هەینی، ٢٨ سەفەر، ١٤٣٩هـ
قەبارەی نووسین

زانستی تەفسیر و مەرجەكانی كەسی موفەسیر

زانایان جگە لەوەی جۆرەكانی تەفسیریان باس كردووەو هەروەها توێژەكانی پیاوانی تەفسیریشیان باس كردووە، باسی وردیشیان دەربارەی مەرجەكانی كەسی موفەسیر كردووە لەوانە:

1ـ كەسی موفەسیر ئەبێت خاوەنی "عەقیدەو بیروباوەڕێكی رێك‌و راست بێت"، چونكە عەقیدەی راست‌و رەوان جگە لەوەی كاریگەری رۆحی بەسەر نووسینەكەو خوێنەرانییەوە بەجێ‌ دەهێڵێت رێگەش لە موفەسیرەكە ئەگرێت كە ملی ئایەتەكان خوار بكاتەوە بۆ ماناو مەبەستێك كە ئایەتەكان هەڵی ناگرن ‌و ئەو مانایە نادەن بە دەستەوە.تەفسیری ئیبن كەسیر

2ـ كەسی موفەسیر ئەبێت ئارەزوپەرست نەبێت‌و بە شوێن حەزو ئارەزووەكانی خۆیدا نەگەڕێت لە قورئاندا، وەك چۆن (شیعەكان‌و موعتەزیلەكان‌و قەدەرییەكان‌و توندڕەوەكان و قادیانییەكان) كتێبەكانی خۆیانیان بەو ڕا شازو نالەبارانە ئاخنیوەو هەركەس هەندێ‌ ئاگاداری هەبێت خێرا پێیان ئەزانێت.

3ـ ئەبێت سەرەتا بۆ تەفسیركردنی قورئان پەنا بۆ قورئان خۆی بەرن‌و ئەم ئایەت بەو ئایەت‌و ئەم سورەت بەو سورەت تەفسیر بكەن، چونكە وەك زانایانی متمانەداری ئەم ئوممەتە دەریانخستووە قورئان خۆی خۆیی تەفسیر كردووەتەوە، ئەوەی لە ئایەتێكدا بە (مجمل) هاتبێت ئەوە لە ئایەتێكی تردا بە (مفصل)ی هاتووە، ئەوەشی لە ئایەتێكدا بە كورتی وترابێت لە ئایەت‌و سورەتی تردا بە درێژی باسی لێوەكراوە.

4ـ پاش ئەمە پێویستە كەسی موفەسیر پەنا بۆ سونەتی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) بەرێت بۆ تەفسیركردنی قورئان، چونكە ئەوە لە شتە زانراو ‌و پێویستەكانی ئەم دینەیە كە بزانن پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) راڤەكەرو رۆشنكەرەوەی ماناو مەبەستەكانی قورئانە، وەك ئەفەرموێ‌: (..وأَنزَلْنَا إِلیْكَ الذِّكْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّل إِلیْهِمْ ولعَلَّهُمْ ێتَفَكَّرُونَ) (النحل: 44). یان ئەفەرموێ‌: (إِنَّا أَنزَلْنَا إِلیْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللّهُ ..) (النسا‌ء: 105). دەی پێغەمبەریش (صلی الله علیه وسلم) ئەم كارەی كردووە.

ئیبن تەیمییە (بەرەحمەت بێت) ئەفەرموێ‌: "یجب أن یعلم أن النبی بیّن لأصحابه معانی القرآ‌ن، كما بین لهم ألفاڤه، فقوله تعالی: (لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّل إِلیْهِمْ) یتناول هذا وهذا".

5ـ ئەگەر ئەو تەفسیرە لەناو سوننەتی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) دا دەست نەكەوت پێویستە پەنا بەرێت بۆ راو بۆچوون‌و قسەی ئەصحابەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)، چونكە: قورئان لە ناو ئەواندا هاتووەتە خوارەوەو ئاگایان لە ماناو مەبەستەكانی هەبووە، بەرەیەكی نەجیبزادەو زۆر موسڵمانیش بوون، سەلیقەی عەرەبیزانیشیان لە خەڵكی تر زیاتر بووەو خاوەنی (علم)‌و (عمل)ی بەكەڵكیش بوون‌و پێغەمبەریش (صلی الله علیه وسلم) شایەتی باس‌و پاكییان بۆ ئەدات ئەفەرموێ‌: "خیر القرون قرنی، ثم الذین یلونهم، ثم الذین یلونهم".

6ـ ئەگەر لە ژیان‌و قسەو راوبۆچوونی صەحابەكاندا ماناو مەبەستی ئایەتێكمان دەست نەكەوت پێویستە كەسی موفەسیر بگەڕێتەوە بۆ پیاوانی موفەسیری ناو (تابعین)، بەتایبەت ئەوانەیان كە ناودارن لەناویاندا وەك قوتابییەكانی ئیبن عەبباس‌و قوتابییەكانی زەیدی كوڕی پابت‌و عەبدوڵڵای كوڕی مەسعودو هەروەها..

(تابعین) كەسی وایان تێدا هەڵكەوتووە كە تەفسیری هەموو قورئانی لەدەم صەحابەكانەوە وەرگرتووە، ئایەت بە ئایەت‌و سورەت بە سورەت بۆ نموونە: موجاهید ئەڵێ‌: "عرضت المصحف علی ابن عباس ثلاث عرضات من فاتحتة الی خاتمته، استوقفة عند كل آ‌یة واسأله عنها".

7ـ ئەگەر كەسی موفەسیر تەفسیری ئایەتێكی لە قورئاندا دەست نەكەوت ‌و لە سوننەتیشدا دەستی نەكەوت‌و لە ژیاننامەو قسەو رەفتاری (ئەصحاب‌و تابعین)یشدا دەستی نەكەوت، پێویستە پەنابەرێت بۆ بنەماكانی زمانی عەرەبی، چونكە ئەم قورئانە بە عەرەبی هاتۆتە خوارەوەو ماناو مەبەستی هەر وشەیەكیش یان بە "شەرع"، یان بە "زمان"، یان بە "عورف"، دیاری دەكرێت وەك ئیبن تەیمییە لە رووی لێكۆڵینەوەو بە دواداچوونیدا دەریخستووە".

"موجاهید" ئەڵی: "لا یحل لأحد یؤمن بالله والیوم الأخر ان یتكلم فی كتاب الله إذا لم یكن عالما بلغات العرب". واتە: حەڵال نییە بۆ كەسێك كە ئیمانی بە خواو رۆژی دوایی بێت كە قسە لە كتێبی خوادا بكات ‌و شارەزایی لەهجەو زمانەكانی عەرەب نەبێت.

لەمەوەیە هەندێ‌ ئەوە بە مەرج ئەگرن كە كەسی موفەسیر پێویستە شارەزای باشی لە "زمانی عەرەبی‌و نەحو ‌و صەرف‌و بەلاغەو .." دا ببێت، چونكە زمانی عەرەبی بە (سەر)ێك، یان (بۆر)ێك، یان (زەنە)یەك ماناكانی ئەگۆڕێت‌و كەسی نەشارەزا دەم لە تەفسیری قورئان بكوتێت ئەكەویتە هەڵەی گەورەوەو خەڵكیش بەهەڵەدا ئەبات.

كابرایەك وتبووی: لە قیامەتدا هەموو كەسێكی كۆترباز ‌و راوچی پەلەوەرەكانی خۆی ئەخرێنە ملی، وتبویان چۆن؟ وتبووی: قورئان ئەفەرموێ‌: (وكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طئيِرَهُ فِی عُنُقِهِ ونُخْرجُ لهُ يوْمَ الْقِيامَة )!! كابرا وای زانیبوو كە (طائرة) یانی پەلەوەرەكەی خۆی، لە كاتێكدا ئەو ئایەتە یانی (نامەی كردەوەكانی) نەك (پەلەوەرەكانی).

یان كابرایەك وتبووی: "فأمه هاویە" واتە قوڕ بەسەر خۆشی‌و دایكیشی. لە كاتێكدا ئەو ئایەتە یانی (هاویە) ـ كە ناوێكی تری جەهەنممە ـ ئەبێتە شوێن ‌و سەرچاوەی كافران.

ئیبن قوتەیبە لە (مشكل القرآ‌ن)دا شتی زۆر سەیرو ناوازە لەم بارەیەوە باس ئەكات ‌و باسی نهێنییەكانی زمانی عەرەبی ئەكات، دكتۆر (فازل السامرائی)یش لە كتێبی (التعبیر القرآ‌نی) دا بە هەمان شێوە زۆر نهێنی زمانی عەرەبی‌و (سەرو بۆرو ژێرو زەنە) ئەكات‌و هەركەس بیەوێ‌ با بۆیان بگەڕێتەوە.

زانایان پاش ئەم مەرجانە چەند مەرجی تر لە رووی ئەوەوە باس ئەكەن كە پێویستە كەسی (موفەسیر) تێیدا بێت تا بتوانێت هێزی بشكێت بەسەر دەرهێنانی ماناو مەبەستەكانی قورئاندا لەوانە:

8ـ زانینی (زانستەكانی قورئان = علوم القرآ‌ن) وەك زانستی خوێندنەوەكانی قورئان، یان زانستی "توحیدو یەكتاپەرستی" تا لە قسەكردنی لە ئەو ئایەتانەدا بە هەڵەدا نەچێت كە باسی نزیكبوونەوەی عەبدو خوا ئەكات، یان باسی دەست‌و چاوو رووی خوا (جل جلاله) دەكات.. گرنگترین زانستی قورئانی پیرۆرز بۆ موفەسیر بریتییە لە زانینی (بنەماكانی تەفسیر = أصول التفسیر) ‌و زانستی (أسباب النزول)و (ناسخ‌و منسوخ)‌و مەبەستەكان‌و راستییەكانی ئەم زانستە.

9ـ سەلیقەو عەقڵا، كە بە راستی مرۆڤ بەسەلیقەو عەقڵا ئەتوانێ‌ نهێنی دەربخات ‌و لە ماناو مەبەستی قسەكەر حاڵی ببێت.

حەزرەتی عومەر لەچەند صەحابی پرسیاری كرد، ئەرێ‌ مەبەست لە (إذا جا‌ء نصر الله والفتح) چی بێت كە خوای گەورە پاش ئەوە فەرمان بە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەكات تەسبیحات بكات‌و تەوبە تازە بكاتەوە، ئەوان هەریەكەی شتێكیان وت: عەبدوڵڵای كوڕی عەباس كە بە تەمەن لەوانی تر مناڵتر بوو وتی: قوربان! من وای بۆ ئەچم كە ئەوە ئاماژەیە بۆ نزیكبونەوەی "ئەجەل"ی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)، چونكە وادەرئەكەوێ‌ پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەركی سەرشانی تەواو كردوەو سەركەوتنی بەدەستهێناوەو ئیتر پێویستە بگەڕێتەوە بۆ خزمەتی پەروەردگاری خۆی! حەزرەتی عومەریش فەرمووی: "منیش هەر هەمان رای تۆم هەیە بۆ ئەو ئایەتانە".

10ـ بەراستی ئەم خاڵەی تریش كە لای من گرنگەو پێویستە كەسی موفەسیر پێوەی پابەندبێت ئەوەیە "حەقبێژ" بێت‌و لە خوا نەبێ‌ لەكەس نەترسێت‌و ماناو مەبەستەكانی قورئان نەشارێتەوە لەبەر ترسێك، یان لەبەر تەماعێك، یان لەبەر هەر شتێكی تر.

ئەو كەسەی لە ژێر سێبەری قورئاندا ئەژی و ئەیەوێت مانا و مەبەستەكانی "خوای موتەعال" بە خەڵكی بڵێ پێویستە نەترس بێت و دەست لە ژیانی خۆی بشۆرێت.

ـ (ئەحمەدی كوڕی حەنبەل) (خوا لێی ڕازی بێت) لە پێناوی مانای ئایەتێكی قورئاندا لە زینداندا گیانی لە دەست دا.

ـ (ئیبن تەیمیە) و (ئیبن قەیمی جەوزیە)ی شاگرد و هاوڕێی لە سەر تەفسیری قورئان ژیانیان لە زیندانەكان دا سەرف كرد.

ـ (سەید قوتب) لە سەر تەفسیر كردنی ڕاستەقینەی قورئان و دەرخستنی ماناكانی و مەبەستەكانی ئەو كتێبە ژیانی خۆی دانا, كاتێكیش كە داوای ئەوەیان لێكرد لەو تەفسیر كردنەی بۆ قورئان پەشیمان ببێتەوە, عەفو دەكرێت و ئازاد ئەبێت و پلەی وەزیریشی پێ ئەدرێت فەرموی: "اعتذر عن ماذا؟ كیف اعتذر وكان عملی لله؟! ان كنت محبوسا بحق فانا ارتضی حكم الحق, و ان كنت محبوسا بباطل فانا اكبر من ان اعتذر لباطل".

كە ویستیان لە بەردەم پەتی سێدارەكەیدا دەستی ببەستن, فەرمووی: اتڤنون انی أفرّ من الجنة, بینی وبین الجنە خطوات, ان قطعتها كنت مع أصحاب رسول الله فی الجنة: ئەڵێن لەو كاتەدا: جمال عباالناصر: دارێكی لێ ئەدات و ئەڵێ پێی: "اتتفلسف حتی و انت قادم علی الموت".

ـ ئەحمەدی مفتی زادە لە سەر تەفسیركردنی جەریئانەی بۆ قورئان، ژیان و مانی خۆی دانا.

ـ كاك ناصری سوبحانی لە سەر تەفسیری ئایەتەكانی (ویلایەت) گیانی سپارد بە پەروەردگاری.

ـ سەعیدی نورسی لە سەر تەفسیر و دەرهێنانی حەقیقەت و ماناكانی قورئان هەر ڕۆژەی لە زیندانێكی ناسیونالسیتە توركەكاندا بوو.

11ـ بەراستی ئەم مەرجەش ئەگەر لە گرنگیدا لەوانەی پێشوو گرنگتر نەبێت ئەوە بە دڵنیایەوە وەك ئەوان گرنگە، ئەویش ئەوەیە: پێویستە كەسی موفەسیر, كەسێكی بە ڕەوشت و زۆر موسڵمان بێت, كەسێك بێت لە خوا بترسێ, بە ئەدەب بێت لەگەڵ خوادا, بە ئەدەب بێت لەگەڵ پێغەمبەری خوادا.

ـ خوای گەورە ئەفەرموێ: (إِنَّمَا كَانَ قَوْل الْمُؤْمِنِینَ إِذَا دُعُوا إِلی اللَّهِ ورَسُولِهِ لِيحْكُمَ بَیْنَهُمْ أَن يقُولُوا سَمِعْنَا ۆأَطعْنَا) (النور: 51).

ـ خوای گەورە ئەفەرموێ: (فَلْيحْذَر الَّذِینَ یُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرهِ أَن تُصِیبَهُمْ فِتْنَة أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ) (النور: 63).

ـ هەر خوای گەورە ئەفەرموێ: (و ان تطیعوه تهتدوا).

ـ هەر ئەو ئەفەرموێ: (وما آ‌تاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا) زانایان ئەفەرمون: زانست باوەش بۆ پیاوی موسڵمان و لە خوا ترس ئەكاتەوە و نهێنییەكانی خۆی بۆ دەرئەخات, هەر موسڵمانێتی و تەقوادارییە وا ئەكات قسەی موفەسیر كاریگەری لە سەر خوێنەرانی دابنێت.

لێدوان زیادکە


هاوڕێمان بە لە فەیسبوك



‌قورئانی پیرۆز

Quran

دواین لێدوان

دیزاینکراوە لەلایەن گروپی ٢٤

joomla statistics