٤ جەمادی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

رۆشنبیری ئیبن تەیمیە و ڕێبازی لە لێكۆڵینەوەدا

مێژوو نوسان لەسەر ئەوە یەكدەنگن كە ئیبن تەیمیە شارەزاییەكی بەرفراوانی لە زانستە شەرعی و عەقڵیەكاندا بەشێوەیەكی یەكسان هەبووە. زەهەبی لەبارەیەوە دەڵێت: (لە زیرەكیدا هەڵدەگیرسا و زۆر گوێی لە فەرموودە دەگرت و زیاتر لە دووسەد مامۆستای هەبوو و لە شارەزایی تەفسیردا گەیشتبووە ئەو پەڕ و لە لەبەركردنی فەرموودە و پیاوانی فەرموودە گێڕەوە و ڕاستی فەرمودەدا كەسی پێ‌ نەدەگەیشت، لە وەرگرتنی فیقهو مەزهەبەكانی هاوەڵان و شوێنكەوتوان (تابعین) دا وێڕای چوار مەزهەبەكەش هاوتای نەبوو، شارەزایشی لە دەستە و تاقمەكان و ئسوڵ و كەلام هەبوو و من هاو وێنەی ئەو بەدی ناكەم سەبارەت بە ژیاننامە و مێژووش بەڕاستی جێی سەرسوڕمان بوو، لەبارەی جیهاد و پێشرەِویشەوە لە سنوری وەسفدا نەمابوو. جا ئەگەر باسی تەفسیر بكرایە ئەو هەڵگری ئاڵاكەی بوو، ئەگەریش فەرمودەناسان ئامادەبوونایە ئەو دەدوا و ئەوان دەستەوسان دەوەستان و فەرمودەی دەگێڕایەوە و ئەوانیش ورتەیان نەدەكرد، ئیبن تەیمیە بێباك دەبوو ئەوانیش هیچیان بۆ نەدەمایەوە.Ebntaemea  3

ئەگەر ناوی ئەهلی كەلام بهاتایە ئەو كەسی تاكیان بوو هەموویان دەگەڕانەوە بۆ لای ئەو، ئەگەر ئیبن سینا فەیلەسوفەكانی پێش بخستایە و بەرز رابگرتایە ئەو رسوای دەكردن و نهێنی و عەیبەكانیانی ئاشكرا دەكرد) . پێ‌ دەچێ‌ لەو دەربڕینانەی بەڕونی رۆشنبیری ئیبن تەیمیە و ئاستی شارەزابونی لە فەرمودەدا نیشان بدەن ووتەكەی زەهەبی بێت لەبارەیەوە: (فەرمودەیەك ئیبن تەیمیە نەیزانی بێت ئەوە فەرموودە نیە) . ئمەش بەڵگەی ئەوەیە ئاكابونێكی بەرفراوانی لە فەرمودە و شارەزایی بە هەموو كتێبەكانی فەرموودە هەبووە. ‌وەمڕۆ كتێبی (الرد علی المنطقیین)ی ئیبن تەیمیەمان لەبەر دەستدایە كە لەو جۆر و بوارەدا كتێبێكی نایابە-وەك پاش كەمێكی تر باسی دەكەین- ئەمە بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەیە لەسەر رۆشنبیری قوڵی مەنتیقی ئبن تەیمیە.

رۆشنبیری فەلسەفی ئیبن تەیمیەش تا ئاستێكی زۆر تائێستاش نادیارە چونكە گرنگترین ئەو كتێبانەی كە تیایدا رەخنە و بەرهەڵستكاری لە روی فەلسەفەدا نیشان داون دواتر بڵاو نەكراونەتەوە یان لەگەڵ ئەو كتێبانەیدا كە لەناوچون ئەوانیش فەوتاون.

لە گرنگترین ئەو كتێبانەش كتێبی (الصفدیة)یە كە لەلێكۆڵینەوەی دكتۆراكەمدا سودی زۆرم لێ‌ وەرگرتووە و تا ئاستێك لێكۆڵینەوەم لەسەر كردووە و پشت بەخوا دوو مانگی تر دەست دەكەم بە لەچاپدانی هەروەك دەاتر كتێبە گەورەكانیشی بڵاو نەكرانەوە وەك كتێبی (نقچ تا ْسیس التقدیر)و پاشكۆی كتێبی (در‌ء تعارض العقل والنقل) چونكە ئەوەی لەو كتێبە بڵاو كراوەتەوە چارەكێكی كتێبەكەیە یان یان بەزیاترین مەزندە سێ‌ یەكی كتێبەكەیە. ئەوانەی ژیانیان نوسیوەتەوە باس لەوە دەكەن لەبەرپەرچدانەوەی فەیلەسوفاندا چوار بەرگی هەبووە جگە لەو پەیام و بنەكایانەی نوسیونی و چگە لەو كتێبانەی تریش لەبەرپرچدانەوەی مەنتیق دا (لەوانە كتێبی (الرد علی منطق كتاب اڵاشارات لابن سینا) هەموو ئەو كتێبانە نەناسراون و دواتر بڵاو نەكراونەتەوە. لەبواری زانستی كەلامیشدا زۆرێك لە كتێبە گرنگەكانی دواتر بڵاوكراونەتەوە وەك كتێبی (نقض تأسیس التقدیس) كە باسمان كرد.

ئەوەی ڕۆشنبیری ئیبن تەیمیە جیادەكاتەوە ئەوەیە كە رۆشنبیریەكی قوڵی ئیسلامی بووە بە پلەی یەكەم، ئەوتیایدا بەتەواوی شوێن بەرنامەی ئەهلی سوننەو جەماعە كەوتووە، بەتایبەت رێبازی پێشەوا ئەحمەدی كوڕی حەنبەل و گەورە زانایانی حەنبەلی، ئەگەر چی ئەو ڕای لە هەرچوار مەزهەبەكە وەردەگرت و قسەی لە گەورە فەرموودە ناسانی وەك بوخاری و شافیعی و تەبەری و ئەبو شەیخی ئەسبەهانی و لالەكائی و ئەبونەصری سەجزی و ئیبن خوزەیمە و دارمی و ئیبن قوتەیبە و ئەبوبەكر ئەپرەم و خەلال و ئەبو عسمانی صابونی و ئەبو ئیسماعیلی ئەنصاری و بەیهەقی و ئیبن بەتتەو ئیبن حەزم و ئیبن جەوزی و ئەشعەری و باقەلانی و كەسانی تر وەردەگرت، بەڵكو ئیبن تەیمیە سودی لە هەموو بیریاران و تێروانەران وەردەگرت كە جەختیان لە پاڵپشتی مەزهەبی ئەهلی سوننە و جەماعە دەكرد، ئەو لە كتێبی ( الرد علی المنطقیین)دا دان بەوەدادەنێت كە بۆ بەرپەرچدانەوەی مەنتیق سوودی لە كتێبی (الدقائق)ی باقەلانی –كە ئەشعەریە- و لەكتێبی (ئیبن نەو بەختی شیعی دوانزە ئیمامی) وەرگرتووە.

لێرەدا تێبینی جیاوازی نێوان ئەو و غەزالی دەكەین، ئەو قسە لەهەر یاریدەدەرێك وەردەگرێت كە بزانێت تیایدا سەرخستنی مەزهەبی ئەهلی سوننە هەیە و بڕوای پێی هەیە كە حەق بێت، هەرچیش پێچەوانەی ئەوە بوایە فڕێی ئەدا و دانی بەوەدا دەنا كە هەموو دەستە و تاقمێك یان هەموو زانایەك چاكەی هەیە، هەروەك ئەوە دەخاتە ڕوو كە چ پوچەڵێ‌ و ناڕاستیەكیشیان هەیە، ئەو لە یاسی غەزالی دا- لەگەڵ ئەوەی هێرشی دەكاتە سەر- بەسەر كتێبی (فضائح الباطنیة) دا هەڵدەدات. لەگەڵ ئەوەی ئەو دان بەوەدا دەنێت غەزالی راجیاوازە بەڵام وەك پێشتر باسمانكرد-ئەوە تۆمار دەكات كە غەزالی لەكۆتاییەكانی ژیانیدا وازی لە سەرقاڵبوون بە زانستە فەلسەفی و كەلامیەكان هێناوە و لای داوەتەوە بەلای سەرقاڵبوون بە زانستی فەرموودەوە. كۆتا شتیش كە پێوەی سەرقاڵ بوو لە صەحیحی بوخاری و موسلیم دا بوو تا مردن سەرقاڵی ئەوە بوو) لەگەڵ ئەوەی ئیبن تەیمیە هێرش دەكاتە سەر باقەلانی_بەتایبەت لەبارەی ڕاو بۆچونی لەمەڕ پێغەمبەرایەنی وموعجیزاتەوە، بەڵام دان بەوەدا دەنێت كەئەو لەباشترینی ئەشعەریەكانەو تیایدا كەسی وانەبووە نەلەپێشترو نەلەدواتریدا .هەروەك لەباسی ئیبن وروشدا دەڵێت لەفەیلەسوفەكان زۆر باشترە بەوجۆرە ڕێبازی ئیبن تەیمیە ئەوەیە گەورەیی بەرامبەرەكانی تۆمار بكات لەگەڵ ئەوەی لەگەڵیاندا ڕاجیایەو ڕاجیابوونیشی لەگەڵ نەیارەكانیدا نابێتە ڕێگری ئەوەی سود لەڕستەی راست ورەوای ئەوانە وەربگرێت وڕاجیایی ئەو لەگەڵیاندا نەبێتە هۆی ئەوەی دان بەگەورەییاندا نەنێت یان بەڕادەیەك كەخۆی بڕوای پێی نیە لەگەڵیاندا بجەنگێت.

بەپێچەوانەی ئەوەی لەسلبیاتی غەزالی بەرامبەر هێرشی خاچپەرستان بۆ سەر موسڵمانان لەسەردەمەكەیدا بەدیدەكەین، ئیبن تەیمیە بەهەموو توانایەكی زانستی ودەروونی وتەنانەت جەستەیش لەڕووی تەتارەكاندا وەستا، ئەو لەدیمەشق لەگەڵ جێگیری سوڵتان ئەفرەمدا وەستاو موسڵمانانی هاندەدا تادژ بە تەتارەكان چەسپاو سەقامگیربن لەكاتێكدا زۆربەی زانایان وگەورە پیاوانی دەوڵەت لەشارەكە ڕایاندەكرد، هەروەك سوڵتان غازانی تەتار لەبەر خراپی هەڵوێستی لەگەڵ موسڵماناندا كەوتە بەر تووڕەبوونی ئیبن تەیمیە لەڕوویدا لەگەڵ ئەوەی ئەو تووڕە بوونە مەترسی لەسەر ژیانی ئیبن تەیمیە هەبوو، كاتێك ئیبن تەیمیە بینی مەترسی تەتارەكان زیادیكردووە، لەسوریاوە چوو بۆ میسر وبەچەند دەربڕینێكی توند سوڵتان ناسرو پیاوانی سوڵتانی هاندا تا لەگەڵ تەتارەكاندا بجەنگن پاشان خۆیشی لەجەنگی (مەرج سەفەر)دا بەشداریكردو لەنێو سەربازاندا بەرێكەوت وهانیدەدان وجەختی لێدەكردنەوە كەئەوان شیاوی ئەوەن سەركەوتنی خوا بەدیبهێنن تائەوكاتەی لەگوێڕایەڵی خوای گەورەدا دڵسۆزی بنوێنن، پاشان لەگەڵیاندا بەسەختی بەشداری جەنگی دژ بەتەتارەكانی كرد.

 

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics