هەینی، ٢٨ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

هەندێ‌ لە شوێنەوارەكانی خێرو چاكە كردن لەناو مێژووی ئیسلامی ئێمەدا

خێرو چاكەكردن‌و رەوشتبەرزی و مانا مرۆییە جوانەكان لە مامەڵەی موسڵماناندا لەگەڵا ناموسڵماندا لە مێژوودا زۆر بە جوانی دەركەوتووە، بەهەمان شێوە ئەم چاكەكردنە لە ناوخۆی موسڵمانانیش لەناوخۆیاندا Waqfزۆر بە روونی حزوری هەبووە، ئێمە لە مێژوودا كۆمەڵگەی موسڵمانان ئەبینین كە سۆزێكی زۆر پیرۆزو هەستێكی زۆر بەرز باڵی كێشاوە بەسەریاندا، هەموو بەرانبەر بە یەك بەسۆز بوون، نەرموونیان بوون، چاكەو چاكەكارییان لێهەڵقوڵاوە، باشترین شتێك ئەم هەستەی تێدا بەرجەستە ئەبێت بریتییە لەو سیستمەی كە لەناو موسڵماناندا بە سیستمی (ماڵ وەقفكردن) ناسراوە. مێژووی ئێمە چەندین هەڵوێستی جوانی كەسانی دەستبەخێرو پارەداری ناو موسڵمانانی بۆ تۆمار كردووین كە هەموو ماڵەكەی خۆی یان هەندێكیان كردووە بە وەقف بۆ ئەوەی بەو ماڵە خەڵكی فێری خوێندەواری بكرێت، یان هاوكاری زانایانی پێ بكرێت، یان نانی هەژارانی پێ بدرێت، یان ئاوی پێ ببرێتەوە بۆ ئەوانەی ئاویان نییە، یان خەڵكی بێبەرگی پێ پۆشتە بكرێتەوە، یان خەڵكی بیبَنەوای پێ بەخێو بكرێت، یان نەخۆشی پێ چارەسەر بكرێت، یاخود خەڵكی بێكەسی پێ داڵدە بدرێت، یان هەتیوو بێوەژنی پێ بەڕێوە ببرێت، ئەمەش هەموو بەپاڵنەری دین‌و ئیمان ئەكرا كە كابرایەك ئومێدی ئەوە ئەیكرد كە خوا پاداشتی بداتەوەوە بەردەوام پاش مردنیشی هەر لە خێركردندا بێت‌و خێری بۆ بنووسرێت.

ئەو كەسە دەستبەخێرو پارەدارانە هەر مەبەستێكی مرۆیی جوانیان شك ببردایە ماڵێكی چاكیان بۆ وەقف ئەكرد، نەك هەر ئەوە، بەڵكو بێزمان ‌و ئاژەڵیشیان بێبەش نەئەكرد ‌و وەك مرۆڤەكان ماڵیان بۆ سەرپەرشتی ئەوانیش وەقف ئەكرد!!

بڕوام وایە هەریەك لە ئێمە سەرسام ئەبێت كاتێك بوارەكانی وەقفكردن ئەخوێنێـتەوە كە ئەو خەڵكانە چەندە نەجیب‌و نەفسبەرزو ویژدانزیندوو بوون ‌و چەندە لە ئاستێكی بەرزی مرۆڤایەتییدا ژیاون‌و دین چەند سوڵتان‌و ئاراستەی بەهێز بووە لەسەریان، كە بە وشێوەیەك بیریان كردووەتەوە و هەر ئامانجێكی مرۆیی جوانیان بەرچاو كەوتبێت بڕێك ماڵیان بۆ وەقف كردووەو ئومێدیان وابووە كە ئەو ئامانجەی پەكی نەكەوێت ‌و جێبەجێی بكرێت.

لەوانەیە هەموو كەسێكحەز بكات چەند نموونەیەك باس بكەین لەم كایەی چاكە كردننەدا تا ئەم كورتەی سەرەوەی بۆ بسەلمێنێت، بفەرموون لەگەڵا ئەم چەند نموونەیەدا:

ـ وەقفێك بۆ قاپ‌و قاچاخی شكاو هەبوو:

ماڵێك تایبەت كرابوو بۆ كڕینی قاپوقاچاخی چینی دروستكراو لە گڵی بژێنراوو (سیرامیك) ‌و خانەیەكی بۆ دانرابوو، هەر خزمەتكارێك كە قاپێك بە دەستییەوە بشكایە‌و رووبەڕووی تووڕەیی خاوەن ماڵەكەی ببوایەتەوە، ئەو خزمەتكارە بۆی هەبوو بچێتە لای لیژنەی بەڕێوەبەری ئەو خانەیەو قاپە شكاوەكەی تەسلیمی ئەوێ‌ ئەكردو لە جیاتیدا قاپێكی تازەی وەرئەگرت‌و ئەهاتەوە بۆ ماڵی سەردارەكەی ‌و لە گوڵێ‌ كاڵتری پێ نەئوترا!

ئەم دامەزراوە خێرییە لە مێژووی ئیسلامییدا ناوی (وەقفی زەبادی)(1 ) بووە، كە تایبەت بووە بەو منداڵانەی كە لەرێگەوبانەكاندا ئەو دەفرانە بە دەستیانەوە ئەشكان كاتێك بۆ ماڵەوە ئەگەڕانەوە، بەخۆیان‌و دەفرە شكاوەكانیانەوە ئەهاتن بۆ ئەم دامەزراوەو دەفری تازەیان وەرئەگرت لە جیاتی شكاوەكەو ئەگەڕانەوە بۆ ماڵەوە وەك ئەوەی هیچ رووینەدا بێت....

 

ـ وەقفێك بۆ سەگەلی بەرەڵاو بێخاوەن هەبوو:

لە چەند شوێنێكی شاردا ئەم وەقفە دائەنرا ‌و لە قازانجەكەی نان‌و خواردنی پێ ئەدرا بەو سەگانەی بەرەڵاو بێخاوەنن بۆ ئەوە برسییان نەبێت‌و ئاسودە بژین تا یان تەمەنی خۆیان تەواو دەكەن یان یەكێك ئەیانباتە لای خۆیان‌و پاسی شتێكی خۆی پێدەكات.

ـ وەقفێك بۆ خواستن‌و قەرز كردنی خشڵ هەبوو بۆ بووك‌و زاوا:

ئەمەش وەقفێكی تر بوو بۆ خواستنی خشڵا‌و زێڕو زیوو بۆ شایی‌و زەماوەندەكان، خەڵكی هەژار ئەچوون‌و بۆ بۆنەو ئاهەنگەكانیان ئەوەی پێویست بوایە بە ئەمانەت وەریانئەگرت‌و پاش بۆنەكەیان ئەیانگێڕایەوە بۆ شوێنی خۆی‌و بەو شێوەیە خەڵكی فەقیریش ئەیتوانی رۆژی ژنهێنانی ‌و شووكردنی خشڵا‌و زێڕو پێویست لە خۆی بدات‌و لە جل‌و بەرگێكی جوان‌و شایستەدا خۆی دەربخات‌و ئەو خۆشی‌و شادییەی لێڵا نەبێت‌و هەستی بریندار نەبێت.

ـ وەقفێك بۆ ژنە تۆراوەكان:

ئەمەش وەقفێكی تر بوو كە بە قازانجەكەی خانوویەكی چاك دروست ئەكراو خواردن‌و خواردنەوەوە جێگەی حەوانەوەی تێدا دروست ئەكراو هەرچی پێویستی بوایە تێیدا دابین ئەكرا، هەموو ئەو ژنانەی كە عادزییەك لە نێوان خۆیان‌و پیاوەكانیاندا روویبدایە روویان ئەكردە ئەو خانانەو لەوێدا ئەمایەوەو ئەیخوادرو ئەخەوت تا نێوانی لەگەڵا مێردەكەیدا چاك ئەبوویەوەو سۆزو خۆشەویستیان بۆ ئەگەڕایەوەو دڵیان باش ئەبوویەوە، ئیتر ئەگەڕایەوە بۆ ماڵی خۆی سەرلە نوێ‌.

ـ وەقفێك بۆدڵدانەوەی نەخۆش‌و خەڵكی غەریبە:

ئەمەش وەقفێك بوو تایبەتكرابوو بۆ سروودخوێن‌و بانگبێژو دەنگ خۆشەكان، ئەمانە شەو تا بەیانی بە دیار كەسێكی نەخۆشەوە ئێشكیان ئەدێراو سروودی ئایینیان بۆ دەخوێندو مەقامیان بۆ ئەوتن‌و هەریەكەی كاتژمێرێك خەفارەتی بەرئەكەوت، ئامانجیش لەم سروود‌و مەقاموتنە ئەوە بوو كابرای نەخۆش ئاسودە دەبێت ‌و ئازارەكەی لە بیربچێتەوەو بەتایبەت ئەوانەی كەسیان نەبوو خەمیان هەڵبگرێت یان ئەوانەی كە غەریبە بوون‌و هاودەمێكیان نەبوو سوكنایی پێوەربگرن.

ـ وەقفێك بۆ چاككردنەوەی نەخۆش بە "ئییحای دەرەكی":

ئەمەش وەقفێكی تر بوو ئەركی لە ریزی ئەو ئەركەكاندا بوو كە دكتۆرەكان چارەسەری نەخۆشیان پێ ئەكرد، كارەكەش ئەوەبوو كە دوو برینپێچ دائەنران لە نزیكی كابرای نەخۆشەوە بەرادەیەك نەخۆشەكە گوێی لە دەنگیان بوو، بەڵام نەیئەبینین، یەكێكیان بەوی تریانی ئەوت: ئەرێ‌ ئەوە دكتۆر دەربارەی ئەم نەخۆشە چێ دەڵێی‌و حاڵی چۆنە؟ برینپێچەكەی تر وەڵامی ئەدایەوەو ئەیوت: دكتۆر ئەڵێ حاڵی باشەو بەرەو چاكبوونەوە ئەڕوات‌و نەخۆشییەكەی شتێكی وا نییە دوودڵی ‌و بێتاقەتی لێ بكرێ‌، ئەمە چارەسەرە ئەوەندە كاریگەری هەبوو، جاری وا هەبوو نەخۆش دوای دوو سێ رۆژ هەڵئەسایەوەو چاك ئەبوویەوە(2)

ئەم چارەسەرە پێی ئەوترێت ـ ئیحائی دەروونی ـ بۆ نەخۆش كە نزیكی ئەكاتەوە لە چاكبوونەوەو وەرگرتنەوەی مەعنەویاتی خۆی، ئەمەش مەسەلەیەكە زانست سەلماندوویەتی كە ئەو ئیحائە بۆ نەخۆش زووتر-و بە ئیزنی خوا- شیفای ئەداتێ‌!

لەوڵاتانی مەغریبدا هەندێ‌ (ئەوقاف)ی تر هەن وەكو: وەقفی هەندێ‌ ماڵ بۆ ئەو كەسانەی كە ئەچن بۆ گەرماوی گشتی‌و تفاقی گەرماویان نییە، بۆیان هەیە بچنە ئەو خانەیەو تفاقی پێویستی خۆیان وەربگرن بۆ پاككردنەوەی لەش‌و دەركردنی پێویستییەكانیان‌و ئەوجا بچن بۆ گەرماوەكان.

لە شاری (فاس)دا وەقفی وا هەیە تایبەتە بە جۆرە باڵندەیەكەوە كە لە وەرزی تایبەتی خۆیدا روو ئەكاتە ئەو شارە، هەندێ‌ كەسی خێرخواز ماڵێكی تایبەتی وەقف كردوەو بۆ ئەو باڵندانە تا بتوانن لە شارەكەدا بمێننەوەو نەفەوتێن‌و بە ئاسوودەیی ئەو ماوەیە و لەو شارەدا بژین، مرۆڤ كە ئەوە ئەبینێ‌ ئەو هەستەی بۆ دروست ئەبێت كە ئەو خەڵكە خێرخوازە پێ دەچێ‌ وا بیریان كردبێتەوە كە ئەو باڵندانە غەریبەو كۆچەرن‌و مافی ئەوەیان هەیە بەسەر خەڵكی ئەم شارەوە كە میواندارییان بكەن‌و داڵدەیان بدەن بە جوانی!

وەقفێك بۆ باشكردنی گوزەرای بەندیخانەكان

لە مێژوودا هەندێ‌ دامەزراوەی تر هەبووە كە تایبەت كاریان ئەوەبووە لە بەندیخانەكان بپرسنەوە ‌و ئاستی بژێوییان چاك بكەن‌و تەندروستییان بپارێزن‌و داودەرمانیان بۆ دابین بكەن.

 

وەقفێك بۆ كەمئەندامان

دامەزراوەی تر هەبووە، مووچەی بڕیوەتەوە بۆ خەڵكانێك كە ئیشیان ئەوە بوو دەستی گۆج‌و یەككەوتە یان كوێر‌و نابینا بگرن‌و لەگەڵیاندا بن بۆ ئەملاولاو لە خزمەتیاندا بن!

وەقفێك بۆ كوڕو كچی عازەب

دامەزراوەی تر هەبووە كاری تایبەت بووە بە كوڕان‌و كچانی عازەبەوەو ئاسانكاری كردووە بۆ هاوسەرگیرییان بەتایبەت ئەوانەیان كە خۆیان ‌و سەرپەرشتكارەكانیان دەستكورت بوون‌و توانای نەفەقەو مارەیی پێویستیان نەبووە... ئەو هەستە چەند بەرزو جوانە ‌و ئێمەش لەم رۆژانەدا چەندە پێویستمان بەوەها سۆزێك هەیە...!

وەقفێك بۆ دایكانی شیردەر

دامەزراوەی تر هەبووە كە شیرو شەكری دابین كردووە بۆ دایكانی شیردەر!! ئەم دامەزراوە چەند لە پێش (جمعیة نقطة الحلیب)ی لای خۆمانەوە بوونی هەبووە (3)، لە هەمان كاتدا ئەو دامەزراوە تەنیاو بەتەنیا هەر لەبەر خاتری خوا كارەكانی ئەنجام داوە، بۆ باس ئەشێت یەكێك لە كارە چاكەكانی سوڵتان سەڵاحەددین ئەوەبوو كە یەكێك لە دەرگاكانی قەڵای دیمەشقەوە كە تائێستاش هەر ماوە دوو بۆری(4 ) هاتبوونە دەرەوە لە یەكێكیانەوە شیر هاتووەتە دەرەوە و لەئەوی تریانەوە ئاوێكی شیرینی لێوە هاتوووەتە دەرەوە كە شەكری تێدا توێنراوەتەوە، هەموو دایكێكی شیردەر هەفتەی دوو رۆژ ئەهاتن‌و بەشی مناڵ‌و ماڵەوەیان وەرگرتووە ئەوەندەی پێویستیان بووە پێی...

بەم شێوەیە پارەدارو دەوڵەمەندەكان هەرچی رێگەی خێر هەیە گرتوویانەتە بەر، كایەیەك نییە لە ژیاندا ئەوان بیریان لێ نەكردبێتەوەو ماڵێكیان بۆ وەقف نەكردبێ.

ئەم كارانە ئەو هەستە قوڵە ئینسانییەی ناو دڵیان بەرجەستە ئەكات كە توانیویەتی خۆی بگەیەنێتە خەڵكی هەموو شوێنێك ‌و هەموو سەردەمێك، نەك هەر ئەوە، بەڵكو ئەو هەستە ‌و ئەو دەستە خێرە گەیشتووەتە ئاژەڵا‌و باڵندەكانیش!

گومان لەوەدا نییە ئەم هەستە ناسكانە بەرهەمی دەستی عەقیدەی ئیسلامیەو ئیسلامە خاوەنی فەزڵا‌و گەورەیی لەم مەیدانەداو ئەو خەڵكی فێری ئەو شتە وردانە كردووەو ئەم هەستە بەرزەی تێیاندا زیندوو كردووەتەو لە هەموو كوچەو گۆشەیەكی كۆمەڵگای ئیسلامیدا، ئیسلامە فێری كردوون كە تەنیا بەرانبەر بە ماڵا‌و مناڵی خۆیان چاكە كارو دەستكراوە نەبن‌و بەڵكو لە هەموو گۆشەكانی ژیاندا پێویستە دەستبەخێرو دەستكراوە بن‌و خەمیان لای (خێری بەردەوام ـ صدقة جاریة) بێت‌و هەر بۆ چاكە بگەڕێن تا بەردەوام خێریان بگاتێ‌ تا ژیان ئەمێنێ‌‌و مرۆڤەكان ئەمێنن.

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. زەبادی كۆی (زبدیە)، كە بریتییە لە دەفرێك بە گشتی لە گڵ درووست دەكرێت‌و (ماست)ی تێدا دائەنرێت تا ئەترشێت.

2. لە بەیاننامەیەكی وەزیری ئەوقاف (ی میسری) شێخ ئەحمەد حەسەنلباقوری وەرگیراوە كە باسی وەقف‌و رۆڵی وەقف ئەكات، لە دانیشتنێكی پەرلەمانی میسریدا جارێكیان خوێندوێتیەوە.

3. قسەكەی هی دكتۆر موستەفا سوباعییە لە كتێبی"من روائع حچارتنا"و دكتۆر قەرزاوی لێی وەرگرتووە..

4. لە دەقە عەرەبییەكەدا ئەڵێ‌ (میزابان) كە زیاتر بۆ پلوسكەو جۆگەلە بەكاردێ‌، بەڵام ئێمە ئەوەی سەرەوەمان بە گونجاوتر زانی لەبەرانبەریدا دابنرێ‌

 

لێدوان زیادکە


بابەتە پەیوەندیدارەکان

هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics