٧ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

(ژیاری ڕۆژئاوا لەدیدی بیریارانی ڕۆژئاوادا)

Zhear   4

هەر لە ڕۆژی یەكەمەوە كە چەمك و واتاكانی ڕۆژئاوا لە ئاسۆی بیری ئیسلامی سەردەمی نوێدا خرانەڕوو و زانایانی موسڵمان پێداچوونەوەیان بۆ كردن و نەیاری ئەو چەمكانەیان لەگەڵا یەكخواپەرستی دا خستەڕوو و بێتوانایی بەخشش و بارگرژی ئەو چەمكانەش بەرچاو خران و تەنا كەمێكیان وەرگیران. بەڵام ئەوانەش پاش كەمێك دەركەوتن و ئەو ژیارە یەكسان نیە و چەمكێ‌ لە پشتیانەوەیە (ڕۆما پێشەنگەو چواردەوری كۆیلەن)و هەموو ئەوەی پێشكەشی جیهانی ئیسلامییان كرد چەمكی ڕەگەزپەرستی و دیدی نا یەكسانی بوو بۆ موسڵمانان و ڕەنگ جیاكان و ئەوانەی لە بنەڕەتی ڕۆژئاوا نین. لە هەمان كات دا شاڵاوەكان دژ بە خودی ئیسلام بوون تا گومان لەسەر بیروباوەڕو پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) و مێژووی ئیسلام و قورئان و زمانی عەرەبی بوروژێنن بەنیازی هەوڵی تەگهەڵچنین بە ئوممەتی ئیسلامی بەبیری ڕۆژئاوا و ڕێ‌ نەدان بە ڕۆشنگەران تا نەگەنە لای تیشكی ئیسلام. بەڵام خوای گەورە بڕیاری خۆی زاڵا كردو لە ڕۆژئاوادا چەند دەرگایەك كرانەوە كە بە چاوی ڕێز و سەرسامیەوە سەیری ئیسلامیام دەكرد و چەند دەنگێكی كەم دەركەوتن و باسی گەورەیی موسڵمانانیان كرد سەبارەت بە پێشكەش كردنی ڕێبازی ئەزموونی و چەمكە زانستیەكانی مێژوو و ئابوری و چەمكی ژیار و شارستانیەت.

یەكێ‌ لە گەورەترین كەسانی بانگەوازی ئیسلامی سەردەمی نوێ‌ كە مامۆستا حەسەن بەننا بوو هات و هێرشی بردە سەر ژیاری ڕۆژئاوایی و ساختەی ئەو ژیارەی ئاشكرا كردو موسڵمانانی بانگ كرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی و خۆپاراستن لە تێكەڵا بوون لەگەڵا ئەو ژیارە. دواتر هۆشیاری لە خودی ژیاری ڕۆژئاواییەوە دەركەوت كاتێ‌ خراپی و پەرتی و داڕمانی ئەو ژیارە دەركەوت كاتێ‌ زانستە كۆمەڵایەتی و مرۆییەكانی جولەكە تیرۆریان كرد. دەریش كەوت بانگەواز بۆ داڕماندنی ژیاری ڕۆژئاواو ئاشكراكردنی خراپی بیری ڕۆژئاوا بووە بە زەرورەتی جەتمی ئەو قۆناغەی كە تیایدا بزاڤی بێداریخوازی ئیسلامی دەچوویە بازنەی ڕابوونەوە وەك پێشەكیەك بۆ قۆناغی ڕاپەڕین، بارەكە مرۆڤكاری كتێبە كۆنەكان و خراپی ئەو كتێبانەی ئاشكرا كرد. هەر دەبوو بەرەو ڕووی شەپۆلی سەرسامی و شوێنكەوتەیی ڕۆژئاوا بینەوە، چونكە لە هەمان كات دا ئەو ژیارە بەكەم دانانی ئوممەتی ئیسلامی و فەرهەنگی ئیسلامی لەخۆدەگرت. لە ئەنجامی هاتنی ئەو بەرنامانە بۆ خوێندنگەكانمان كە هەوڵیان دەدا بیردۆزەكانی ڕۆژئاوا بەسەر پرسی موسڵمانان دا بسەپێنن. لێرەوە پێویستمان بەوە هەیە چەند ڕاستیەكی بنەڕەتی ئاشكرا بكەین بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو ڕێیە:

یەكەم: ئەو ژیارە ڕۆژئاواییە زاڵە لە ئیسلامەوە و بە بنەڕەتە بنەڕەتیەكانی لێنەوی، دواتر لە ئیسلام لایدا و ئێستاش وا لە قۆناغی داڕماندایە چونكە لە ڕێبازی خوا لایدا و كەوتە شوێن حەز و ئارەزووەكانی مرۆڤ. ئەو تەنگژەش كە لە ڕووی كۆمەڵایەتی و ئابووریەوە خەریكە مرۆڤ و ژیاری ڕۆژئاوا لەناودەبات سەرچاوەكەی نەبوونی دیدی خوایی یە لەو ژیارەدا و كەمتەرخەمیەتی لە گرتنەبەری ڕێی ئیسلام و كاركردنیەتی بۆ لەناوبردنی بەهاكان و زێدەڕەوی لە خەرجكردنی سامان و زێدەڕەوی بەكارهێنان دا.

دووەم: ژیاری هاوچەرخی ڕۆژئاوا نەیتوانی سپاردەی دادپەروەری و سۆز و برایەتی مرۆیی لەخۆ بگرێ‌ و هەموو ئەوانەی گۆڕی بە ستەم و توندی و دەروونی مرۆڤایەتی پڕ كرد لە ترس و بیم و هەموو پێناو و ڕێیەكی گرتەبەر بۆ سەپاندنی ڕێبازێكی ژیانی مرۆیی كە لەسەر تاكگەرایی زاڵا یان كۆمەڵبوونی خۆسەپێن وەستابێ‌. گەندەڵی هەردوو ڕێبازەكە و دەستەوسان بوونیان لە بەخشین دا دەركەوت.

سەبارەت بە بەخششی ئیسلام ئەوا ڕۆژئاوا زۆر ئەوەیان لەبیر كرد و نكوڵییان لێكرد تا دەركەوت ناچارن دانی پێدا بنێن.

یەكەم: موسڵمانان پێش ڕۆژئاواییەكان كەوتن و ڕۆژئاوا دوای سەدان ساڵا گەیشتن بە ڕێبازی لێكۆڵینەوەی زانستی. ئەگەرچی بەرامبەر مێژوو و بانگەوازی ئیسلامی بەویژدان نەبوون، بەڵكو لە نوسینەكانیان دا ئارەزووی دەمارگیری بەسەریان دا زاڵا بوو.

ئیسلام چەمك و واتاكانی باڵایانە لەو بوارەدا پێشكەش كرد كە گرنگترینیان ئەخلاقیەتی هەڵسوكەوت و ناساندنی چاكەی كەسی پێشتر بوو، هەروەك ڕایگەیاند زانست لە ئیسلامدا هەموو زانستە ئایینی و دنیاییەكاانیش دەگرێتەوە، ئەمەش ڕووە و بنیادی كەون و دامەزراندنی كۆمەڵگە چاكەكانە. لەمەش دا لەگەڵا چەمكی ماددی ڕۆژئاوادا جیاوازە كە تەنها چاوی لای لایەنە ماددیەكانە و پابەندی ئەخلاقی و دیدی خوا ویستی بەرامبەر كۆمەڵگەو ژیاریش لەبیر دەكات.

دووەم: ڕۆژئاوا لەپێش ئیسلامدا وا وێنای نەخۆشییان دەكرد كە شەیتانە و دەچێتە جەستەوە، پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) یەكەم كەس بوو هاواری چارەسەركردنی كرد (تداوو فأن الله لم نزل دا‌ء إلا أنزل له الدوا‌و علمه من علمه و جهله من جهله). ئەگەر ڕێنماییەكانی ئیسلام نەبوونایە ئەوروپا بەردەوام بە بۆنە ئایینیەكان چارەسەری نەخۆشی دەكرد. لەسایەی ئیسلام دا پزیشكی موسڵمان لە بەش و ماوەكانی خیلافەتی ئیسلامی دا هەڵكەوتن و پاشاو سەركردەكانی ڕۆژئاواش بۆ چارەسەری خۆیان بانگهێشتیان دەكردن و دەستەیان دەنارد بۆ زانكۆكانی قورتوبە و قاهیرە و بەغداد تا لەوێ‌ فێری هونەری پزیشكی بن. ئیسلام شێوەیەكی نوێی هێنا كە پزیشكی بیروباوەڕی بوو. واتاكەشی پەیوەستی ڕێنماییە دروستەكانە بە بیروباوەڕو پەرستشی مرۆڤەوە، بەمەش ئەو ڕێنماییانە نموونەی پیرۆز ڕاگیری و گوێڕایەڵی ناو دەروونی خەڵكیان دەبێ‌. ئیدی نوێژ بێ‌ دەست نوێژ و پەرستش بێ‌ یاك و خاوێنی نابێ‌.

برناردشۆ سەرسامە بەو ڕێنماییە پزیشكیانەی كە پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) سەپاندنی بەسەر كۆنگرەی مەدینەدا و ئیسلامیش كۆمەڵگەكانی لە هەموو شێوەیەكی توندو تیژی و ڕاڕایی جەرگەی گەندەڵی ڕزگار كرد وەك شێوەكانی قومار و بێئابڕوویی و مەی نۆشی، بەڵكو ژیانێكی پاكۆ بۆ موسڵمانان ئامادە كردووە.

ڕێنماییەكانی ئیسلام موسڵمان هان دەدەن بۆ خۆڕاگری و ئیمان و توڕە نەبوون لەكاتی نەبوونیدا یان خۆنەكوشتن لە كاتی موسیبەت دا. بۆیە ڕووداوی خۆكوشتن لە كۆمەڵگە ئیسلامیەكان دا لەچاو كۆمەڵگە ئەوروپیەكان دا زۆر كەمە.

هەروەك ئیسلام چەند بیردۆزەیەكی لە پەروەردەی جنسی دا خستنەڕوو لە پێش خوێندنگەی هاوچەرخ دا. بۆیە نهێنیەكانی جنس و پێكهاتەی كۆرپەلە و گەشەسەندنی لە سكی دایكی دا فێری موسڵمان كردووە. پاشان ڕاشكاوانە شێوەی ڕاستەوخۆی جنسی دروستی و ڕێی چارەسەری لە نەخۆشی جنش لەڕێی پاك و خاوێنیەوە بۆ موسڵمان ڕوونكردووەتەوە.

هەروەها ئیسلام پزیشكی بۆ هەموو خەڵك دانا نەك بۆ یەك چین وەك ئەوەی لای ئیغریقەكان باو بوو. (ئەمە وەرگیراوە لە كتێبی الگب الوقائی ئەحمەد شەوقی فەنجەری).

موسڵمانان یەكەم كەس بوون خولی خوێنیان بە وردی وەسف كرد كەچی سێ‌ سەدە دوای ئەوە لە چەند دەقێكی وەرگێڕاوی كتێبی (ابن النفیس)ەوە ڕۆژئاواییەكان وەریانگرت و درایەوە پاڵا پزیشكە ڕۆژئاواییەكان. دكتۆر یوسف سغت دەڵێت: ئیبن نەفیس یەكەم پێشەوای هارفی پزیشكی ئینگلیزی بوو. ئیبن نەفیس یەكەم كەس بوو دەورەی بچوكی خوێنی بە چەمك و واتایەكی ئەزموونی ئاشكرا كرد و بیردۆزەكەی گالینۆسی تێكشكاند. هەروەها چەمكی پزیشكی ئیسلامی بیردۆزەی چارەسەرنەكردنی ئەو نەخۆشیانەی تێكشكاند كە گوایە هیچ هیوایەكی چارەسەریان نیە. بیردۆزەی پزیشكی تایبەتیشی لەنابرد و پزیشكی دانا بۆ هەمووان.

بەخششی موسڵمانان لە مەیدانی پزیشكی دا نەوەستا و چووە مەیدانەكانی تریش، بەڵام ئایا هەڵوێستی ڕۆژئاوا چۆن بووە (هەڵوێستی ڕۆژئاوا نكوڵی تەواو بوو لە بەخششی ئیسلامی، ئەمەش زۆر درێژەی كێشا تا هەندێ‌ كەس هاتن كە بەرامبەر موسڵمانان ویژدانیان نواند).

سبنسەر فامبری دەڵێت: یەك زانا ناتوانێ‌ لە گومەزی زەرد ڕامێنێ‌ بێ‌ ئەوەی ناوێكی عەرەبی بێنێ‌، زانایەكی سروشتی ناتوانێ‌ شیكاری گەڵایەك بكات یان بەردێ‌ بپشكنێ‌ بێ‌ ئەوەی وانەیەكی عەرەبی بیرنەیەتەوە. هیچ دادوەرێ‌ ناتوانێ‌ ڕۆژێ‌ بەسەر ببات بێ‌ ئەوەی بنەمایەك وەربگرێ‌ كو عەرەب دایناوە. هیچ پزیشكێ‌ ناتوانێ‌ لەگەڵا بازنەی نەخۆشیەكی ناسراوی كۆنەوە هەڵسوكەوت بكات بێ‌ ئەوەی ڕووی لە ڕای پزیشكێكی عەرەب بێ‌. هیچ گەشتیارێ‌ ناتوانێ‌ ڕووەو كەنارو كونجەكانی ئاسیاو ئەفریقا بچێ‌ بێ‌ ئەوەی پشت ببەستێ‌ بە زمانی عەرەبی، چونكە تەواو بڵاوبووەتەوە بەجۆرێ‌ هەندێ‌ بێ‌ زێدەڕەوی جەخت لەوە دەكەنەوە پێنج یەكی خەڵكی سەر زەوی بە عەرەبی دەدوێن. ئەگەر ئەوەمان بیركەوتەوە كە موسڵمانان لە ماوەی هەشت سەدەدا لە ئەندەلوس دانەری گەورەترین زانستەكان بوو. ئەوا بەداخەوە دەبین كە بڕوامان وابێ‌ ماددەیەكی دیاری نەكراوی هونەری مێژوو و زانستەكان و كۆمەڵایەتی و مافەكان لەو خاكەوە پێمان گەیشتبێت).

زانای دیار دیڤۆنیت لە كتێبەكەی دا (پۆزش بۆ موحەممەد و ئیسلام) دەڵێت: (دەبێ‌ ئەوە بزانین زانستە سروشتیەكان و گەردوون و زانستی بیركاری و زانستەكانی تریش كە لە سەدەی دەیەمەوە ئەورورپایان بوژاندەوە لە قورئانەوە وەرگیران. بەڵكو ئەوروپا زۆر زیاتر لەوە قەرزاری ئیسلامە. چونكە ئەو ئایینە یەكە دەستورەی فەرمانی كردووە بە دیموكراتیەت و ڕێگری كردووە لە خۆسەپێنی بە فەرمایشتی [ۆشَاوِرْهُمْ فِی اڵاَمْڕ] [ۆأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ] بەمە دەرگای مافە نوێكانی لەبەردەم مرۆڤدا كردوەنەوە. بەگشتی موسڵمانان ئەوروپایان لەو سەردەمی تاریكیە ڕزگار كرد كە لەوپەڕی تاریكی دا بوو. ئەوان ڕۆژئاواییان لە تاریكیەوە بەرەو ڕووناكی بردو شوێنەواری پزیشك و ئەندازیارییان بۆ پاراستن. بەڕاستی موسڵمانان بە مامۆستای ئەوروپا دادەنرێن) ئەمە دانپێدانانی جەمسەر و گەورەكانی بیری ڕۆژئاوان. ڕۆژئاوا زانستە ئەزموونیە ئیسلامیەكانیان وەرگرتن و لە ئەخلاقیاتە بنەڕەتیەكانی زانست دایانماڵین و سەرچاوەی بنەڕەتی خواییان بۆ ژیار لەبیر كرد. بەوە لە تەنگەڵانەوە بەرەو تەنگەڵان چوون، لە كەنارگیری و دوورگیری لە ژیانەوە كە بەستبوونی بەرەو بێئابڕووییەك كە لە ناوی بردن.

پڕۆفیسۆر سیمۆن جارجی دەڵێت: ڕۆژئاوا پایە ڕۆحیە ڕۆشنبیریە ئایینیەكانی لەدەست دان و ئیتر شتێ‌ نیە پاڵی پێوە بدات. ئایینی نەسرانیەت پایەكانی خۆی لەدەستدان و چوون بەرەو ڕۆحیانەت كۆتایی هات و لە دەروونەكان دا كوژایەوە. ئیدی لە ڕۆژئاوادا جۆرێ‌ لە بۆشایی و جۆرێ‌ لە لەدەستدانی گشتگیر دەركەوت كە نەوە گەنجەكان پێی داخ دەبن. من بڕوام وایە ژیاری ڕۆژئاواییمان ئێستا لە سەرەمەرگدایە. ئێمە ژیارێ‌ دەبینین كە لە ڕكەبەریدایە و خەریكە دەمرێ‌، دەبێ‌ ژیارێكی نوێی لێ‌ پێكبێنێ‌. ئێمە لە چاڵێكی تاریك دا دەژین و تا ئێستاش چاوەڕێی ئەو ڕووناكیەین كە ڕێمان نیشان دەدات.

جاك برل دەڵێت: جگە لە ئیسلام ئایینێ‌ نیە بۆ هەموو بوون بۆ بیروباوەڕێ‌ بگونجێ‌ كە گیانی مرۆڤ و مرۆڤبوونی لەو تاریكیە ماددیە دەربكات كە تیایدا داكەوتووە.

لێرەدا جۆرە یەك دەنگیەك لەسەر داكەوتنی ژیاری ڕۆژئاوایی هەیە، دكتۆر ماكس فریش دەڵێت: ئێمە لە بۆشاییەكی ئایدۆلۆجیدان بەو واتایەی چەمك و ئایدۆلۆجیاكانی بەردەستمان ماركسیەت لەلایەك و لیبرالیەتی سەرمایەداری لەلایەكی ترەوە بوونەتە پێناوی پەیڕەو نەكراوو ناواقعی. ئەو بۆشاییە ئایدۆلۆجیاییە زۆر مەترسیدارە. دەقێكی ئایدۆلۆجی بە واتای بیروباوەڕی و هزری –ئەو بۆشاییە بۆشایی بەهایە واتە كەموكورتی بەها- بەدوای ئەمەدا بەشێكی گەورەی زمانی سیاسەت و چەمك و واتاكانی تەنها چەند دەربڕینێكی ڕەواجپێدەرن بێ‌ مەزموونێكی حەقیقی.

ئێمە دەزانین جیهان پەیوەست و دیدەكانی لایەنە بیری و عەقڵیەكانی لەدەست داون، كاتێ‌ باسی مەسەلە شەخسیە خۆییەكان دەكەین تەنها لەسەر ئاستی تاك نیە بەڵكو لەسەر ئاستی نەتەوەیی و نیشتمانیە. چونكە ئەو پرسە تەنها ڕووەو جیهانی ڕۆژئاوانیەو جیهانی سێیەمیش دەگرێتەوە. ژیاری ئەمریكی داڕمانێكی ژیاری دەنوێنێ‌ بە بەراورد لەگەڵا بنەڕەت ئەوروپیەكان دا، ئێمە تەكنەلۆجیامان هاتە ڕێ‌ و لە ژیانمان دا ڕەگی داكوتا و پێشكەوتنێكمان هاتەڕێ‌ كە لە بنەڕەت دا داوامان نەكرد بوو. لەگەڵا ئەمەش دا دەبێ‌ لەگەڵا ئەو شتە نوێیانەی دا هەڵسوكەوت بكەین كە پێشكەشی ئێمەی دەكات.

جیهانی سێیەم ئاڵودەی بەرهەمی جیهانی یەكەمە و كۆمەڵێ‌ سلبیات و ڕەگەزی وێرانكەری لەخۆگرتووە. تەكنەلۆجیای جیهانی یەكەم لە وێنە سەركەشە سلبیەكەی دا جیهانی سێیەم تێدەپەڕێنێ‌، ئێمە ژیارێكی نوێ یان ژیارێكی تەواو پێشكەش بە جیهانی سێیەم ناكەین وەك چۆن لە مێژووی ژیاری كۆن دا ڕووی دا. ڕەگەزێكی نا ژیاری هات كە بەسەر هەموو لایەنەكانی ژیان دا سەركەوت.

زانایانی ڕۆژئاوا باسی ژیاری یەك دید دەكەن: ماركلیزی فەیلەسوفی ناسراوی ئەڵمانیا وا وەسفی دەكات كە ژیاری یەك دیدە، ئەویش تێربوونی بەكارهێنانە، لە سایەی ژیاری یەك دیدی بەكاربەری دا پیاو هەواڵی مەرگی باوك یان دایك دەبیستێ‌ لەبری ئەوەی ئازارێكی ڕۆحی بەركەوێ‌ تا مردن و حیساب و كورتی ژیانی دنیای بیربخاتەوە، كەچی دڵخۆش دەبێ‌ و ئارەزووە ماددیەكەی دەكرێتەوەو دەڵێت زۆر باشەە سامان و ماڵی چاك بە میرات دەگرین.

كارەساتی بەتەمەنەكان لە كۆمەڵگە پێشكەوتووەكان دا كە بێزراون ئەوەیە دەبێ‌ بڕۆن، ئەمەش دەردێكی ڕۆژئاواییەكە سەرەتاكانی لە شارە گەورەكانی ئێمەش دا خەریكە دەردەكەون.

ژیاری ڕۆژئاوایی بە هەردوو بەشی لیبرالی و ماركسیەوە دەناڵێنێ‌ بەدەست تەنگژەی كۆمەڵگەی ئیسلامی و لەرزەی بەها و تەنگژە كاراكانی گەیشتن بە خۆكوشتن لەبەر چەند هۆیەكی پووچ یان نا ئامادەیی بەردەوامی هۆشیاری لەڕێی بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان یان قۆرخكاری بەخششی مرۆیی ئاڵوگۆڕ پێكراوی وشكی هەستەكانەوە.

ئەمە سەرەڕای ڕقی كوڕ بۆ باوك و نامۆیی نێوان نەوەكان، كێشەی كێشەكانی مرۆڤ ئەوەیە كێشەیەكی لانەبێ‌. مرۆڤی ڕۆژئاوا دوای چارەسەری كێشەكانی لە بارێكی نەبوونی ئایینی دایە كە كارێكی بێ‌ سنوری پێ‌ دەكات. ژیاری ماددی ڕۆژئاوا لەسەر داروپەردووی ئایین دامەزراوە و جەخت دەكاتەوە سەر ژیاری تەكنەلۆجیا یان ژیاری ئامێر. ئەمە ژیارێكی بێ‌ دڵا و هەست و ویژدانە و ژیاری مرۆڤایەتیە بێ‌ ئامادەبوونی خودی مرۆڤ.

سۆركن ئاماژە دەكات بە داڕمانی ژیاری ڕۆژئاوایی و دەڵێت: ژیانی كۆمەڵایەتی لە ژیاری هەستی دا تەواو پێچ و ئاڵۆزە. خەبات تیایدا لە پێناو كامەرانی دا توندە. ئەوا ئەو كات هەوڵی ئەودیو چێژەكان هاوسەنگی عەقڵی و ئەخلاقی وا دادەڕمێنێ‌ كە دەزگای عەصەبی زۆربەی خەڵگ بەرگەی فشاری ترسناكی بەرەو ڕووكراوی ناگرێ‌ و هەڵدەوەشێ‌، مرۆڤ لەو ژیارەدا نمونەی باڵای نیە و ژیانی پڕ لە ململانێی شێواوە بۆیە دەبێتە داوی خەیاڵا و پاڵنەرەكان و هاوسەنگی خۆی لەدەست دەدات و بەرەو هەڵمەتی توندی وێرانكەری خۆپاسارتن دەكەوێ‌.

ئەوەی چەسپاوە ئەوەیە بارگرژی عەقڵی هاودەمی خۆكوشتنە چونكە یەك هۆكار هەیە، ئەویش بارگرژیە كۆمەڵایەتیەكانن، مرۆڤ كاتێ‌ لە كۆمەڵگە كەنار دەگرێ‌ ڕووەو خۆكوشتن دەچێ‌، ڕووداوەكانی خۆكوشتن لە كۆمەڵگەی ئێستادا زیادییان كردووە و ئەوەش بەو تەنگژەدا تێدەپەڕێ‌ كە پەیوەندیەكانی خێزان هەڵدەوەشێننەوە و زیاتر خەڵك كەنارگیر دەكەن و ناسەقامگیر و نائارامن و لەنێو كۆمەڵگە و دامەزراوەكان دا هەڵدەگەڕێن، ئەمە سەرەڕای زیاد بوونی ویستەكانی مرۆڤ كە تەنها بە پێكدادان لەگەڵا بەرامبەردا دێنەدی. ئەمە وا دەكات تاك لە كەشێكی پڕ لە ڕق و دوژمنایەتی دا بژیت.

سۆرگۆن دەڵێت: ژیاری هزری گرنگی نادات بە خۆشگوزەرانی ماددی و نایگۆڕێ‌، بەڵام ژیاری هەستی لەسەر ڕەچاوێكی ماددی وەستاوە و هەموو هێزی خۆی بەكاردەهێنێ‌ بۆ بەدەست هێنانی زیاترین ماددەو پشت دەبەستن بە زانست و هونەرەكان لەپێناو زیادكردنی بەرهەم و بازرگانی دا، بە داگیركردنی گەلە لاوازەكان و بردنی سامانیان دەتوانن خۆشگوزەرانیەكی بەرفراوانتری ماددی بۆ خەڵكەكەیان دابین بكەن. بەڵام چەند هۆكارێكی تر هەن گومانیان لە دڵنیایی بێهیوا دەكات: لەوانە لێكهەڵوەشان و جەنگ و شۆڕش و توندی و ڕەقی و لێكهەڵوەشانی ڕەوشتی كە دڵنیایی ناهێڵن. لێرەوە ژیاری ئێمە بە مەترسیدارترین ماوەی ئینتیقالی مێژوویی مرۆڤایەتی دا تێدەپەڕێ‌، بەدوای ئەم ڕۆڵا و ماوەش دا چەند شۆڕش و پشێویەكی بێوێنە دێن، دیارترین دیاردەش زۆری تەنگژە و بارگرژی ئابوری و ڕووداوی كارەسات و تاوان و بڵاوبوونەوەی نەخۆشیە عەقڵیەكانن.

ئارنۆلد توینبی باس لە مەترسیدارترین دیاردەكانی شارستانیەت دەكات:

 

*بتپەرستی دەوڵەتی هەرێمایەتی لە ڕۆژئاوا:

فوئاد موحەممەد شبل دەڵێت: لێكۆڵینەوەكانی توینبی سەبارەت بە داڕمان و لێكهەڵوەشانی ژیارەكان ئەوەیان لێكەوتەوە هۆكاری هەموو باری جۆرێ‌ لە سەركوتی چارەی خۆنوسین ڕەچاو هەڵكردنە لەگەڵا زێدەڕۆیی كۆمەڵگە لە مافی دا لە ئاڕاستە كردنی ویستی خۆی بۆ خۆی دامەزراندووە. توینبی ئەو ڕایە دەسەپێنێ‌ بەسەر ڕای گشتە كۆمەڵگەی ڕۆژئاوایی دا و دەبینی پاڵی داوەتەوە بەڕێی پەرستشی چەند بتێكەوە.

بەڵام لەنێو ئەو بتانەدا بتێ‌ هەیە كە لە نێوان دوو جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم دا پەرستشی بەسەر بتەكانی تردا زاڵا بووە، ئەویش بتپەرستی دەوڵەتی هەرێمایەتیە. توینبی دیاردەی بە پیرۆزدانانی دەوڵەتی هەرێمایەتی تا پەرستنی بە هەڕەشە كارێكی ترسناكی ڕۆژئاوا دێنێ‌، لە دوو ڕوانگەوە: یەكەمیان ئەوەیە ئەو پەیوەستیە بتپەرستیەی دەوڵەتی هەرێمایەتی بیروباوەڕی ئایینی حەقیقی زۆرینەی دانیشتوانی جیهانە كە مرۆكی ڕۆژئاوایی بەسەر دا دراوە. دووەمیشیان ئەوەیە ئەو عەقڵیەتە پووچە هۆكاری لەناوچوونی زیاد لە چواردە ژیارە. دەكرێ‌ ژمارەشیان شانزە ژیار بن لەنێو بیست و یەك ژیاردا. لە جەنگی وادا كە برا برای دەكوشت و توند و تیژی بەركاردەهات لە ئەنجامی پەیوەستی بە دەوڵەتی هەرێمایەتیەوە. ئەمەش گەورەترین هۆكاری بڵاوی لەناوبردن بوو.

توینبی پێی وایە تەنگژەی كۆمەڵگەی ڕۆژئاوایی ڕۆحانیە نەك ماددی، چونكە هەرچەند ئەو كۆمەڵگەیە لە پێشكەوتنی ماددی دا گەیشتبێتە لووتكە ئەوا هەست بە برسێتیەكی ڕۆحی دەكات. ئەگەر دەروونە ڕۆژئاواییەكان ڕاڕایی بۆشایی ڕۆحیان هەبێ‌ ئەوە دەرگا دەكاتەوە بۆ چەند شەیتانێكی وەك نەتەوایەتی و فاشیزم و شیوعیەت، دەی تاكەی بێ‌ باوەڕێكی ئایینی بەرگەی ژیان دەگرێ‌.

مرۆیی ڕۆژئاوایی كارەساتی بەسەر خۆی دا هێناوە بەهۆی خستنەگەڕی هەموو هەوڵەكانی تەنها بۆ زیادكردنی بەختەوەری ماددی. ئەگەر ویستی بۆ دەربازبوون بگەرێ‌ تاكە ڕێگەی دابەشكردنی ئەنجامەكانی هەوڵە ماددیەكانیەتی لەگەڵا زۆرینەی ڕەگەزی مرۆیی دا، ئەوانەی كە لە بواری ماددی دا سەركەوتوو نەبوون.

ئەگەر ئەوەشی بۆ زیاد بكەین لە ڕۆژئاوادا و مافی مرۆڤ نیە و هیچ زامنێ‌ بۆ مافی مرۆڤ نیە جگە لە شەریعەتی ئیسلامی كە لەسەر بنەمای دادپەروەری و ئازادی و یەكسانی وەستاوە. یاری دیموكراتیەتیش پیلانێكی لەخشتەبەرە، چەند دیاردەیەكی تریش هەن دەبێ‌ لەم بوارەدا باسیان بكەین:

1- ترس و بیمێ‌ كە بووە بە بەشی كۆمەڵگە ئەوروپیەكان دەگەڕێتەوە بۆ لێكهەڵوەشان و گرتنەبەری بیردۆزەی خۆڕزگاركردنی جنسی، واتە لێكهەڵوەشان لە كۆتە ڕێكخەرەكانی پەیوەندیە جنسیەكانی تاك، ئیدی شەهوەت یان چێژی كراوەی جنس لای هەندێ‌ بیریار وەك چارەسەری هەموو كێشەكانی مرۆڤ وایەو ڕزگاركردنی ئافرەتیش لە كۆتی ڕێكخستنی شەهوەتی جنسی هۆكاری چەندین كێشەی كۆمەڵایەتی بووە، ئەو بیردۆزە سەرشێوێنەرانە بوونە هۆی ڕزینی كۆمەڵگەكان.

2- دیاردەی خۆكوشتنی عەلمانیەكان: بێگومان چەند هۆكارێكی قوڵی پەیوەندی نێوان بەرزبوونەوەی ڕێژەی خۆكوشتن و دووری لە حوكمی ئایین هەن (وەك دكتۆر حەسەن شەرقاوی دەڵێت). كاری خۆكوشتنی هەندێ‌ كەسی دیاری ناو بیریارانێ‌ كە تایبەتمەند بوون بە خۆڕزگاركردنی عەقڵی و نكوڵی ئایینە ئیسلامیەكان بەڵگەیەكی ڕوونی مایە پووچی ژیاری ڕۆژئاوایە. زۆرێك لەسەر بیرۆكەی خۆكوشتن نوسینیان هەیە وەك ئەندریە مالرۆ لە كتێبەكەی دا (باری مرۆیی) بیركامی نوسەریشی دەڵێت: دەكرێ‌ خۆكوشتن شتێكی گەورەتر بێ‌ لە تەنها بێهیوا بوون و تەحەدی.

بێگومان هۆكاری بێهیوایی دەگەڕێتەوە بۆ بێئومێدی ناو مەزهەبە ماددی و عەلمانیەكان و سنورداری عەقڵیان. ئارسەر كسلەر ماركسیەتی وەرگرت و كردی بە سەرچاوەی ڕۆمانەكانی، دواتر ساختە و دەستەوسانی و كەمی لێكهەڵوەشان و لاوازی و پووچی بانگەشەو نەزۆكی بانگەوازەكەی بۆ دەركەوتو بێهیوا بوو تا گەیشتە بێهیواییەكی كوشندەی وا كە بەرەو خۆكوشتنی دەبات وەك ئەوەی بە پێچەوانەی گارودیەوە كردی، گارودی ئاشكرای كرد ماركسیەت ڕێگەیەكی داخراوەو تەنها لە ئیسلام دا هیوا هەیە بۆیە موسڵمان بوو.

هەروەها جاكوب مۆرنۆ (لە گەورە بیریارانی بیری عەقڵی لە ئەمریكا و ڕێبەری خوێندنگەی دەروونی كۆمەڵایەتی) گەیشتە تەنگژەیەك و خۆی خستە ناو داوی عەلمانیەت و نەیتوانی دەرچێ‌، زۆر دڕندانە خۆی كوشت و بڕیاری دا تا دەمرێ‌ هیچ نەخوات و نەخواتەوە.

ڕۆژنامەكان ساتەوسات هەواڵی مایەپووچی و خۆكوشتنی ڕێبەرێكی ماركسی یان بوونگەرایان فەلسەفە ملهوڕیەكانمان پێدەدەن. ئالتۆسیر كە لەبە تواناترین فەیلەسوفە ماددیگەراكانی فەرەنسا بوو تاوانێكی دڕندانەی ئەنجام دا كە كوشتنی ژنەكەی بوو كاتێ‌ لەسەر جێگەدا لەپاڵی دا بوو. بۆیە برا بۆ نەخۆشخانەی نەخۆشیە عەقڵیەكان. هایدی گاردنی ڕاگری فەیلەسوفانی سەردەم لە ئەوروپا مایەپوچی عەقڵی و بۆشایی فیكری و ئەو تەنگژەی ڕاگەیاند كە عەلمانیەكان پێی گەیشتوون و دەڵێت: ئێمە لە شەوی ئەوروپادا دەژین، سارتەر لە سەرەمەرگی دا ڕایگەیاند فەلسەفەكەی تووشی شكستێكی زۆر سەختی كردووە، ئەمە واتە چارەسەری ڕیشەیی مەسەلە هاوچەرخەكانی مرۆڤ لە بیردۆزە ماددی یان تەجریدی یان عەقڵانی یان میسالیەكان دا بەدیناكەین، چونكە هەموو ئەوانە گەیشتوونەتە ڕێی داخراوو مایەپووچی عەقڵی یان تەنگژەی دەروونییان تووش بووە، مرۆڤیش تەنها لە ئایین دا ئاسایش و نا ئارامی بەدیدەكات.

دكتۆر مەجد عەلی بار دەڵێت: شتێكی گاڵتەجاڕیە لەپێناو چاندنی دڵێك دا كە هیچ گرنگیەكی نیە زیاد لە دەیان ملیۆن منداڵا ساڵانە بەهۆی بەدخۆراكی و نەخۆشی سكچوونەوە بمرن، ئەمە ژیارێكی ڕووتەنی زۆرەوە و تەواو سەرسامی خۆیە تا ئەوەی كڵێساكەی بانگەشەی خوایەتی دەكات.

هەموو ساڵێ‌ لە جیهانی ئیسلامی دا دە ملیۆن منداڵا بەهۆی برسێتی و كەمی خۆراك و سكچوونەوە دەمرن. دەكرێ‌ بە دابین كردنی خۆراك بۆیان ڕزگار بكرێن، بەڵام ژیاری شلۆقی ڕۆژئاوا ئەوە ناكات و ملیۆنەها دۆلار خەرج دەكات بۆ چالاكی چاندنی دڵا. بەو پێیە چەند دڵێكی بێسوود دەگۆڕێ‌ بە دڵی مەیمون و سەگ و بەراز.

دكتۆر برنارد دەڵێت: من هەست بە ویژدان برینداری دەكەم كاتێ‌ ئەفسەری چالاكی چاندنی دڵا بووم، وانازانم بەو كارەم مرۆڤم بەختەوەر كردبێ‌ چونكە ئەو دڵانەی گۆڕیومن زۆر ناژین بەڵام ژیانی خاوەن دڵەكانم كردووە بە زنجیرەیەك سەختی و سەلاری و ناڕەحەتی.

لەو قۆناغەی پێشووی سەرەتاكانی سەدەی پانزەی كۆچی دا ئەو هاوارانە هۆشیاركەرەوە بوون بۆ ئەو ڕابوونە ئیسلامیەی كە موسڵمان بوونی گەورە بیریاران هێماكەی بوو، چەند نوسینێكی بەرفراوان و مەترسیدار دوور لەچاو بوون، بەڵام ئەمە دەرگای لەبەردەم لێكۆڵەرانی بە ویژدان دا كردەوە:

كتێبی (الله أكبر) عەبدولكەریم جەرمانۆس.

كتێبی (أفول الغرب)ی ستنگلەر.

كتێبی (ئیسلام لە دووریان دا)ی لیوبۆلد فابس (موحەممەد ئەسەد).

كتێبی (مرۆڤ ئەو نەزانراوەیە)ی ئەلیكس كاریل.

كتێبی (موحەممەد پێغەمبەری خوا) ئیتان دینتیە.

سەرەڕای نوسینەكانی جەمالەدینی ئەفغانی و موحەممەد عەبدە و عەبدولحەمید بن بادیس و ئیقبال و مالیك بن نەبی و حەسەن بەننا و مەودوودی و نەدەوی كە هەموویان هەستی ڕۆڵی نوێیان بێدار كردەوە و تیایدا گارودی و بۆكای و ئەلیسۆن دەركەوتن.

دەبینین موحەممەد ئەسەد دەڵێت: لەگەڵا چەمكی هێمنی مرۆیی بۆ ژیان زیاتر سۆزداریم هەبوو تا ڕەوتی ژیانی خودایی باوی ناو ئەوروپا، ئەمەش بەرەبەرە وایكرد بەدوای هۆكارەكانی ناكۆكی دا بگەڕێم، ئەمەش تەنها بە لێكۆڵینەوە لە ڕێنماییەكانی ئیسلام تەواو دەبوو. بەهۆی چاك تەواوكردنی ئەو لێكۆڵینەوەمەوە وام لێهات ئیسلام وەربگرم. بەڵام توانی لە ئاسۆیەكی نوێی كۆمەڵگەیەك دا چاوم بكاتەوە كە نەگونجانی تیا نیە و لەوپەڕی برایەتی حەقدان ئیدی جیاوازی تەواوی نێوان ئیسلام و ئیمكانیاتە میسالیەكانی ناو ڕێنمایی ئایینەكەیانم بەدیكرد، ئەم دۆزینەوەو سەرسامیە بەرامبەر ئەوەی بووە و ئەوەی ئێستا هەیە وایكرد هەوڵبدەم لە دیدێكەوە لە حەقیقەت نزیك ببمەوە كە سۆز و خۆشەویستی تیایە، ئیدی خۆمم لە بازنەی ئیسلام دا دۆزیەوە، ئەو ئەزموونێكی پوختی ئەندێشەیی بوو كە وایكرد لە ماوەیەكی كورت دا قەناعەت بكەم تەنها هۆكاری داڕمانی كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری موسڵمانان دەگەڕێتەوە بۆ وەستانی هەنگاو بە هەنگاویان لە شوێنكەوتنی گیانی ڕێنماییە ئیسلامیەكان، بینیم ئیسلام هێشتا ماوەو هەیە بەڵام تەنها گیانە.

بە هێندەی هەست كردن بە ڕەقی و چەندێتی چالاكی ئەو ڕِێنماییانە بە هێندەی كاریگەرییان لە دەروونم دا پرسیار دروست بوو سەبارەت بەوەی بۆچی موسڵمانان لە ژیانی كردەییان دا پەیڕەوی ناكەن. بە وردی بە میوانداری چەندین بیریاری ئیسلام لەسەر ئەو مەسەلە دوام تا ئەوەی وا خۆم ڕاهێنا قسەی بۆ موسڵمانان بكەم وەك پارێزەرێكی ئیسلام لە پای پاڵدانەوەو دەست لێبەردانی ئەوان، هەستم نەدەكرد بەو گەشەسەندنەی كە بەسەر بارم دا هاتبوو تا لە پاییزی ساڵی 1925ز. دا ئەوكات لە شاخەكانی ئەفغانستان بووم حاكمی هەرێمی (شاب) پێی وتم: تۆ لە ڕاستی دا موسڵمان نیت بەڵام بەڵام هەست بەوە ناكەیت. ئەم وشانە شۆكێ‌ بوون بێدەنگیان كردم، بەڵام كاتێ‌ لە ساڵی 1926ز. دا گەڕامەوە بۆ ئەوروپا ئەنجامی سروشتی هەڵوێستی خۆمم بینی كە موسڵمان بوون بوو، زۆر پرسیارم كرد بۆچی موسڵمان بووم، دەبێ‌ دان بەوەدا بنێم وەڵامم پێ‌ نیە، چونكە من كاریگەر نەبووم بە تەنها لایەنێكی ئیسلام، بەڵكو كاریگەر بووم بە هەموو بنیادی سەرسوڕهێنەری ئیسلام لە پەیوەستی دا. تا ئەم ساتەش ناتوانم لایەكی ئیسلام بەسەر لایەكی تری ئیسلام دا بدەم، وەك ئەوەی من دەیبینم ئیسلام كارێكی نموونەیی ئەندازیاری تەواوە كە هەموو بەشەكانی تەواو یەكانگیرن تا ئەو ئاستەی پاڵپشتی یەكدی دەبن لایەنە چاكەكان نیشان دەدەن. لەوانەیە ئەو هەستە بێ‌ كە هەموو ڕێنماییەكانی ئیسلام لە شوێنی دروستی خۆیان دا باڵاتر لە باس و وەسف دانراون. لەوانەیە هەستە بێ‌ زاڵا بووبێ‌ بەسەر هەستم دا.

 

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics