٣ ڕه‌بیعی یەکەم، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

زانستی تەفسیر و مێژوی زانستی تەفسیر

راستە قورئان كتێبێكی عەرەبییە و ماناكانی تا ڕادەیەكی زۆر ڕوون و ئاشكرایە, كەچی خوای گەورە بە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەفەرموێ: (وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ َ) (النحل :44). واتە: ئێمە ئەم قورئانەمان ناردووەتە سەرت بۆ ئەوەی بۆ خەڵكی ڕۆشن بكەیتەوە كە خوا چی بۆ ناردوون، تا بەڵكو بكەونە بیركردنەوە. كەواتە كاری پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) لەگەڵ ئەم قورئانەدا بریتییە لە "بەیان" و ڕۆشنكردنەوەی زیاتری ماناكانی, بۆیە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەفەرموێ: "لا انی أوتیت القران مثله معه". رواه ابوداود مختصر تفسير ابن كثير، (1/12): ئاگاداربن! كە من خوای گەورە وەك چۆن قورئانی پێداوم واش شتێكی تری وەك قورئانی پێداوم, (واتە: سوننەتەكان) ئیمامی شافعیش ئەفەرموێ: "كل ما حكم به رسول الله فهو مما فهمه من القرآن". واتە: هەموو ئەو بڕیارانەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) داوێتی, بریتییە لە تێگەیشتنی خۆی بۆ قورئان.زانستی تەفسیر

ئەم زانستە "واتە زانستی تەفسیر" هەر لە سەردەمی پێغەمبەرەوە (صلی الله علیه وسلم) دەستی پێكردووە و لە سەردەمی ئەصحابەدا: (رەزای خوایان لێ بێت) گرنگی دان بە تەفسیر زیادی كرد و لە ناو قوتابیانی صەحابەدا "موفەسیری" زۆر پەیدا بوون و تا ئەهات گرنگیدان بە تەفسیری قورئان زیاتر ئەبوو تا گەیشتە ئەوەی چەند جۆرێك تەفسیر بۆ قورئان دروست بوو.

ـ عەبدوڵڵای كوڕی مەسعود (خوا لێی ڕازی بێت) ئەفەرموێ كە ئایەتی: (الَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَـئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ) (الأنعام: 82) . هاتەخوارەوە خەڵكی زۆر ناڕەحەت بوون و هاتنە خزمەتی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) و عەرزیان كرد: ئەی پێغەمبەری خوا جا كاممان زوڵم لە خۆی ناكات؟!

پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەفەرموێ: "انه لیس الذی تعلمون, الم تسمعوا ما قال العبد الصالح: ان الشرك لظلم عظیم, انما هو الشرك". ئەمە ئەوە نییە ئێوە ئەیزانن، مەگەر گوێتان لە قسەی ئەو پیاوچاكە نەبوو كە ئەڵێ‌: هاوەڵدانان بۆ خوا ستەمێكی گەورەیە، ئەو ستەمە مەبەست پێی هاوەڵدانانە بۆ خوا.

ـ پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) دەربارەی (إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ) (الكوثر: 1) فەرمووی: "الكوثر نهر أعطانیه ربی فی الجنە". رواه مسلم واحمد. كەوسەر ڕووبارێكە خوای گەورە داوێتی بە من لە بەهەشتدا.

ـ لە تەفسیری ئایەتی: (الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ ..) (الفرقان: 34)دا ئەنەسی كوڕی مالیك ئەفەرموێ: كابرایەك هاتە خزمەتی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) و عەرزی كرد: باشە قوربان! كافر چۆن بە دەموچاو ئەڕوات بەڕێوە لە ڕۆژی قیامەتدا؟ پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) فەرموی: "الیس الذی امشاه علی رجلین فی الدنیا قادرا علی ان یمشیه علی وجهه یوم القیامە". رواه البخارى, لة "كتاب التفسير" دا. باشە كەسێك كە لە دونیادا بتوانێ‌ لەسەر دوو قاچ بیبات بەڕێوە ناتوانێ‌ لە قیامەتیشدا لەسەر دەموچاوی بیبات بەڕێوە؟

ـ لە سەردەمی خەلیفەكانی راشدین و سەردەمی صەحابەدا چەند كەسی تەفسیرزانیان تێدا هەڵكەوت لەوانە: هەر چوار خەلیفە راشدینەكەو عەبدوڵڵای كوڕی عەبباس و عەبدوڵڵای كوڕی مەسعود و ئوبەی كوڕی كەعب و زەیدی كوڕی پابت و ئەبو موسای ئەشعەری و عەبدوڵڵای كوڕی زوبێر...

ـ لە ناو تابیعینیشدا قوتابییەكی زۆر لە دەوری ئەم صەحابە تەفسیرزانانە كۆبوونەوە و هەریەكەیان لە هەرێمێك لە هەرێمە ئیسلامیەكاندا بوونە "مەرجەع" بۆ ئەم زانستە.

ـ سەعیدی كوڕی جوبەیر و موجاهید و عەكریمە و گاوسی كوڕی كیسانی یەمانی و عەگای كوڕی ئەبی ڕەباح, لە مەككەدا و لە دەوری "عەبدوڵڵای كوڕی عەبباس" كۆبوونەوە.

ـ عەلقەمە و مەسروق و ئەسوەدی كوڕی یەزید و عامری شەعبی و حەسەنی بەصری و قەتادە لە عێراقدا لە دەوری عەبدوڵڵای كوڕی مەسعود كۆبوونەوە و بوونە مەرجەعی هەرێمی عێراق.

ـ زەیدی كوڕی ئەسلەم‌و ئەبولعالیەو موحەممەدی كوڕی كەعبی قورەڤی لە "مەدینە"داو لە دەوری ئوبەی كوڕی كەعب كۆبوونەوەو بوونە مەرجەعی ئەهلی مەدینەو چواردەوری.

ـ لە سەردەمی نووسینەوەی زانستەكانیشدا كە بە (عصر التدوین) ناو ئەبرێت، زانایانی ئیسلام دەستیان دایە نووسینی "تەفسیری قورئان" بە تایەبتی تەفسیری ئەو ئایەتانەی كە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) كردوونی، یان صەحابە كردوونی، یا یەكێك لە تابعین.. بۆ نموونە:

ـ یەزیدی كوڕی هارون (117 كۆچی مردووە)، یان شوعبەی كوڕی حەجاج (160 كۆچی مردووە)، یان سوفیانی كوڕی عوینە (198 كۆچی مردووە)، یان وەكیعی كوڕی جەڕاح (كە مامۆستای ئیمامی شافیعی بووە) (197كۆچی كردوە)، یان ئادەمی كوڕی ئەبی ئەییاس كە (220 كۆچی مردووە).. هەرچەندە ئەو زانایانە كتێبەكانی خۆیان كە لە تەفسیردا دایان ناوە هیچی نەماوەو بەڵكو دەماودەم تەفسیرەكانیان لە كتێبەكانی (تەفسیری مأثور)دا ئەگوزارێتەوە.

ـ پاش ئەمان چەند زانایەكی تر دەستیان دایە تەفسیر كردنی قورئان لەسەرتاوە تا كۆتایی وەك (ئیبن ماجە) كە ساڵی (273 كۆچی) مردووە، یان ئیمامی (طبری) كە (310 كۆچی) مردووە، یان ئەبی حاتەم كە (ساڵی 327 كۆچی) مردووە، یان حاكم كە ساڵی (405) كۆچی مردووە.

ـ پاش ئەم چەرخەش هەندێ‌ زانای تر هاتن ‌و دەستیان دایە تەفسیركردن، بەڵام هەر پابەندبوون بە تەفسیری (مأثور) ەوە./ تەفسیری (مأثور) بریتیە لەو تەفسیرانەی كە بە ئایەت یان بە حەدیس یان بە قسەی صەحابە ‌و تابعین ‌و پێشەوایانی ئایین ئەكرێت‌و لەو رێورەسمە لانادات.

ـ پاشان سەردەمی دەمارگیری مەزهەبی هاتە پێشەوەوە هەر كۆمەڵە زانایەك سەر بە مەزهەبێكی دیاری كراوبوون دەستیان دایە تەفسیركردن تا پشتی بنەما مەزهەبییەكانی خۆیانی پێ راست بكەنەوە، بۆیە تەفسیر ئەو رەونەق‌و كەمەندكێشییەی هەیبوو، نەیماو راست‌و ناراست لەگەڵا یەكتریدا تێكەڵا كران، هەر زانا كە لە زانستێكدا باڵادەست بوو، هات ئەو زانستەی خۆی ئاخنییە ناو تەفسیرەكەی وەك:

ـ (فەخرەدینی رازی) كە لە زانستەكانی فەلسەفەو مەنتیق دا باڵادەست بوو تەفسیری (الكبیر)ی دانا، كە پریەتی لە قسەو راوبۆچونی فەیلەسوف‌و حەكیمەكان.

ـ (قورطبی) ‌و (جەصاص) كە لە فیقهدا باڵادەست بوون، تەفسیرەكانیان پڕ كرد لە پرسەكانی (فقه)و شەریعەت.

ـ (ثعلبی) ‌و (خازن) كە لە مێژوودا باڵادەستییان هەبوو، هاتن تەفسیرەكانیان ئاخنی بە روداوە مێژوویەكانی كۆن‌و تازە ـ بە نیسبەت سەردەمی خۆیانەوە ـ.

ـ (رمّانی‌و جوبائی‌و قاضی عبدالجبار‌و زەمەخشەری)یش كە لە رێبەرانی موعتەزیلە بوون هاتن ئایەتەكانی قورئانیان بەپێی بنەماكانی ئیعتزال تەفسیرو تەئویل ئەكرد.

ـ شیعەمەزهەبەكانیش بەهەمان شێوە تەفسیری قورئانیان بەو شێوەیە ئەكرد كە پشتی بنەماكانی مەزهەبی شیعەگەری راست بكاتەوە وەك ملا موحسنی كاشانی.

ـ سوفیە سوفستائییەكانیش وەك ئیبن عەرەبی بۆ نموونە ملی ئایەتەكانی قورئانی لار ئەكردەوە تا بازاڕ بۆ بۆچوونە نادروستەكانی خۆی دروست بكات.

بەم شێوەیە قورئان بوویە پەناگاو فریادڕەسی هەموان‌و هەریەكەی ئەیویست مانایەك لە ئایەتەكاندا دروست بكات‌و دەربهێنێ‌، كە جاری وا هەبوو بە هیچ شێوەیەك ئەو ئایەتە نە لەدوور نە لە نزیك ئەو مانایەی نەئەدا بە دەستەوە. بۆ نموونە:

ـ شیعەكان ئەڵێن: (إِنَّ هَـذَا الْقُرْآنَ يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ..). یانی ئەم قورئانە دەستی خەڵك ئەگرێت تا ئیمامەكانی شیعەیان پێبناسێنێ‌‌و تەسلیم بەوانیان بكات. / بورقوعی كە زانایەكی شیعە مەزهەبە و توێژینەوەی رەخنەیی لەسەر مەزهەبەكەی خۆی كردووەو دەڵێت : نسب للامام قولاً ليثبت ان القرآن هادٍ للأمام بعد ما أورد الآية: (إِنَّ هَـذَا الْقُرْآنَ يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ). قال الإمام: "التي هي أقوم" هو الإمام، ولم يصل فهم الراوي الى أن (التي هي) مؤنث وليس لنا إمام مؤنث! وهذه الآية لا تتعلق بالإمام إطلاقاً" واتە: ئیمامەكانی ئەوان پیاون، كەچی ئەوان (هی)یان بەكارهێناوە بۆیان، كە بۆ (مێ‌) بەكاردێت. (كسر الصنم/ ص169) العلامە البرقعی.

ـ یان ئەڵێن: (يُؤتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً..) (البقرة: 269). بریتییە لە: "ناسینی ئیمام‌و بەگوێكردنی" ./ تفسير الصافي، فيض الكاشاني، (1/228).

ـ یان ئەڵێن: (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ). واتە: (دەستگرتن بە ئیمامەكانی شیعەوە). / هةمان سةرضاوة، (1/215).

* سۆفیەكان ئەڵێن: (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ) ئەمە ئاماژەیە بۆ شەڕكردن ‌و جیهاد كردنی دەروون، چونكە دوژمنترینی دوژمن بریتییە لەو نەفس‌و دەروونەی كە مرۆڤ خۆی هەیەتی". / لطائف الإشارات، القشيري، (4/173).

ـ یان لە تەفسیری (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) دا ئەڵێن: " الباء بره لأرواح الأنبياء بألهام الرسالة والنبوة والسين سرّه مع أهل المعرفة بألهام القربة والأنس، والميم فتنة على المريدين بدوام نظره اليهم بعين الشفقة والرحمة../ حقائق التفسير، أبوعبدالرحمن السلمي الصوفي، (1/9).

ـ هەروەها ئەڵێن(إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ) (المطففين: 22) (وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ) (الإنفطار: 14) "نعیم"‌و بەهەشت برتییە لە ناسین‌و بینینی خوا بە دڵا‌و "جحیم"‌و جەهەننەمیش بریتییە لە دەروونەكان كە ئاگرێكی كڵپەداری تێدایە".

* موعتەزیلەكان ئەڵێن:

ـ كە خوای گەورە ئەفەرموێ: (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ) (القيامة: 22ـ 23).. مەبەست پێی چاوەڕوانی‌و ئومیدبوونە بە خوا نەك بینین‌و سەیركردن، چونكە موعتەزیلەكان قەناعەتیان بە بینینی خوا نییەو ئەڵێن خوا نابینرێت‌و مومكین نییە ببینرێت.

بەم شێوەیە تەفسیری قورئان ئەركە سەرەكییەكەی كە بریتی بوو لە هیدایەتدانی خەڵك ‌و دەستگرتنیان بوو بۆ ئەوەی یاساو بنەما شەرعییەكانیان پێبناسێنێت‌و گوێ بۆ خواو پێغەمبەری خوا بگرن‌و گوێڕایەڵییان بكات، ئەم ئەركە سەرەكییە نەماو تەفسیری قورئان بوو بە پەردەیەك لەبەردەم ماناو مەبەست‌و هێزی كێشندەی قورئانداو ئەو بەرەكەت‌و پێزو رۆحانیەتەی نەما، كە زۆر پێویست بوو بۆ عەوداڵانی رێگەی ئیسلامەتی.

* تەفسیری قورئان ئەو سەردەمانەشی بڕی‌و هات تا گەیشتە ئەم سەردەمە تازانەی ئێمە ‌و تەفسیركردن بوویە چەندین قوتابخانە وەك:

ـ قوتابخانەی تەفسیر بە (مأثور).

ـ قوتابخانەی تەفسیر بە (رأی).

ـ قوتابخانەی تەفسیر لە رووی زمانەوانییەوە.

ـ قوتابخانەی تەفسیری سۆفییانە.

ـ قوتابخانەی تەفسیری باتنیانە.

ـ قوتابخانەی تەفسیری ئیعجازی.

ـ قوتابخانەی تەفسیری دەعەوی.

ـ پاشان هەركەسەو بەپێی سەرسامبوون‌و هاوڕابوونی بۆ قوتابخانەیەك لەو قوتابخانانە دەستیان دایەی تەفسیرنووسین‌و دونیای فكرو نووسینیان پڕ كرد لە تەفسیری قورئان.

* بەناوبانگترین كتێبەكانی تەفسیر كە بە پێی قوتابخانەی تەفسیر بە (مأثور) نووسراون:

1ـ ئەو تەفسیرەی دراوەتە پاڵ (ئیبن عەبباس).

2ـ تەفسیری (ئیبن عویینە).

3ـ تەفسیری (ئیبن ئەبی حاتەم).

4ـ تەفسیری (ئیبن عەطییة).

5ـ (بحر العلوم)ی ئەبی لەیثی سەمەرقەندی.

6ـ تەفسیری (ئیمامی طبری) كە ناوی (جامع البیان فی تفسیر القرآ‌ن)ە.

7ـ تەفسیری (ئیمامی بەغەوی) كە ناوی (معالم التنزیل)ە.

8ـ تەفسیری (جەلالەدینی سیوطی) كە ناوی (الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور).

9ـ تەفسیری (ئیبن كەسیر) كە ناوی (تفسیر القرآ‌ن العظیم)ە.

10ـ تەفسیری (شەوكانی) كە ناوی (فتح القدیر)ە.

* بەناوبانگترین تەفسیر بە (راوبۆچوون) نووسراون:

1ـ تەفسیری ئەبوعەلی جوبائی.

2ـ تەفسیری قاضی عبدالجبار بەناوی (تنزیه القرآ‌ن عن المطاعن).

3ـ تەفسیری زەمەخشەری "الكشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل".

4ـ (مفاتیح الغیب) فەخرەدینی رازی.

5ـ (مدارك التنزیل وحقائق التأویل) ی نەسەفی.

6ـ (لباب التأویل فی معانی التنزیل)ی ئیمامی خازن.

7ـ (البحر المحیط)ی ئەبی حەییان.

8ـ (أنوای التنزیل وأسرار التأویل)ی ئیمامی بەیضاوی.

9ـ (تفسیر الجلالین) جەلالەدینی محلی ‌و جلال الدینی سیوطی .

* بەناوبانگترین تەفسیرەكان لە رووی زمانەوانییەوە:

1ـ كەشافی زەمەخشەری.

2ـ (تأویل مشكل القرآن)ی ئیبن قوتەیبە.

* بەناوبانگترین تەفسیرەكانی ئەهلی تەصەوف:

1ـ (تفسیر لطائف الاشارات)ی قوشەیری.

2ـ (حقائق التفسیر)ی أبوعبدالرحمن السملی.

* بەناوبانگترین تەفسیرەكانی باتنییەكان:

1ـ التفسیر الكبیر، مرزا غلام ئەحمەدی قادیانی‌و تەفسیرەكەی محمد علی لاهوری قادیانی.

2ـ تەفسیرەكانی (إبن عربی)‌و حەللاج.

* بەناوبانگترین تەفسیرەكان لە رووی زانستی فیقهییەوە:

1ـ أحكام القرآ‌ن / للجصاص.

2ـ أحكام القرآ‌ن / لابن العربی.

3ـ تفسیر آ‌یات الاحكام / لعلی السایس.

4ـ أضوا‌ء البیان / للشنقیطی.

5ـ تفسیر آ‌یات الاحكام / لمناع القطان.

* بەناوبانگترین تەفسیری قورئان لە رووی ئیعجازی زانستییەوە:

1ـ الكشاف: ئیعجازی رەوانبێژی.

2ـ الجواهر فی تفسیر القرآ‌ن: الشیخ طنطاوی جوهری.

3ـ تفسیر المنار: الشیخ رشید رضا.

4ـ التفسیر البیانی للقرآ‌ن الكریم: عائیشە عبدالرحمن (بنت الشاطیء).

* بەناوبانگترین تەفسیری دەعەوی بۆ قورئان كرابێت بریتیە لە:

1ـ تەفسیری (فی ظلال القرآن)ی سید قوطب.

 

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



‌قورئانی پیرۆز

Quran

دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics