هەینی، ٢٨ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

هەوڵەكانی بیبرس دژبە خاچپەرستان

نووسینی

دكتۆر احمد مختار العبادی

وەرگێڕانی

نهاد جلال حبیب الله

هەوڵەكانی بیبرس لە لێدانی مەترسی خاچپەرستیدا:

یەكەم: میرنشینە خاچپەرستیەكانی شام:

پێشتر باسی سەقامگیری مەلیك لویسی نۆیەممان لە فەلەستیندا كرد كە هاودەم بوو لەگەڵ ڕۆژانی یەكەمی دامەزراندنی دەوڵەتی مەمالیكدا كاتێك ئەییوبیەكان بەتوندی داوای كورسی دەستەڵاتی میسریان دەكرد و لەگەڵ مەمالیكەكاندا لە جەنگدا بوون، لویسی نۆیەم بەلێزانی خۆی توانی ئەو ململانێیە لە بەرژەوەندی خۆیدا بقۆزێتەوە و ئارامسێكی خۆیەوە شكستی مەنسورە چاك بكاتەوە بەهۆی ئەو سیاسەتە نەرەمەوە لویسی نۆیەم توانی ژمارەیەكی زۆری دیلەكانی سوپاكەی ئازاد بكات و چی ماڵ و سامانی قیدیە هەیە لەكۆڵی خۆی بكاتەوە وێڕای بەدەستهێنانی بەڵێنی سوڵتان ئەیبەك بەوەی ئەگەر دژبە ئەییوبیەكان بداتە پاڵی ئەوا بەیتولمەقدیسی دەداتە دەست،بيبرس پاشان خەلیفەی عەبباسی دەستی وەردایە بارەكە و ململانێی نێوان هەردوولای یەكلاكردەوە و هیوای خاچپەرستە داگیركەرەكانی نەهێشت و لویسی نۆیەمیش ناچاربوو بگەڕێتەوە بۆ وڵاتی خۆی و بەبێ‌ هیوایی لەساڵی1254ز.دا پاش سەرنەكەوتنی لە گۆڕینی باری سیاسی فەلەستین و پاڵپشتی مەڵبەندی خاچپەرستان تیایدا بەرەو وڵاتی خۆی ملی نا، هەرچەندە توانی بەمانەوەی لەوێ‌ گیانی مەعنەوی نێوان خاچپەرستان لە شامدا بەرزبكاتەوە دوای ئەوەی ڕێگەكانی فریاد ڕەسی سەربازی ئەوروپایان لێ‌ دابڕابوو، ماوەی دوای كۆچكردنی لویسی نۆیەم تا كاتی دەستەڵاتداری بیبرس بەسەر میسر و شامدا لە (1254-1260 ز) ماوەی ئارامش و ئاشتی نێوان خاچپەرستان و موسوڵمانانە بەهۆی سەرقاڵبوونی هەریەكەیان بەو گرفتە ناوخۆیانەی خۆیانەوە كە لەبەشەكانی پێشتردا قسەمان لەسەر كرد.

ئەوبارە هێندەی نەبرد كە لەسەردەمی بیبرس و جێگیرەكانیدا بەتەواوەتی گۆڕا، دەبینین سیاسەتی میسری بەرامبەر خاچپەرستان لە شامدا مۆركی توندوتیژی و ڕقی لەخۆ دەگرت و هۆكاری ئەوەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی خاچپەرستان دژ بەمەمالیكەكان یارمەتی مەغۆلەكانیان دەدا و وەك ڕێنمونیكەری سوپا شاڵاوبەرەكانیان بۆ سەر زەویە شامیەكان كاریان دەكرد. پێگەی جوگرافیشیان لە شام یارمەتی ئەوەی دەدات چونكە دەرفەتی پێدان تا ئاگاداری جموجۆڵی سوپای میسری و شامیەكان بن و وتیان بە مەغۆلەكان كە ئاسانكاری بۆكردن تا زۆربەی جار نەخشە و پلانەكانی موسوڵمانەكان تێكبشكێنن، بارەكە بەوەیشەوە نەوەستا، بەڵكوو ئێمە چەند میرنشینێكی خاچپەرستی دەبینین كە دەرفەتیان بە كۆمەڵە سەربازگەیەكی مەغۆلی دەدا تا لەبواری هاریكاری سەربازی یان بەرگری هاوبەشی دژ بە موسوڵماناندا بێنە ناو خاكیانەوە بەڵام هێندەی نەبرد كە ئەو سەربازگە مەغۆلیانە زۆرەی جار خواستی خۆیان بەسەر خاچپەرستان و خواستی خانی مەغۆلی لە تەبریز یان مەراغە یان بەغداد بەبەریاندا زاڵبوو.

هەرچۆنێك بێت، ئەو بزووتنەوە فێڵبازانەی خاچپەرستان لە شامدا بێ‌ گومان هۆكاری حەقیقی ئەو سیاسەتە توندە بوون كە بیبرس و ئەوانەی دواتری بەرامبەر بە خاچپەرستان نیشانیان دا، چونكە لایان سەخت بوو لەبەرژەوەندی مەغۆلدا چاویان لە قرەنجەكاندا بێت، بۆیە بڕیاریاندا لە شام دەریان بكەن.

جەنگی نێوان بیبرس و خاچپەرستان لە شێوەی چەند دەستەو یەخەبوونێكی ناوچەییدا دەستیپێكرد، لە قسەكەی مقریزیەوە بۆمان دەردەكەوێت كە بیبرس خۆی لەساڵی1263ز.دا چووە بۆ شام و بزاوتەكانی ئەوكاتیشی بەڵگەی ئەوەن كە بیبرس بەناو هێزەكانیدا گەڕاوە و بەشێوەیەكی ستراتیژی تایبەت دابەشی دەكردن كاتێكیش میرنشینە خاچپەرستیەكان وەفدیان نارد بۆلای و داوای ئاشتی و ئاگربەستیان لێكرد، بەتوندی و بەوپەڕی ڕقیەوە وەڵامی دانەوە كە ئەمەیش بەڵگەی ئەوەیە كە بڕیاری داوە لەگەڵیاندا بجەنگێت.1

لەسەرەتاكانی ساڵی1265ز.دا بیبرس چویە ناو چەند چالاكیەكی جەنگی بەرفراوانەوە دژبە میرنشینە خاچپەرستیەكانی كەناراو وە دەستیگرت بەسەر شاری قیساریە و دواتر شاری ئەرسوف لە باشووریدا، لەساڵی دواتریشدا1266ز.دا بیبرس هێرشی بردەسەر بنكەیەك مەترسیداری ستراتیژ خاچپەرستی لە شامدا كە قەڵای (صفد) بوو كە بنكەی سوارەكانی داویە بوو، پاش جەنگێكی قورس بیبرس توانی دەستیبەسەردا بگرێت، دەڵێن بیبرس پاش ئەوەی بەڵێنی دڵنیایی بە(صفد) داوە دەستیگرتووە بەسەریدا، پاشان بەڵێنەكەی هەڵوەشاندەوەتەوە و فەرمانی دەركردووە لەبەر چەند هۆكارێكی ناڕوون پارێزەرەكانی بكوژن، ئەمە وای لە سەرچاوە خاچپەرستیەكان كردووە تا تۆمەتباری بكەن بە ناپاكی، لێرەدا هیچ دەرفەتێكی حوكمدان لەبارەی ناپاكیەوە لەگەڵ كەسانێكی وەك خاچپەرستاندا نییە كە ناپاكی بەدرێژایی مێژوویان كاریان بووە، هێندەبەسە چەند لاپەڕەیەكی مێژوویان هەڵبدەینەوە تا چەندین نمونە لەو بوارەدا ببینین.

هەرچۆنێك بێت،كەقەڵای صفد كەوتەدەست موسوڵمانان گوزەرێكی كوشندەی خاچپەرستان كرد و دەروونی خاچپەرستانی تا ئاستێكی زۆر تێكشكاند بەبەڵگەی ئەوەی چەند هێزێك خاچپەرستی بەپەلە ئاگربەستێكیان لەگەڵ سوڵتان بەست لەسەر بنەمای نیوە بە نیوەی لەسەر داهاتی وڵاتیان، جوانترین وێنەیش ئاگربەستی نێوان سوڵتان بیبرس و نێوان شاژنە بیروت ئەزابیلای كچی مەلیك جۆنی دووە ئیبلین بوو كە سەرچاوە ئیسلامیەكان بە(دەبونە) ناویان هێناوە كە ئەمەیش وەرگێڕاوی وشەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ناو بەیروتە (dlbehin ( .

ئیزابیلا دوای مردنی باوكی لەساڵی 126ز.دا چوویە سەر كورسی دەستەڵاتی بەیروت و شاخەكانی لوبنان بەوپێیەی كچی گەورەی بوو، ئەو شاژنە بەمنداڵی شووی كرد بە شای منداڵ هێوی دووەمی پاشای قوبرس كە پێش بەستنی هاوسەرگیری نێوانیان مرد، هێوی سێیەمیش كەوەسی قوبروس بوو هەوڵیدا وەك میراتگرێكی دەستەڵاتی قوبرس بیقۆزێتەوە بۆ جێبەجێكردنی پرۆژە خاچپەرستەكانی خۆی لە ڕۆژهەڵاتدا، بەڵام سەركەوتوو نەبوو، چونكە شاژنە ئیزابیلا لەساڵی667 ك/1268ز.دا ئاگربەستێكی دەساڵەی لەگەڵ سوڵتان بیبرسدا بەستبوو و هەركات بچوایە بۆ قوبرس دەچوو بۆلای سوڵتان بیبرس و دەستەڵاتەكەی خۆی لەوماوەیەدا دەدایە دەست هێوی سێیەم.

قلقشندی دەقی ئەو ئاگربەستەی هێناوە و بەگشتی بەسوودە، چونكە سنووری دەستەڵاتی بەیروت و دەوروبەری لەوكاتەدا دەستنیشان دەكات، تێبینی دەكرێت زۆربەی ناوی شارەكان و زیندوێتیان تا ئەمڕۆیش ماون ئەمەیش دەقی ئەو پەیمانانەیە:

(ئاگربەستی پیرۆزی نێوان سوڵتان مەلیك زاهر روكنەدین بیبرس و نێوان شاژنی شكۆداری بەڕێز فڵانەی كچی فڵان و فەرمانڕەوای بەیروت و هەموو شاخەكانی و شارەكانی بۆ ماوەی دە ساڵی ڕەبەق، یەكەم ڕۆژی لە پێنج شەممە شەشی ڕەمەزانی ساڵی شەست و حەوتدایە لەسەر بەیروت و ناوچەكانی سەر بە بەیروت كە لەڕۆژانی مەلیك عادل ئەبوبەكری كوڕی ئەییوب و ڕۆژانی مەلیك موعەزەم عیسای كوڕی و ڕۆژانی كوڕی مەلیك ناسر سەلاحەدینی یوسفی كوڕی عەزیزدا بەوجۆرە كاری پێدەكرا و بنەمای جێگیری سەردەمیان بوو تا كۆتایی ڕۆژانی زاهری بەپێی ئاگربەستی زاهری، ئەمەیش شاری بەیروت دەگرێتەوە لەگەڵ ناوچەكانی سەربە ئەوێدا سنووری جوبەیل لە باكوورەوە بۆ سنووری صیدا لە باشوورەوە كە ئەم ناوچانە دەگرێتەوە: جونیە بەسنوریەوە، عصفوریە بەسنوریەوە، رواوق بەسنوریەوە، سن فیل بەسنوریەوە، ریع و شویف بەسنوریەوە، ئەنتلیاس بەسنوریەوە، جەدیدە بەسنوریەوە، حەسوس بەسنوریەوە،بیشیریە بەسنوریەوە، دكوانە و بورج كراجار بەسنوریەوە و قوینە و نەسرانیە و خلدا بەسنوریانەوە، ناعمە بەسنوریەوە و ڕەئسولفەقیه و وەتائی ناسراو بە شاری بەیروت و چی كەس و هاوڵاتی و بازرگان وخەڵكی ئەو ناچانەیە ئەوانەی دێن و دەچن لە هەموو ڕەگەزێكەوە كە دێن و دەچن بۆ وڵاتی سوڵتان بیبرس كە بریتیە لە:

(حمیرە و ناوچە و قەڵا و شارەكانی و چی تایبەتە بەوێوەن شانشینی ئەنتاكیە و قەڵا و شارەكانی، جبللە و لازقیە و قەڵا و شارەكانیان، حیمسی پاسەوانكراو و قەڵا و شارەكانی و ئەوەی تایبەتە بەوێوە، شانشینی ڕەحبیە و ئەو قەڵا و شارانەی تایبەتن بەوێوە، شانشینی دیمەشقی و ئەو شار و قەڵا و هاووڵاتیانەی سەربەون، شانشینی شەقیفیە و ئەو شار و قەڵاو هاووڵاتیانەی سەربەون، شانشینی قودس و ئەوەی تایبەتە پێی شانشینی حەلەب و ئەوەی تایبەتە پێوەی، شانشینی كەركی و شەوبەكی و ئەو شار و قەڵا و هاووڵاتیانەی تایبەتن پێوەی، شانشینی نابلوسی و شانشینی سەرفەدی و شانشینی ناوچەی میسر بەهەموو سەرسنوور و قەڵا و ناوچە و شار و كەناراو و وشكانی و هاووڵاتی و ناوچانەی تایبەت بەوەو دانیشتوانی هەموو ئەو ناوچانەی ناویان هات و ئەو ناوچانەی تری سوڵتان و ووڵاتەكەی كە ناویان نەهاتووە و دواتر خوای گەورە لەسەر دەستی ئەو نوێنەر و كەسانی قەتحیان دەكات، دەچنە ناو ئەم ئاگربەستە پیرۆزەوە كە لە ناوچەكانیدا ڕێكخراوە و هەموو ئەوانەی لەم وڵاتەوە دێن و دەچن پارێزراو و دڵنیا كراو دەبن لە ماڵ و گیان و شمەكیان لە شاژنە فڵان و كەسەكانی و هەموو ئەوانەی لە دەستەڵات و گوێڕایەڵی ئەودان لە وشكانی و دەریادا و بەشەو و ڕۆژ و بە وڵاخ و بەلەمیانەوە، هەروەها هاوڵاتیان شاژنە فڵان و كەسەكانی لەماڵ و گیان و شمەكی خۆیان دڵنیا و پارێزراو دەبن لە سوڵتان و هەموو نوێنەر و كەسەكانی و ئەوانەی لەژێر دەستەڵات و گوێڕایەڵی ئەودان، بەشەو و ڕۆژ و لەوشكانی و دەریادا لە جبللە و لازقیە و هەموو ناوچەكانی وڵاتی سوڵتان و بەلەم و كەشتیەكانی سوڵتان.

نابێت گومرگێك لەسەر ئەو بازرگانانەی نێوانیانیان دابنرێت كە دێن و دەچن جگە لەوەی كە هەیە و تەنها ئەوە دەبێت كە بەردەوام هەبووە و بنەماكانیش لە هەردوولاوە چەسپاون و ئەگەر لایەكیان ماڵێكی نەما یان شتێكی برا و كەوتە بەردەستی ئەوی تر، ئەوا دەگێردرێتەوە، ئەگەر نەبوو نرخەكەی دەدرێتەوە، ئەگەریش نادیار بوو وا چل ڕۆژ ماوەی بۆ دادەنرێت، ئەگەر دۆزرایەوە دەگێردرێتەوە، ئەگەرنا والی ئەو ویلایەتەی كە قسەی لەسەر كراوە سوێند دەخوات، ئەگەر ئامادە نەبوو، ئەوا سكاڵاكەر سوێند دەخوات و داواكەی وەردەگرێت، ئەگەر یەكێك لەنێو ئەو دوولایەنەدا بەهەڵە یان دەست ئەنقەست كوژرا، دەبێت لەبەرامبەر ئەوەدا لە بكوژ وەربگیرێتەوە، سوارە بە سوارە و پیادە بە پیادە و جوتیار بە جوتیار، ئەگەر یەكێك لای یەكێكیانەوە ڕایكرد بۆ لای ئەویتر بە سامانی جگە لە خۆیەوە (واتە دزی و جەردەیی) لەلایەن هەر دوولاوە دەبێت سامانەكە و كەسەكەیش بگێردرێتەوە و بیانوویش نەهێنرێتەوە.

ئەگەر فەرەنجیەك لە بەیروتەوە بچێت بۆ وڵاتی سوڵتان ئەوا لەو ئاگربەستەدایە، ئەگەر گەڕایەوە بۆ جگە لەوێ‌ ئەوا لەو ئاگربەستەدا نیە.

شاژنە فڵان هیچ كەس لە فرەنجیەكان بە جیاوازییانەوە لەخۆ ناگرێت كە بەرەو وڵاتی دەچن لە بەیروت و ناوچەكانیەوە، ڕێ‌ لەوەیش دەگیرێت و هەموو كەسێكی خراپ كە دزە بكات دەگێردرێتەوە وڵات لە هەردوولاوە لە دەست تاوانبار و خراپەكاران پارێزراو دەبێت.

بەوجۆرە ئاگربەستی سوڵتان بەسترا و بڕیاردرا كار بەم ئاگربەستە بكرێت و بە بەڵێنەكەی پەیوەست و وەفادار بن لەلایەن هەردوولاوە تا كۆتا ماوەی و تێپەڕبوونی كات هیچكات هەڵیناوەشێنێتەوە و مەرجەكانی ناگۆڕێت و بە مەرگی هیچكامیش هەڵ ناوەشێتەوە.

لەكاتی هەڵوەشاندنەوەی ئاگربەستەكەدا بازرگانەكانی هەردوولا بۆ ماوەی چل ڕۆژ دڵنیا و پارێزراو دەبن و ڕێگە لە كەسیان ناگیرێت تا بگێڕدرێتەوە بۆ ناوچەی خۆیان، بەمە ئاگربەستە پیرۆزە هێڵی پیرۆز بە بەڵگە دەگرێتەوە تیایدا و خوایش پشت و پەنایە لە مێژووی ئەوەندەدا.

لەساڵی1268ز./666ك.دا بیبرس دەستیگرت بەسەر شاری یافای باشووردا، پاشان لە هەمان ساڵدا گوزرێكی كوشندەی ئاڕاستەی گرنگترین میرنشینی خاچپەرستی كرد كە ئەویش ئەنتاكیە و لەوپەڕی باكوورەوە، مێژوونووسان دەگێڕنەوە كە بەسێ‌ دەستە هێرشی بردۆتە سەر: یەكێكیان بەرەو بەندەری سویدیە تا پەیوەندی نێوان ئەنتاكیە و دەریا بپچڕێت لەترسی كەشتیگەلی دوژمن، دووەمیش ڕێڕەوەكانی نێوان قلیقلە و شامی دەگرت تا ڕێ‌ نەدات فریاگوزاری لە ئەرمینیای بچووكەوە بگات، سێیەمیش هێزی سەرەكی بوو بەسەركردایەتی بیبرس خۆی كە هێرشی بردە سەر شارەكە و لەساڵی1268ز.دا دەستی بەسەردا گرت، لە وتەكەی نوەیریەوە تێدەگەین بیبرس پێش ئەوەی پێشڕەوی بە هێزەكانی بكات بەرەو میرنشینی ئەنتاكیە،وای نیشان داوە دەیەوێت بەرەو تەرابلوس بڕوات‌و گەمارۆی تەرابلوسیشی دا، بۆیە بەرپرسی ئەنتاكیە (بوهمندی شەشەم) بە كەشتیگەلەكانیەوە چوو تا ڕزگاری بكات.

ئەوكات بیبرس چادر و شمەكەكانی خۆی لە تەرابلوس بەجێهێشت و وای نیشاندا كە ترساوە و شكستی خواردووە و یەكسەر بەرەو ئەنتاكیە چوو و بەو شێوەی پێشتر باسمانكرد دەستی بەسەردا گرت، لەكاتێكدا خەڵكی تەرابلوس دەیانوت:(زاهر بیبرس لە ئێمە ترسا)

لەم دەقانەوە تێدەگەین كە بیبرس هەوڵی نەداوە لەكاتی هێرش بردنە سەر ئەنتاكیە كەشتیگەلەكەی خۆی بەكار بهێنێت، بەڵكوو لەو كارەیدا پشتی بەهێزی وشكانی بەستووە، بە بەڵگەی ئەوەی هەوڵیدا یەكەمجار كەشتیگەلی ئەنتاكیە لە جەنگەكە دوور بخاتەوە، بەمەش شارەكەی بۆ گیرا

هەرچۆنێك بێت، ڕووخانی میرنشینی ئەنتاكیە لە ڕاستیدا كارەساتێكی گەورەی بوو بۆ هێزەكانی خاچپەرستیەكان، چونكە بەپێی پێگە جوگرافیەكەی پاڵپشتێكی بەهێزی دەوڵەتی خاچپەرستی بوو هەر لە سەرەتاكانی جەنگی خاچپەرستەكانەوە، سەرچاوەكانیش ئاماژە بەو نامەیە دەكەن كە بیبرس نوسیویەتی بۆ بوهمندی شەشەمی بەرپرسی ئەنتاكیە كە ئەوكات لە میرنشینی دووەمی خۆی لە تەرابلوسی لە باشووری ئەنتاكیەوە بوو.

ئەو نامەیە پڕبوو لە دەستەواژەی گاڵتە و سووكایەتی پێكردن، گرنگ لامان ئەوەیە كە باری خاچپەرستان تا چەند گەیشتوەتە لاوازی تا ئەوەی بیبرس توانی دەستەواژە و دەربڕینی لەوجۆرە ئاڕاستەی بەرپرسی گەورەترین میرنشینی خاچپەرستی شامی ئەو كاتە بكات.

دوای ئەوە بیبرس لەساڵی1370ز/669ك.دا هێرشی بردە سەر میرنشینی تەرابلوس و دەستیگرت بەسەر ئەو دەروازانەی بەچواردەوری شارەكەدا بوون كە گرنگترینیان قەڵای كوردان و قەڵای عەكار بوون، ئیتر بەمە دەیتوانی گەمارۆی خودی شاری تەرابلوس بدات، بەڵام هەواڵی گەشتنی هەڵمەتی هەشتەمی خاچپەرستی لە فەڕنساوە بە سەركردایەتی لویسی نۆیەم گەشت. ئەمە تەرابلوسی لەو سەرنجامە ڕزگار كرد، چونكە سوڵتان بیبرس خێرا بەشوێن پێی خۆیدا گەڕایەوە بۆ میسر، چونكە لەوە دەترسا پاشای فەڕنسا جارێكی تر چیرۆكی مەنسوورە دووبارە بكاتەوە، بۆیە گرنگی بەوە دەدا بەشوێن هەواڵی ئەو هەڵمەتەدا بڕوات و باری ئامادەسازی لە بەندەر و سەرسنوورە میسریەكاندا ڕاگەیاند.

پاشای فەڕەنسایش دەیویست ئاڕاستەی ئەوهەڵمەتە خاچپەرستیانە بەرەو پێگە ئیسلامیەكانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی بێت، بەڵام شارل دی ئەنجۆی برای كە پاشای دوورگەی سقلیە بوو ویستی ئەو هەڵمەتە بۆ پاڵپشتی دەستەڵاتی خۆی بەكار بهێنێت بەوەی دەست بەسەر ناوچەی تونسدا بگرێت كە ئەوكات لەژێر دەستی حەفسیەكاندا بوو، سەرچاوە فەرەِنسیەكانیش هۆكاری ئەو هەڵمەتە دەگێڕنەوە بۆ هۆكارێكی تۆڵە سەندنی شەخسی جا ئەبولقاسمی رعینی قەیرەوانی ناسراو بە ئیبن ئەبی دینار دەڵێت:(هۆكاری هەڵمەتی فڕەنسیس بۆ تونس ئەوەیە كە دەگێڕنەوە ڕۆژێك لەلای خەلیفە موستەنسیر بیلاهی حەفسی ناوی هاتووە، ئەویش وتویەتی ئەوە ئەو كەسەیە كە ئەوانە گرتیان و بەریاندا (مەبەستی مەمالیكەكان بوو) ئەمەش گەیشتەوە دەم فرەنسیس(واتە لویسی نۆیەم) ئەویش ڕقی هەڵگرت و بڕیاریدا هەڵمەت بباتە سەر تونس)

لەڕاستیدا ئەو گێڕانەوەیە –ئەگەر ڕاست بێت- پێناچێت تەنها هۆكاری ڕاستەوخۆ بێت، بەڵكوو هۆكاری سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ گرنگی هەڵكەوتەی تونس سەبارەت بە سقلیە كە شارلی برای لویس فەرمانڕوایی دەكرد هێندە بەسە لەوبارەوە بیر لەوە بكەینەوە كە هەڵمەتی موسوڵمانان بۆ سقلیە لەسەردەمی ئەغلەبیەكان لە تونس و سەردەستی دادوەری قەیرەوان ئەسەدی كوڕی فورات لەساڵی212 ك/827 ز.دا بووە، هەموو ئەمانە ڕاڤەی مەترسی پێگەی تونس لەسەر سقلیە دەكەون، بۆیە شارل توانی لویسی برای ڕازی بكات تا هەڵمەتەكە بەرەو تونس بگۆڕدریِت.

كەشتیە فەڕەنسیەكان كە گەیشتنە كەناراوی تونس، لویسی نۆیەم تووشی تایەكی توند بوو و بەوهۆیەوە مرد و شارلی برای سەركردایەتی هەڵمەتەكەی گرتە دەست و بەپێی خواستەكانی هەنگاوی دەنا تا ئەوەی مۆركە خاچپەرستیەكەی لێ‌ داڕنی، دواجار چەند دانوسانێكی لەگەڵ خەلیفە موستەنسیربیلاهی حەفسی ئەنجامدا و تیایدا خەلیفە بڕیاریدا بەرامبەر بە پاشەكشەی فەڕەنسیەكان بڕێك پارە بدات، بەوجۆرە هەڵمەتەكەی بێ‌ هیوا و بەو ئەنجامە بچووكەوە گەڕایەوە و زۆربەی بەشدار بووانی تووڕە كرد.

سوڵتان بیبریسیش دوای ئەوەی لە ئەنجامەكانی ئەو هەڵمەتە خاچپەرستیە دڵنیا بوو، میسری بەجێهێشت و گەڕایەوە بۆیە سەرلەنوێ‌ لێدانی خاچپەرستان لە تەرابلوس، لەساڵی 1271 ز.دا بوو كە تیایدا بوهمند هەواڵی خواستی ئاشتی و ڕێككەوتنی بۆ سوڵتان بیبرس نارد، ئەمە لەكاتێكدا هەواڵی هاتنی هەڵمەتێكی خاچپەرستی ئینگلیزی بەسەركردایەتی میر ئیدوارد بۆ عككا هات، بۆیە بیبرس ناچار بوو داواكەی بوهمند قبووڵ بكات و ڕێككەوتنێكی دەساڵەی لەگەڵدا ببەستێت. ئەوەی جێی حەزی بیستنە لەوبارەیەوە هاتووەكە لەكاتی دانوستانەكەی نێوان نوێنەرانی بیبرس و بوهمندی شەشەمدا بیبرس خۆی لە نێو ئەندامانی وەفدەكەیدا شاردبوویەوە و لەبەرگی خزمەتگوزارێكدا بوو تا بەئازادی بەنێو قەڵاكانی تەرابلوسدا بگەڕێت و لایەنەكانی هێز و لاوازی بزانێت وەك ئاسانكاری بۆ فەتحكردنی لە دواتردا. ئەو دلێریەی بیبرس هەیبوو وایكرد هەوڵێكی تری دلێرانە بدات، كەمێك پێش ئەوەش لەساڵی1270 ز.دا كەشتیگەلێكی نارد بۆ هێرشبردنە سەر دوورگەی قوبرس كە شا هێوی سێیەم لوزجینای فەرمانڕوایی دەكرد كە بە خواستە خاچپەرستیەكانی ناو شام و دوژمنایەتی توندی بۆ دەوڵەتی مەملوكی ناسرا بوو، بەڵام زۆربەی كەشتیگەلەكە لەوپەڕی پەژارەوە لە كەناراوی دوورگەكەدا بە هۆی گەردەلولێكی توندەوە تێكشكا.

وێڕای ئەوەی پاشای قوبرس هەوڵیدا شكستی ئەو هەڵمەتە بكاتە سەركەوتنێكی گەورەی خاچپەرستی، بەڵام بەڕوونی دەبینین كە ئەو شكستە كاری نەكردۆتە سەر بیبرس بەرامبەر بە خاچپەرستان هەروەك گیانی مەعنەوی خاچپەرستانی شامی بەرزكردۆتەوە بە بەڵگەی ئەوەی ئەوان سوور بوون لەسەر دانوستان لەگەڵ بیبرس تا ئاشتی و ڕێككەوتنی لەنێوان بیبرس و میرنشینە خاچپەرستیەكاندا بەسترا، مەرجەكانی ڕێككەوتنەكە بەڵگەی ئەوەن كە هەردوولا پێویستیان بەو ئاگربەست بووە، چونكە هەركامیان مەرجیان دانا كە مردنی هەركامیان ڕێككەوتنی نێوانیان لادەبات، بارەكە بەوجۆرە بەردەوام بوو تا مردنی بیبرس لەساڵی 1277 ز.

دووەم: ئەرمینیای بچووك:

بە ئەرمینیای بچووك ناسراوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەرمینیای كۆندا جیا بكرێتەوە، ئەرمینیای كۆن دەكەوتە ناوچەی شاخاوی باشووری قەوقاز و دەریای ڕەش، واتە نێوان دەریای ڕەش و وڵاتی فارس و عێراق لە ڕۆژهەڵاتەوە و وڵاتی ڕۆم لە ڕۆژئاواوە، ئەو ناوچە لەبەر بوونی ڕێی بازرگانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا قازانجێكی زۆری دەستكەو، بەڵام دواتر ئەو ڕێگەیە لەسەدەی دەی زاینیدا بەرەو باشوور گوازرایەوە و بە حەلەب و ئەنتاكیە لە باشووری شامدا تێدەپەڕی، ئەمەش لەبەر سەختی ڕێی كۆن كە بە شاخەكانی ئەرمینیادا بەرەو دەریای ڕەش تێدەپەڕی.

بێگومان ئەو گۆڕانە نوێیە، گرنگی ئابووری لەدەست ئەرمینیا سەندەوە و بەرەبەرە ڕووی لە لاوازی كرد تا ئەوەی دەوڵەتی بیزەنتی لەسەدەی یازدەهەمدا دەستی بەسەردا گرت.

بەڵام ئەرمەنەكان كە ڕەگەزێكی ئابووری خەباتكار بوون، خۆیان نەدایە دەست ئەو بارە و وڵاتی خۆیان بەجێهێشت و لەگەڵ گواستنەوەی ڕێگەی بازرگانی لە شوێنێكدا ئەوانیش بەرەو باشوور چوون لەلایەكی تریشەوە فشاری كۆچی سەلجوقیەكان و مەغۆلەكان هەبوو، ئەوان لە باشووری ئەنادۆڵ و قلیقلە واتە لەناوچەی نێوان ڕەها لە ڕۆژهەڵاتەوە تا ئەنتە لە ڕۆژئاواوە نیشتەجێبوون لەوێ‌ لە باشووری ئاسیای بچووكدا شانشینی ئەرمینیای بچووكی ناسراو یان لەسەردەمی جەنگی خاچپەرستی و مەمالیكدا دامەزراند و شاری سیسانی كرد بە پایتەختی خۆیان.

ئەو شانشینیە مەسیحیە ڕۆڵێكی مەترسیداری دژ بە دەوڵەتی مەملوكیەكان لە میسر و شام بینی، چونكە بە هاریكاری میرنشینە خاچپەرستیەكانی شامەوە نەوەستا، بەڵكوو لەگەڵ مەغۆلەكانی فارسدا هاوپەیمانی بەست و هۆلاكۆ و ئەبغای كوڕیشی هاندەدا تا هێرش بكەنە سەر شام و میسر، ئەمە لەپاڵ ئەو گەمارۆ ئابووریەی بەڕێگری ناردنی تەختە و ئاسن لە ئاسیای بچووكەوە بۆ میسر لەسەر دەوڵەتی مەمالیكەكان دانابوو.

سوڵتان بیبرس ناچار بوو لەگەڵ شانشینی ئەرمینیای بچووك هەمان سیاسەتی توند و تیژی بگرێتە بەر كە لەگەڵ میرنشینە خاچپەرستیەكانی شامدا گرتیەبەر و لەساڵی 1266 ز.دا هەڵمەتێكی تەمێكردنی بەسەركردایەتی میر قلاوون بۆ نارد و هەڵمەتی بردە سەر شارە سەرەكیەكانی وەك سیس و ئەنتە و تەرسوس و مسیسە و تیایدا بۆ ماوەی بیست ڕۆژ خراپە و كوشت و بڕیان نایەوە و دواتر بە دەستكەوتێكی زۆرەوە و گرتنی ژمارەیەكی زۆری دیلەوە گەڕانەوە، لەنێو دیلەكانیشدا كوڕی هەیسومی یەكەمی پاشای ئەرمینیا بوو، ئەویش ناچار بوو بۆ ئازادكردنی كوڕەكەی چەند ڕێگەیەكی گرنگی ستراتیژی بداتە دەست مەمالیكەكان كە بەسەر ڕێگەكانی پەیوەندی نێوان ئەرمینیا و هاوپەیمانە مەغۆلەكانی دوورگەی باكووری عێراق لەلایەك و خاچپەرستانی ئەنتاكیە لەلایەكی ترەوە زاڵبوو، هەروەك ئەو پاشایە بەڵێنی دا سەرانەیەكی ساڵانە بداتە سوڵتانی میسر و شام بەرامبەر بەوەی ئاشتی لەگەڵ ببەستێت، دوای ئەوە ئەرمینیای بچووك هێزی دیاریكراو و كاریگەری لاوازی لە ڕێكردەی ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامیدا هەبوو تا ئەوەی لەسەردەمی سوڵتان ناسر موحەممەدی كوڕی قلاوندا بزووتنەوەیەكی تری سەركەشی نواند و بە ملكەچیكردنی و داننانی بە دەستەڵاتداری سوڵتانی میسر و شام كۆتایی پێهات.

سێیەم: شانشینی نۆبە: شانشینێكی مەسیحی بوو لە بەرزاییەكانی نیلدا كە ملكەچی سوڵتانی میسر بوو و سەرانەی ساڵانەی ناسراو بە (بقگ) ی دەدا، ئەمە هەر لەو ڕێككەوتنەوە كە سەركردە عەبدوڵڵای كوڕی ئەبو سەرح لەساڵی 650ز.دا لەگەڵیدا بەستبوو، بەڵام ئەو شوێنكەوتەیە زۆربەی جار تەنها بەناو بوو، چونكە ئەو دەوڵەتە زۆرجار سەركەشی و سەرانەنەدانی دەگرتەبەر و شاڵاوی دەبردەسەر زەویەكانی باشووری میسر، سیاسەتی میسریش لەكاتی جەنگە خاچپەرستیەكاندا بەشێوەیەكی تایبەت گرنگی دا بە دانانی ئەو شانشینە مەسیحیە ، كاتێك كاروانەكانی حاجی و بازرگانان لە ڕێگەی نیلەوە ب شاری قوص بەرەو باشوور دەچوون و لەوێشەوە بۆ عیژاب و جدە لە دەریای سوور لەجیاتی ڕێگەی سویس- عەقەبە لە سینائدا كە بەهۆی جموجۆڵی خاچپەرستی لەسەر كەناراوەكانی شام و فەلەستین و دامەزراندنی میرنشینە خاچپەرستەكانەوە پڕ مەترسی بوو.

سەلاحەدینی ئەیوبی لەوە دەترسا پەیوەندییەك هەبێت لەنێوان شاڵاوی نۆبیەكان بۆسەر ئەسوان و وڵاتی صەعید و نێوان شاڵاوی خاچپەرستان بۆسەر كەناراوەكانی دەریای قلزم(سوور) تا گەیشتە عیژاب و ڕۆچوویە ناو( قوص) بۆیە سەلاحەدین تورانشاهی برای بە هەڵمەتێكی تەمێ كاریەوە نارد و ڕۆچوویە وڵاتی نۆبە تا دنقلە چوو، پاشان بەشێكی لە قەڵای(ئیبریم) سەقامگیر بوو تا كاروانەكانی حاجیەكان و بازرگانان لەو ناوچانەی میسری باشووردا بپارێزن.

لەكاتی دامەزراندنی دەوڵەتی مەمالیكدا دەسدرێژیەكانی نۆبیەكان بۆسەر خاكی میسر دووبارەبوونەوە و پاشای نۆبە كە پێی دەوترا داود دەرفەتی سەرقاڵی ڤاهر بیبرسی بەشەڕی دژبە مەغۆل و خاچپەرستان و شانشینی ئەرمینیای بچووكی قۆستەوە و هەڵمەتی بردە سەر سنوری ئەسوان لەساڵی 1272ز.دا داود پاڵنەری گیانێكی خاچپەرستی و ناحەزی ئایینیەوە ئەم كارەی كرد، بەوبەڵگەی هەڵمەتی بردەسەر بەندەری(عیژاب) نەوەك بەمەبەستی هەڕەشەكردن لە بازرگانی مەملوكی لە دەریای سووردا بەتەنها، ، بەڵكوو بۆ پچڕاندنی ڕێی حەج لەو ناوچە.

بیبرس بە ناردنی دوو هەڵمەتی یەكلەدوای یەك بۆ وڵاتی نۆبە لەساڵانی 1273ز و1275ز.بەسەركردایەتی هەردوو ئەمیر ئاقسنقری فارقانی و عیزەدینی ئەقرەم وەڵامی ئەوەی دایەوە، دەریاوانی نیلی لەو هەڵمەتانە دا بە گواستنەوەی سەربازان و چەك و خۆراكیان تا شاری ئەسوان بەشداری كرد، ئەمیر عیزەدین ئەقرەم توانی بە هەموو سنورەكان لەنزیك تاڤگەی دووەم ببڕێت و بەسەر داود دا سەربكەوێت و بەدیلی بگرێت و لەجیاتیدا (شكندە)ی مامی دابنێت كە بەڵێنی دابوو هەموو ساڵێك سەرانە بدات، ئەمە و سوڵتان بیبرس شاری(سواكن)ی دەروازەی دەریایی شانشینی نۆبەی لەسەر دەریای سوور لەساڵی(1265ز)دا گرت.

ئەمە بوویە مایەی هەڕەشە بۆ سەر قەڵا مەسیحیەكانی ناو وڵاتی نۆبە سەرەڕای دەسەڵات چەسپێنی میسری بەسەر دەریای سوور و بازرگانی ئەوێدا، سوڵتان بیبرس دوای ئەو سەركەوتنانە دیوانێكی تایبەتی بۆ نۆبە دامەزراند، ئەمەش لە قاهیرە و لەژێر چاودێری وەزیر بەهائەدینی كوڕیی حەننادا تا چاودێری گەیشتنی سەرانەی وڵاتی نۆبە بكات.

تێبینی ئەوە دەكرێت هەڵمەتە بەردەوامەكان بۆسەر وڵاتی نۆبە هۆزە عەرەبیەكانی هاندا تا بەمەبەستی سەقامگیری لەپاڵا نۆبیەكان و تێكەڵ بوون پێیان لەگەڵا هەڵمەتەكاندا بچن، بەتایبەت لەناوچەی باكووری نۆبە یان خاكی مریس، بۆ نمونە عەرەبی ڕەبیعە كە لەگەڵا كچانی سەركردە نۆبیەكاندا هاوسەرگیریان كرد و كۆمەڵێ بەرژەوەندی مادییان بەدەستهێنا بەوەی لە سیستمی میراتگری باوی ناو نۆبیەكاندا سوودمەند بوون، ئەویش دەڵێت كچەزا یان خوشكەزا میراتی بەردەكەوێت.

بەوجۆرە ئەو شانشینە مەسیحیە مۆركی ئیسلامی وەرگرت و بەرەبەرە مۆركی مەسیحی خۆی لەدەست دا تا ئەوەی نزیكەی نیو سەدە بەسەر تەمەنی بیبرسدا تێنەپەڕی تا ئەوەی تا ئەوەی نۆبیەكان ئیسلامیان وەرگرت و دەسەڵاتیان كەوتە دەست(بەنی كنز)بەوە سەرانەیان نەدا، چونكە ئەوانە عەرەبی موسڵمان بوون و لە ڕەبیعەبوون، ئەوانە كەنیزەكانی ئێستان.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics