونكە واگومان دەبەن خوا چی بوێت بۆ بەندەكانی ئەوە دێنێتەجێ.

- لەمەترسیدارترین كارەكانی صۆفییەت پەیڕەویانە لە پەروەردەكردندا، سەرەتا بەهۆی نەرمونیانییەوە هەڵدەستن عەقڵی خەڵكی بۆلای خۆیان كەمەندكێشدەكەن، پاشان صۆفیەت و پیاوانی تەصوفیان زۆر لەلا گەورەو پیرۆز دەكەن پاشان كەسێكی تایبەتی بەتەواوی لەلا گەورەدەكەن دوای ئەوەی هەندێك زانیاری لەسەر تەقەوسی صۆفییەت وەردەگرێت تا بەیەكێك لە تەریقەتەكانەوە دەیبەستنەوەو رێڕەوەكانی تری هەموو لێدادەخەن و بۆی نییە لەو رێڕەوە بچێتە دەرو لابدات .

• قوتابخانەكانی صۆفیەت :

 

- قوتابخانەی زوهد: خاوەنەكانیان پیاوچاك و زاهیدو عابیدو ئەو كەسانەن كە زۆر لەترسی خوا دەگرین: نمونەی كەسایەتییەكانی ئەم قوتابخانەیەش وەك : ڕابیعەی عەدەوی، ئیبراهیمی كوڕی ئەدهەم، مالیكی كوڕی دینار...تاد.

- قوتابخانەی كەشفكردن (الكشف )و زانین (المعرفة) ئەم قوتابخانەیە وا دادەنێت كە لۆجیكی عەقڵی بەتەنها ناتوانێت زانین و راستییەكانی بوون بەدەستبهێنێت، بەڵكو دەبێت بەوەرزشی دەروونی پەرە بەخود بدرێ هەتا پەردەی تاریكی و نەزانی لەسەر بینینەكان لابدرێ و ئاشكرابوون بێتەڕوو بەشێوەیەك ڕاستییەكان خۆیان لە ئاوێنەی دڵدا ببیننەوە، سەرۆكی ئەم قوتابخانەیەش ئیمام ئەبو حامیدی غەزالییە.

- قوتابخانەی یەكبوونی خودایی (وحدة الوجود): بەرپرسی ئەم قوتابخانەیە (موحێدینی ئیبن عەرەبی)ە (ئەوەیان لاجێگیربووە كە لەغەیری خوا هیچ شتێكی تر بوونی نییە، كە ئەوەی ئێمە هەین بە بۆنەی بوونی ئەوەوە هەین ئەوەی دەردەكەوێت لە بوون هەمووی تەنها بەبوونی ئەوەوە هەیە، بوونی حەقیش تەنها یەكە هیچیتر نییە، پاشان هەموو شت ئەوە وەكو ئەوە، چونكە ناگونجێت ببێت پاشان دوو بوون، یان دووان هاوشێوەی یەك).

- قوتابخانەی یەكگرتن لەگەڵ خوا (الاتحاد) لەناوخوابوون (الحلول) سەرپەرشتیاری ئەم قوتابخانەیە حەلاج )ە لەم قوتابخانەیەدا كاریگەربوون بەقوتابخانەی هیندی و مەسیحی دەركەوت، صۆفی لێرەدا باوەڕی وایە كە بەشێك لە خوا لەودایە یاخود لەگەڵ ئەودا یەكیگرتوە، لە وتەكانیان (من حەقم) لەناو كەواكەمدا هیچی تێدانییە تەنها خوانەبێت، ئا لەم جۆرە شەتەحاتانە بەگومانی خۆیان دەڵێن لەكاتی بێهۆشییاندا بە ئارەقی ئامادەییان لەحزوری خوا دێتەكایەوە.

• رێڕەوەكانی صۆفیەت:

 

-گەیلانی (الجیلانیة): ئەم قوتابخانەیە دەدرێتە پاڵ شێخ عەبدولقادری گەیلانی (٤٧٠ك –٥٦١ك) لەبەغداد نێژراوە، هەموو ساڵێك خەڵكێكی زۆر زیارەتی قەبرەكەی دەكەن بۆ مەبەستی پیرۆزی، شێخی گەیلانی شارەزاییەكی باشی هەبووە لە زانستەكانی سەردەمی خۆیدا، شوێنكەوتوانی باس لە كەراماتێكی زۆری ئەو دەكەن. رێڕەوەكەی هاوكارێكی باشبووە بەدامەزراندنی چەندەها مەڵبەندی ئیسلامی كە هەڵدەسان بەبڵاوكردنەوەی ئیسلام لە ئەفریقاو ڕووبەڕووی ئەو ڕِووە ئەوروپییە دەبوونەوە كە خۆیان كوتابووە مەغریبی عەرەبی.

- رفاعی (الرفاعیة): دەدرێتەپاڵ ئەحمەد رفاعی (٥١٢ك –٥٨٠ك) لە نەوەی رفاعە كە یەكێكە لە هۆزە عەرەبیەكان، تەریقەتی ئەم شێخە شمشێر بەكاردێنن و دەچنە ناو ئاگرەوەو وا نیشاندەدەن كە ئەوە كەراماتە، شێخ ئالوسی سەبارەت بەم تەریقەتە دەڵێت: ئەمانە گەورەترین بەڵای ئەم سەردەمەن لەسەر ئایین ونیشتمان ئەم رفاعییە بیدعەچییانە هیچ بیدعەیەك نییە كە سەرچاوەكەی لەوانەوە نەبێت. زیكركردنی ئەم تەریقەتە گوزارشتە لە ڕەقس و گۆرانی و پەنابردنە بۆ غەیری خواو شێخپەرستی. ریفاعییەكان لەگەڵ شیعەكاندا لەسەر كۆمەڵێك بابەت هاوڕان، لەوانە: باوەڕیان بەكتێبی جەعفەر هەیە و باوەڕیان بەدوانزە ئیمام هەیەو دەڵێن ئەحمەدی ریفاعی سیانزەهەمینیانە، لەهەمان كاتدا بەشداریی ماتەمگێڕیی ڕۆژی عاشورا دەكەن.

لەگەڵ ئەم هەموو بیدعەیەشدا كۆمەڵێك قسەی شێخی تەریقەتەكەیان – ئەحمەد رفاعی- هەیە كە پێچەوانەی ئەو پەیڕەوەیە كە لەسەری دەڕۆن چونكە قسەكانی شێخ ئەحمەد هەڵنانێكی تەوای تێدایە لەسەر پەیوەستبوون بەسوننەتەوەو دوركەوتنەوە لەبیدعە، لەیەكێك لە وتەكانیدا دەڵێت: هەر قەومێك كەمتەرخەمیكرد لە سوننەت و هەڵنەسا بەبنەبڕكردنی بیدعە خوا دوژمنیان بەسەردا زاڵدەكات، هەر قەومێكیش سەرخەری سوننەتەو لەناوبەری بیدعەو بیدعەچییان بوون خوای پەروەردگار سامێكی لەلایەن خۆیەوە پێدەبەخشێت بەرانبەر بەدوژمنەكانی و سەریاندەخات و كارەكانیان ڕاییدەكات .

ئەوەی جێی ئاماژەپێدانبێت ئەوەیە كە ریفاعییەكان زیاتر لە ڕۆژئاوای ئاسیادا بەرچاودەكەون.

¬ - بەدەوییەكان (البدویة) ئەمان دەدرێنەپاڵ ئەحمەد بەدەوی (٥٩٦ك-٦٣٤ك) لە فاس لەدایكبووە، حەجیكردووەو چۆتە عێراق لە طنطا جێگیربووە تا وەفاتیكرد، ئەم شێخەش قەبرێكی دیاریكراوی هەیەو زیارەتدەكرێ و یادی لەدایكبوون و مردنی دەكرێتەوەو هاوارو تەبەڕوك و تەوەسولی پێدەكرێت كە زۆربەی هاوەڵبڕیاردانە بۆ خوای پەروەردگار، ئەم تەریقەتە لەهەندێك لەپارێزگاكانی میصر هەن، چەند بەشێكی لێبۆتەوە وەك (بیومیة، الشناویة، أولاد نوح، والشعبیة) هێمای تەریقەتەكەشیان عەمامەی سورە.

- دەسوقی (الدسوقیة) دەدرێنەپاڵ ئیبراهیمی دەسوقی (٦٣٣ك–٦٧٦ك) لە دەسوق كە شارێكە لە میصر نێژراوە، صۆفییەكان دەڵێن یەكێكە لەو چوار جەمسەرەی كە گەردوون هەڵدەسوڕێنن.

- ئەكبەری (الأكبریة): دەدرێنەپاڵ موحێدینی ئیبن عەرەبی، ئەم ڕێڕەوە لەسەر یەكبوونی خوایی (وحدة الوجود) بێدەنگی (الصمت ) كەنارگیری (العزلة) برسییەتی و شەونخونی دامەزاروە، سێ سیفەتیان هەیە: ئارامگری لەسەر موسیبەت، سوپاسگوزاری لەسەر خۆشی، ڕەزامەندبوون بەقەزا.

- شازلی (الشاذلیة): دەدرێنەپاڵ ئەبی حەسەنی شازلی (٥٩٣ك–٦٥٦ك) لەگوندی عەممارە لەنزیك مەرسیە لەوڵاتی مەغریب لەدایكبووە، چووە بۆ تونس و چەندین جار حەجی كردووە پاشان چووە بۆ عێراق، لەبیابانی عیزاب لە چواردەوری میصر لە رێگایدا بۆ حەج وەفاتدەكات، دەربارەی ئەم شێخە وتراوە: ئەو رێگای ئاسانكرد بۆ دروستبوونی جێنشینی دوای شێخ، چونكە تەریقەتەكەی لە هەموویان ئاسانتربوو زۆر پێویستی بەتێكۆشان نەدەكرد، ئەم ڕێڕەوە لە میصرو یەمەن و وڵاتی عەرەب بڵاوبووەوەو تەشەنەیكرد بۆ مەراكیش و ڕۆژئاوای جەزائیرو رۆژئاواو باكوری ئەفریقا بەگشتی .

- بەكداشی (البكداشیة): توركە عوسمانییەكان لایەنگیرییان بۆ ئەم تەریقەتە هەیە، تا ئێستا لە ئەلبانیادا بەربڵاون، ئەمان زیاتر لە صۆفیەتی شیعی نزیكن تا صۆفیەتی سوننییەكان، ئەم تەریقەتە كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لەسەر بڵاوبوونەوەی ئیسلام لەناو تورك و مەغۆلییەكاندا، لەسەردەمی عوسمانییەكاندا سوڵتانێكی گەورەی عوسمانی لەم تەریقەتەدا بووە.

- مەولەوی (المولویە): شاعیری فارسی جەلالەدینی ڕۆمی (٦٧٢ك) دایمەزراندووە، لە قونیە لە توركیا نێژراوە، هاوەڵانی ئەم ڕەوتە بەوە جیادەكرێنەوە كە بەشێوەی ڕەقس و ڕیتمێكی گۆرانیئامێز زیكردەكەن، لە توركیاو ئاسیای خۆرئاوادا بڵاوبوونەتەوە، ئێستا هیچێكی وایان نەماوە تەنها كەمێكیان نەبێت لە توركیاو حەلەب و هەندێك لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵات.

- نەقشبەندی: دەدرێنە پاڵ شێخ بهائەدین موحەممەد كوڕی موحەممەدی بوخاری، ناسراو بە شای نەقشبەند (٦١٨ك–٧٩١ك) ئەم تەریقەتەش وەك تەریقەتی شازلی تەریقەتێكی ئاسانە، لە وڵاتی فارس و هیندو ئاسیای خۆرئاوا بڵاوبوونەتەوە.

- ملامیتی (الملامتیة): دامەزرێنەرەكەی ئەبوصالح حەمدون كوڕی ئەحمەدی كوڕی عەممار، ناسراو بە قصار (٢٧١ك) لەتوركیا كۆمەڵە كەسێكی زیادەڕەو دروستبوون، هەموو ڕوویەكی بەرەڵایی و گاڵتەجاڕییان تێدابوو، هەموو كردەوەیەكیان دەكرد بێئەوەی گوێبدەنە فەرمان بەچاكەو نەهیكردن لەخراپە.

- هەروەها كۆمەڵێكی تر لەو تەریقەتانە هەبوون وەك: (القنائیة، والقیروانیة، والمرابطیة، والبشیشیة، والسنوسیة، والمختاریة، والختمیة ...) ئەوەی كە گومانی تێدانییە كە ئەم ڕێڕەوانە هەموویان بیدعە بوون.

 

 

• بنەچەی فیكری و عەقائیدی:

 

- تێكۆشانەكانی صۆفیەت دەگەڕێتەوە بۆ كاتێك كە تێیدا مرۆڤ هەستی بە پێویستیی وەرزشی دەروونی و دژایەتیی ئارەزووەكان كردووە .

- گومانی تێدانییە ئەوەی تەصەوف بانگەشەی بۆدەكات لە زوهدو لەخواترسان وەرع و تەوبەو ڕەزامەندبوون ... ئەمان بنچینەیان لە ئیسلامدا هەیەو ئیسلامیش بانگەشەی دەستپیێوەگرتن و كارپێكردنی دەكات، بەڵام صۆفییەكان لەوەدا پێچەوانەی ئیسلامیان كرد كە كۆمەڵێك لێكدانەوەو كرداری وایان بۆ ئەم زاراوانە تاشی كە لەسەردەمی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) و هاوەڵانیدا بوونی نەبووە.

- بەڵام ئەوەی كە هەندێك لە صۆفییەكان پێیگەیشتون لە (حلول و ئیتحاد و فەنا‌ء)، رێگرتنەبەری كۆمەڵێك كرداری قورس كە هیچ كات ویستراونەبوون، ئەمانە دابەزێنراونەتە ناو ئیسلامەو لەكۆمەڵێك سەرچاوەی دەرەكی وەك (هیندۆسی و چینی و بوزی و ئەفلاطونی و زەردەشتی و مەسیحی) وەرگیراون، ئەمەش كۆمەڵێكی زۆر لە لێكۆڵەرەكانی تەصەوف و مێژوونوسان و ڕۆژهەڵاتناسەكان باسیانلێكردووە لەوانە :

- ڕۆژهەڵاتناس میركس، وادەبینێت صۆفیەت لە ڕاهیبەكانی شامەوە وەرگیرابێت .

- ڕۆژهەڵاتناس جونس، دەیگەڕێنێتەوە بۆ فیدای یەهودی.

- نیلكسون دەڵێت: كە ئەم فیكرەیە لەدایكبووی ناو فیكری یۆنانی و ئایینەكانی ڕۆژهەڵاتە، ئەگەر بەشێوەیەكی ووردتر بڵێین: لەدایكبووی یەكگرتی فەلسەفەی ئەفلاتونیی نوێ و ئایینی مەسحیەت و ڕێڕەوی غەنوصییە .

- كەوتنە ناو بازنەی عەدەمیەتەوەو نەمانی ئەركەكان، زیادەڕەویكردن لە بابەتە شەرعییەكاندا لەلایەن بەرهەمییەكانەوە زانراوە چونكە ئەوان دەڵێن: هەوڵدەدەم لەگەڵ بەرهەما یەكبگرم بۆئەوەی هیچ كردەوەیەكم لەسەر پێویست نەبێت)

- قسەی حەلاج لەبابەتی حلول و قسەی ئیبن عەرەبی لە كامڵیەتی مرۆڤ، هاوتان لەگەڵ قسەی مەسیحییەكانە سەبارەت بە عیسا (سەلامی خوای لەسەر بێت)

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics